Кіріспе

Португалиялық шежіреші Гомес Эанес де Зурара (шамамен 1410 – шамамен 1474), кейде Эаннес немесе Азура деп те жазылады, Еуропалық ашылу дәуірінің португалиялық шежірешісі, Фернао Лопестен кейін ең белгілісі.

Өмір және мансап

Зурара орта жасында-ақ әдебиетпен айналысады. Ол португал королі Эдуардтың (1433-1438 жж.) тұсында Фернао Лопестің көмекшісі ретінде корольдік кітапханаға кірген болуы мүмкін, ал 1452 жылы ол оның жалғыз жауапты болды. Оның Сеутаның қоршалуы мен тұтқындалуы туралы хроникасы, Лопестің король Иоанн І хроникасына қосымша (үшінші бөлігі) 1449 - 1450 жылдар аралығында жазылған, ал үш жылдан кейін ол Гвинеяның ашылуы мен жаулауы туралы хрониканың алғашқы жобасын аяқтады, біздің авторитетіміз португалдықтардың Африка жағалауы мен мұхит бойымен, әсіресе принц Генрих Кемеші қамқорлығымен жасалған алғашқы зерттеулер. Онда сол ханзаданың өмірлік еңбегі туралы біраз мәлімет бар, әрі оның биографиялық және географиялық қызығушылығы бар. 1454 жылы 6 маусымда Зурара архивтердің бас сақшысы және Лопестің орнына патшалық хроникашы болды. 1456 жылы король Афонсо V оған 1415 жылы тұтқындалғаннан бастап 1437 жылға дейін Д. Педро де Менезес губернаторының басқаруындағы Шығыс жерінің қақпасы Сеутаның тарихын жазуды тапсырды, ол оны 1463 жылы дайындады. Бір жылдан кейін патша оған "Алькасер Сегуер" кемесінің капитаны Д. Дуарте де Менезестің іс-әрекеттерінің тарихын жазуды тапсырды. Африкаға барып, ол бір жыл бойы материал жинап, өзі баяндамақ оқиғалардың көріністерін зерттеді. Афонсо Зурарамен сүйіспеншілікпен қарым-қатынаста болды, ал үш рет Христос орденінің комендасы оның әдеби қызметтеріне сыйақы берді. Зурара Лопестің көркем тапқырлығына аз ие болды және ол өзінің эрудициясын цитаталар мен философиялық ойланулар арқылы көрсетуге ұнаған, бұл оның алғашқы Ренессанс ықпалымен жазғанын көрсетті. Оның кітаптарында көптеген классикалық, ерте христиандық және ортағасырлық жазушылар бар; ол Еуропаның елеулі хроникалары мен романстарымен таныс болды және ең үздік итальяндық және испандық авторларды зерттеді. Сонымен қатар ол ежелгілердің географиялық жүйесін және олардың астрологиясын меңгерген. Ол өзінің кейіпкері, ханзада Генрих туралы шындықты толық айтып беруге мүмкіндік бермегеніне қарамастан, тарихшы ретінде еңбекқор, дәл және ар-ожданды.

Гвинеяның ашылуы мен бағындырылуының хроникасы

Гвинеяны ашу және жаулау туралы хрониканың ағылшын тіліндегі кіріспесі Азурараның өмірі мен еңбектеріне толық шолу жасайды және барлық дереккөздерді көрсетеді.

Генрикалық ашылулардың хроникасы

Зурараның «Гвинеяның жасаған істері» (Crónica dos feitos da Guiné) – принц Генрих Теңізші және португалдық жаңалықтардың Генрико дәуірі туралы қазіргі заманғы түсінік үшін негізгі тарихи дереккөз (Зурара оның тек бір бөлігін, 1434–1448 жылдар аралығын қамтиды). Генрихтің өзі тапсырыс берген Зурараның хроникасы ханзаданың ашық түрде мақтау-мақтауы және оның естеліктеріне сүйенеді. Осы себепті қазіргі тарихшылар Зурараның жылнамаларының сенімділігін күмәнді деп санайды. Дегенмен, басқа дереккөздің жоқтығынан тарихшылар Зурараның жазғандарына көп көңіл бөлуге мәжбүр болды. Зурара экспедициялар туралы есебін «Антонио Сервейра» жинақтаған толыққанды қолжазба жобасына негіздегенін айтады. Өкінішке орай, Сервейраның түпнұсқалық жазбасының бірде-бір көшірмесі табылмады. Зурараның жеке хроникасы қолжазба түрінде сақталып, ғасырлар бойы жұртшылықтан жасырын болды. Шындығында, 1552 жылы Жоао де Барростың «Азияның бірінші онжылдығы» жарияланғанға дейін, Генрико ашылулары туралы тек екі қысқаша естелік – Альвизе Кадамостоның еңбектері ғана жарық көрді (алғашқысы 1507 жылы Италияда жарияланды). Жоао де Баррос өзінің 1552 жылғы есебін архивтерде шашырап қалған Зурараның қолжазбасының көшірмесі негізінде құрастырғанын мәлімдеді. Алайда, он жылдан астам уақыт өткен соң, Дамиао де Гойс (1567 жылы жазған) Зурара қолжазбасының жоғалғанын хабарлады. Қолжазбаның көшірмесін іздеу басталды, бірақ біраз уақыт бойы ештеңе табылмады. 1540 жылдары жазған испан дін қызметкері Бартоломе де лас Касас өзінде Зурараның көшірмесі бар екенін айтты, бірақ ол да табылмады. Тек 1839 жылы Фердинанд Денис Париждің Корольдік кітапханасында (қазіргі Bibliothèque nationale de France) Зурараның «Хроникасының» толық және керемет сақталған қолжазба көшірмесін қайта тапты (оның қалай сонда келгені әлі де құпия). Маңыздысы, Париж кодексінде қара бургунд шапанында жұқа шашы бар адамның портреті бар беткі қаптама болды, ол бірден принц Генрих Теңізшінің суреті деп есептелді (оған дейін Генрихтің суреті болған жоқ; Париж беткі қаптамасы ханзаданың қазіргі суреттерінің негізіне айналды, содан бері көптеген кітаптарда, суреттерде және ескерткіштерде қайта жарияланды). Франциядағы португал министрі Луис Антонио де Абреу е Лима (Виконт де Каррейра) 1841 жылы Зурараның «Хроникасын» тұңғыш рет жариялауға жағдай жасады, ал алғы сөз бен түсіндірмелерді Мануэль Франсиско де Македо Летао е Карвалхоса (Сантарем виконты) жазды. Бұл жариялым, әсіресе Португалияның Батыс Африкадағы ағылшын-француз отарлаушылықтарына қатысты дипломатиялық дауға қатысқан кезінде, сенсация тудырды. 1845 жылы Ж. А. Шмеллер Мюнхендегі Hof und Staats Bibliothek (Codex Hisp. 27) кітапханасында, 1508 жылы Лиссабонда тұратын неміс баспагері Валентин Моравус (немесе португал тілінде «Валентим Фернандес») құрастырған португалдық экспедициялар туралы әртүрлі есептер жинағының бөлігі ретінде тағы бір қолжазба көшірмесін тапты. Алайда, бұл нұсқада тек қысқартылған үзінділер ғана бар.