Кіріспе

Қайыр ескі қаласының қабырғасындағы қақпа, Египет. Баб Зувейла немесе Баб Зувейла (باب زويلة) – Египет астанасы Қайыр ескі қаласының қабырғасындағы қалған үш қақпаның бірі. Османдық кезеңде Бавабат әл-Митвали деп те аталған. Бұл қаланың маңызды ескерткіштерінің бірі саналады және 11-12 ғасырлардағы Фатимид дәуіріндегі Қайыр қабырғаларынан сақталған соңғы оңтүстік қақпа болып табылады. Атауы "қақпа" деген мағына беретін Баб сөзінен және Зувейладан шыққан, себебі бұл қаланың батыс қақпасы болған және Фезан жеріндегі Зувейламен құрлық жолымен саяхаттайтын саудагерлерге арналған сауда жолы болған. Копт дәстүрінде бұл ат Киелі кітаптағы Зебулонмен байланыстырылады.

Сәулет

Каир қаласы 969 жылы Фатимид әулетінің резиденциялық қаласы ретінде құрылған. 1092 жылы уәзир Бадр әл-Жамали Каирдің айналасына екінші қабырға салдырды. Баб Зувейла осы қабырғаның оңтүстік қақпасы болды. Онда екі мұнарасы (минареті) бар, оларға тік жолмен көтерілуге болады. Бұрын олар айналадағы жау әскерлерін анықтау үшін пайдаланылған, ал қазіргі уақытта олардан Ескі Каирдің көрінісін тамашалауға болады. Бұл құрылыста платформа да бар. Мұнда кейде өлім жазасы орындалған, сондай-ақ Сұлтан жыл сайынғы Меккеге жасалатын қажырлы саяхаттың басталуын осы жерден бақылаған. Кейде қылмыскерлердің кесілген бастары қабырғалардың үстіне қойылатын. Мұндай жағдай 1811 жылы Ситадельде болған қырғыннан кейін мамлюктердің кесілген бастары тікенекке ілінген кезде тіркелді. Қаланың солтүстік жағындағы қақпа – Баб әл-Футух, ол әлі күнге дейін Мүйз көшесінің солтүстік жағында тұр.

Мамлюк дәуірі

Баб Зувейла XIII ғасырдағы маңызды оқиғада айтылады. 1260 жылы моңғол басшысы Хулағу Дамаскты жаулап алғаннан кейін, Мысырға шабуыл жасауға тырысты. Хулағу Каирдегі Құтузға алты елші жіберіп, оның бағынуын талап етті. Елшілер алып келген хабар мынадай болды:

Құтуз жауап ретінде алты елшіні өлтіріп, «белдерінен екіге бөлді» және олардың бастарын Баб Зувейлаға іліп қойды. Содан кейін ол моңғол қатерінен исламды қорғау үшін тағы бір мамлюк, Бейбарспен бірікті. Олардың біріккен күштері, шамамен 20 мың сарбаз, солтүстікке қарай моңғол әскерімен кездесу үшін жорыққа шықты, оған Кітбуға басшылық етіп тұрды. Мамлюк және моңғол әскерлерінің бұл шайқасы Айн Жалут шайқасы деп танылды және мамлюктердің күшті жеңісімен аяқталды. Бұл шайқас аймақ үшін шешуші болды, өйткені моңғолдардың тоқтатылмас күші алғаш рет жеңіліске ұшырады. Бұл шайқас олардың империясының кеңеюіне бұрылыс болды, және моңғолдардың батыс шегарасын белгілеп, Мамлюктерді Таяу Шығыстағы үстем күш ретінде бекітті, сондай-ақ аймақтағы моңғол үстемдігінің аяқталуының бастамасы болды.

Әл-Муаяд мешіті

Баб Зувайланың батысында бір кезде шейх әл-Махмудиді түрмеге қамаған жер асты түрмесі болған. Түрмеде отырғанда, егер босатылса, сол түрмені қиратып, орнына мешіт салатынына уәде берген. Көп ұзамай ол босатылып, әл-Муаяд есімімен Мысырдың сұлтаны болды. Сөзін орындап, ол ескі түрмені бұзып, 1415 жылы сол жерге сұлтан әл-Муаяд мешітін салған.

Қабырғаларды оқу

Баб Зуайла 1092 жылдан бері қазіргі күнге дейін өзіне қосылған немесе алынып тасталған қабаттар арқылы сақталып келді. Кейінірек қосылған қабаттар көбінесе ертерек салынғандарынан ажыратылады, ал алынып тасталғандары іздер қалдырады. "Қабырғаны оқу" – дегеніміз, осы айырмашылықтарды көзбен байқау. Қабырғадағы күтпеген өзгерістер, мысалы, түрлі материалдардың қолданылуы, әртүрлі өлшемдегі немесе түрдегі тастар, түрлі ерітінділер немесе беттік жабындар "қабырғаны оқу" тілін құрайтын көптеген визуальды элементтердің ішінде болады. Баб Зуайла мен Әл-Муаяд мешіті арасындағы аумақта әртүрлі және ерекше құрылыс қабаттары кездеседі.