Кіріспе

Академиялық сайыс

Білім тостағаны – АҚШ және әлем бойынша бірнеше пәнаралық академиялық викторина сияқты жарыстардың атауы. Көптеген Білім тостағаны жарыстарының сұрақтарын Колорадо штатының Дюранго қаласындағы Academic Hallmarks компаниясы дайындайды. Білім тостағанының өткізілу форматы АҚШ-та көбінесе ұқсас болғанымен, кейбір аймақтық ерекшеліктер де бар. Білім тостағанына әдетте төрт-алты оқушыдан тұратын командалар қатысады, олар жазбаша және бірнеше ауызша турларда сұрақтарға жауап беруге тырысады. Бұл жарыста ешбір команда шығарылмайды, барлық командалар барлық турға қатысады. Білім тостағаны көбінесе командалардың жинаған жалпы ұпайларына сүйене отырып, әр турдан кейін қайта құрылатын күш сынағы болып табылады. Жазбаша тур – әр команданың бірлесіп тапсыратын көп таңдаулы емтихан. Бұл турдың нәтижелері ауызша турларда командаларды іріктеу үшін пайдаланылады. Ауызша турларда әр бөлмеде үш команда болады және электрондық құлыптау жүйесі қолданылады. Оқырман сұрақтарды оқиды, ал команда мүшесі қалаған уақытта жауап беруге мүмкіндік алады. Егер жауап дұрыс болмаса, ұпай есептен алынбайды, бірақ қалған командалар бірінші болып жауап берген командаға қарап, сұраққа жауап беруге тырысады. Жартыс соңында ең көп ұпай жинаған команда жеңімпаз деп жарияланады.

Тарих

Білім тостағаны 1976 жылы Колорадо штатының Дюранго қаласында Сан-Хуан ынтымақтастық қызметтер кеңесінің жобасы ретінде пайда болды. Бұл, ұйымнан үздік студенттерді қатыстыратын жарысқа қабілетті академиялық шараны дамытып, ұйымдастыруын сұраған аймақтық студенттік ұйым басшыларының сұранысына жауап ретінде басталды. Пагоза-Спрингсте өткен алғашқы жарысқа үш орта мектеп қатысты. Екі жыл ішінде ол аймақтық жарыстармен қатар, көптеген шақыру арқылы өткізілетін жарыстарды және содан бері жыл сайын өткізіліп келе жатқан Колорадо штатының чемпионатының құрамына енді. Бірінші штаттық Колорадо Білім тостағаны 1978 жылы Дюрангодағы Форт-Льюис колледжінде өтті. Сол жылы жарысқа қатысқан командалардың көп бөлігі таулы аудандардағы мектептерден болды. Сол жылы жарысқа қатысқан аз ғана Фронт-Рендж мектептерінің бірі – Джефферсон округінің Грин-Маунтин орта мектебі, алғашқы штаттық чемпионатта жеңіске жетті. Грин-Маунтин жарыстың алғашқы төрт жылының үшеуінде жеңіске жетіп, 1980 және 1981 жылдары да бірінші орынды иеленді. Ұзақ уақыттан кейін бұл шара Минесота, Вашингтон және Оңтүстік Дакота штаттарынан білім берушілердің қызығушылығын тудырды, олар өз штаттарында Білім тостағаны бағдарламаларын іске қосты. 1983 жылдан 2012 жылға дейін Колорадо командалары Колорадоға арналған Білімді меңгеру ашық (KMO) онлайн жарысына қатысты. Командалар 200 сұраққа бірлесіп жауап беріп, 0-ден 2000-ға дейінгі ұпай жинады. Әр мектеп өз ұпайларын жіберіп, бірнеше аптадан кейін басқа Колорадо мектептерімен салыстырғанда мектептің нәтижесі туралы қорытынды алды. Колорадо KMO, сондай-ақ KMO бағдарламасының барлық түрлері 2012-2013 оқу жылынан кейін тоқтатылды.

Қалыпты орындау

Колорадо штатында жарыстар жазбаша турдан басталады. Бұл турда команда дұрыс жауап беруге тырысатын 40 немесе 60 көп таңдаулы сұрақтан тұрады. Команда сұрақты тек жазбаша тур кезінде ғана талқылай алады. Мектепке байланысты командада үштен сегіз адамға дейін болуы мүмкін, бірақ жазбаша турда тек төртеуі ғана қатысады. Жазбаша турдың нәтижелері бірінші ауызша турда қай командалар бір-бірімен жарысатынын анықтайды. Жазбаша турдан кейін командалар әрқайсысы қырық немесе елу сұрақтан тұратын төрт ауызша турда бақ сынасады, онда үш команда бір бөлмеде бір-бірімен жарысады. Жазбаша турдағыдай, осы турларға команданың тек төрт мүшесі қатыса алады, бірақ сұрақтардың бірінші жартысынан кейін ойыншыларды ауыстыруға болады. Сұрақ оқылмас бұрын тақырыбы айтылады. Команда кез келген уақытта, тіпті оқырман сұрақты оқып бітірмей тұрғанда да, жауап беруге белгі бере алады. Команда сұраққа жауап беру туралы пікір алмаса да, кім жауап беретінін талқылай алады (Колорадо-Спрингс аймағындағы жарыстарда сөйлесуге рұқсат етілмейді. Дегенмен, команда мүшелері кім жауап беретінін анықтау үшін қол сигналдарын пайдалана алады). Есептеулер мен ұпайларды есептеу үшін қағаз парағына рұқсат етіледі. Егер бірінші жауап берген команда 15 секунд ішінде жауап бере алмаса немесе дұрыс жауап бермесе, ал қалған екі команданың ешқайсысы да жауап беруге белгі бермесе, олар оқырманнан сұрақты аяқтауын және/немесе бір рет қайталауын сұрай алады. Әр турдан кейін ұпайлар қосылып есептеледі, командалар қайта ұйымдастырылып, нәтижелеріне сәйкес бөлмелерге орналастырылады. Соңғы турдан кейін ең көп ұпай жинаған команда жарыстың жеңімпазы атанады.

Тарих

Білім тостағаны Миннесота штатында Хоббинг мемлекеттік мектептерінің әкімшісі Дэвид Херитет тарапынан бастама көтерілді. Ол өз ауданындағы ерекше қабілетті студенттермен жұмыс істеген кезде, оларға одан да үлкен сынақ табуды қалады. Елдің басқа мектептеріне хабарласып, үздік оқушыларын қалай сынақтан өткізетінін білген соң, Херитет штатта алғашқы Білім тостағаны жарысын ұйымдастырды.

Кездесу форматы

Әр аймақта шамалы айырмашылықтар болғанымен, Білім додасының көптеген кездесулері бірдей жалпы форматты ұстанады. Білім додасы кездесуінде екі тур болады: Жазбаша тур және Ауызша тур. Жазбаша тур (ЖТ) әдетте бес нұсқасы бар 60 көп таңдаулы сұрақтан тұрады. Жазбаша турда команданың бес мүшесінің барлығы тур бойында кеңесе алады. Дегенмен, ауызша турларда (АТ) тек төрт команда мүшесіне қатысуға рұқсат етіледі. Сондықтан, егер командада бес мүше болса, ауызша тур кезінде біреуі қатыспауға тиіс. Ауызша турлар 15 сұрақтан тұратын үш жиынтықтан құралады, барлығы 45 сұрақ. Кейбір аймақтар кездесуде үш ауызша тур өткізеді, ал басқалары – бес турға дейін. Ауызша турларда бір бөлмеде үш команда бір-бірімен ұпай үшін жарысады. Командалар сұрақ оқылатын кез келген сәтте жауап беруге тырыса алады. Алайда, оларға берілген ақпаратпен жауап беру қажет. Егер команда сұрақ толығымен оқылмай тұрып жауап беруге тырысса, оқырман басқа командаларға да сұрақты қайта оқиды, егер олар әлі жауап беруге тырыспаған болса. (Жауап беру жүйесі әдетте «Split Second» ойын шоуы сияқты орнатылады, яғни командалар ойын компьютеріне тіркелген ретімен шақырылады.) Әр турда әр команданың бір өкілі болады. Өкіл ғана 15 секунд ішінде жауап беруге құқылы. Өкіл 15 секунд аяқталуына дейін командадағы басқа біреуге жауабын беруге құқылы. Кейбір аймақтар кездесу барысында командаларды кездейсоқ түрде бір-бірімен ойнатады, ал басқалары «күш рейтингін» пайдаланады. Күш рейтингі – бұл ең үздік үш команданы бір бөлмеде, келесі үш команданы тағы бір бөлмеде және т.б. орналастыру процесі. Барлық аймақтар күш рейтингі әдісін қолданбаса да, ол Миннесота қызмет кооперативтерінің Мемлекеттік Білім додасы кездесуінде қолданылады. 2006 жылы бірнеше аймақтар күш рейтингін пайдаланып «Жоспардың күші» (ЖК) форматын сынап көрді, ал 2007 жылы бұл ресми форматқа айналды. ЖК-ны пайдалана отырып, команда 1-ші бөлмеде өткізген әрбір тур үшін 1,5 ұпай, 2-ші бөлмеде өткізген әрбір тур үшін 1 ұпай және 3-ші бөлмеде өткізген әрбір тур үшін 0,5 ұпай бонус алады. ЖК ұпайлары барлық ауызша турлар аяқталғаннан кейін ғана команданың ұпайларына қосылады. 2007 жылы ЖК ресми Білім додасы процедурасы болып бекітілді және штаттық турнирде қолданылады. Маршалл аймағында жазбаша тур суб-аймақтарға дейін өткізілмейді. Әрбір кездесуде 45 сұрақтан тұратын 3 ауызша тур болады. Төрт адамнан тұратын команда шектеуі де суб-аймақ кездесуіне дейін күшін жоймайды. ЖК жүйесі де қолданылады; алайда, жазбаша тур болмағандықтан, бірінші тур үшін ЖК ұпайлары берілмейді.

Маусымнан кейін

Миннесота штатының барлық аймақтары штаттық жарысқа қатысатын командаларды іріктеу үшін әртүрлі постсезондық форматтарды пайдаланады. Регламенттік маусым аяқталғаннан кейін, аймақ субрегионалды турнир өткізеді. Кейбір аймақтарда командалар турнир кестесінде жоғары орын алған жағдайда ғана қатыса алады, ал басқаларында аймақтағы барлық командалар субрегионға қатысады. Субрегионнан кейін, белгілі бір саны аймақтық жарысқа өтеді. Кейбір аймақтардағы үздік командалар субрегиондық турнирден тікелей аймақтық жарысқа жолдама алады, ал басқаларында барлық команда субрегиондық турнир арқылы іріктеуден өтуі керек. Аймақтық жарыста командалар осы аймаққа бөлінген штаттық жарысқа қатысу құқығы үшін күреседі. Штаттық жарысқа іліккен 48 команда оқушылар саны бойынша реттеледі, содан кейін тең бөлінеді: үлкен 24 команда АА класына, кіші 24 команда А класына жатады. Метро аймағындағы (XI) барлық мектептер автоматты түрде АА класына қосады. Егер бір жекеменшік мектеп іліксе, ол көлеміне қарамастан автоматты түрде АА класына қосады. Егер екі жекеменшік мектеп іліксе, үлкені АА класына, кішісі А класына қосады. Егер үш жекеменшік мектеп іліксе, үлкен екеуі АА класына, ал кішігірім мектеп А класына қосады, және т.б. Штаттық жарыс сәуір айының соңында Брайнердтегі Крагун курортында өтеді.

Еуропадағы білім ордасы

Білім тостағаны орта және жоғары мектептерде Орталық және Шығыс Еуропа мектептері қауымдастығы (CEESA) тарапынан халықаралық деңгейде демеушілік етіледі. Қатысушы командалардың көп болуына байланысты, жарыстар әр жыл сайын екі түрлі еуропалық қала арасында өткізіледі. Бұған қоса, Грузия Республикасында екі кішкентай Білім тостағаны жарысы ұйымдастырылады.

Орталық Америкадағы білім табаны

Білім тостағаны Орталық Америкада Орталық Америкадағы американдық мектептер қауымдастығы (AASCA) ұйымдастырады және AASCA мектептерімен шектеледі. Халықаралық деңгейдегі жарыс қараша айының ортасында өткізіліп, Гватемала, Гондурас, Сальвадор, Никарагуа, Коста-Рика және Панама мектептерінен қатысушыларды қамтиды. Ұлттық деңгейдегі жарыс күндері елге қарай өзгереді, сонымен қатар жылына бір рет ұйымдастырылады. Ұлттық деңгейлер де американдық мектептермен шектеледі; Гондурас Білім тостағанының ұлттық жарысын Гондурас екі тілді мектептер қауымдастығы (ABSH) ұйымдастырады және ол да ABSH мектептерімен шектеледі. Сальвадорда ұлттық жарысты Сан-Сальвадордың екі тілді мектептер қауымдастығы өзінің бес мүше мекемесі үшін өткізеді. Олардың төртеуі американдық, ал біреуі британдық. 2008, 2009 және 2010 жылдары Гватемаланың Colegio Maya мектебі жастар деңгейінде жеңіске жетті, бұл жарыс тарихындағы ең көп тізбектеп жеңіс. 2011 және 2012 жылдары Escuela International de Tegucigalpa (EIT) мектебі жоғары сынып чемпиондары атағын жеңіп алды, екі мәрте MVP атанған Рикардо Каликстің тамаша өнерімен, ол Білім тостағаны әлем чемпионаты тарихында бірінші рет осы сыйлықты тізбектеп жеңіп алды. Білім тостағаны әлем чемпионаты 2013 жылы тоқтатылғанымен, келесі жылы қайта жаңғыртылды. Панаманың Халықаралық мектебі 2014 жылы жеңіске жетті, Карлос Ирисарри және Николас Браун Мелендестің басшылығымен олар күшті қарсыластарды жеңіп, даусыз чемпион атанды, ал Николас Браун келесі жылы команда капитаны ретінде командасын тағы бір чемпионатқа жеткізді. Панамалық мектептің осы тізбектеп жеңісі турнир тарихында мектептің екінші рет қатарынан чемпионатты жеңіп алуы болды. Николас Бран 2015 жылы жарыстың ең көп ұпай жинаған ойыншысы атанды және сол жылы MVP атағына лайық деп танылды. 2018 жылы ABSH (Гондурас екі тілді мектептер қауымдастығы) ұйымдастырған Ұлттық Білім тостағанында Macris мектебі жеңіске жетті, ол Varsity және Junior Varsity санаттарында бірінші орынды, ал Middle School санатында екінші орынды иеленді.

Қалыпты орындау

Турнирлерге қатысатын мектептер кездейсоқ топтарға бөлінеді, ал топтардың саны қатысушы мектептердің санына байланысты өзгереді. Мысалы, егер бір жылы 20 мектеп қатысса, 5 мектептен тұратын 4 топ құрылады. Әр топта бірінші және екінші орын алған командалар ширек финалдың іріктеу турына өтеді. Топтағы орны команданың басқа командалармен ойнаған кезде жинаған ұпайларына байланысты анықталады (әр топта әр команда топтағы басқа барлық командалармен бір рет ойнауы тиіс). Команда бес оқушыдан тұрады, олардың төртеуі отыз минуттық ойынға қатысады. Әр отыз минуттық ойыннан кейін ойыншыларды ауыстыруға болады. Әр ойында екі команда ғана бақталасады. Отыз минут аяқталғаннан кейін ойын «найзағай раундына» (төменде қараңыз) өтеді, ол сәл өзгертілген ережелері бар бес соңғы сұрақтан тұрады. Егер «найзағай раундынан» кейін екі команда арасында теңдік сақталса, ойын «күрт өлім» режиміне өтеді, онда бірінші ұпай жинаған адам жеңіске жетеді, бірақ ұпай жоғалтқан команда да ойынды ұта алмайды. Құрсаққа арналған сұраққа дұрыс жауап берген команда екі ұпай және бонус сұрағын алады. Құрсаққа арналған сұрақтарда команда мүшелері бір-бірімен сөйлесе алмайды, оларға жауап беруге 10 секунд беріледі, ал математикалық сұрақ болса, 30 секундтан кейін қағазға жазуға рұқсат етіледі. Егер команда мүшесі жауап беруге асығып, дұрыс жауап бермесе, команда бір ұпайдан айырылады, ал сұрақ екінші командаға қойылады. Бұл «қайтару» деп аталады. «Қайтаруда» екінші командаға қосымша 10 секунд беріледі, команда мүшелері бір-бірімен сөйлесе алады, бірақ жауапты тек команда капитаны ғана жасай алады. «Қайтару» сұрағына дұрыс жауап берілгенде бір ұпай беріледі. Егер «қайтару» сұрағына дұрыс жауап берілмесе, ұпай алынбайды. Бонус сұрақтары «қайтаруларға» ұқсас, бірақ сәл өзгеше. Бонус сұрағына тек бонус сұрағын алған команда ғана жауап бере алады, команда мүшелері сұрақты талқылай алады, ал жауапты команда капитаны ғана бере алады. Бонус сұрағына дұрыс жауап берілгенде үш ұпай беріледі, ал дұрыс жауап бермеген жағдайда ұпай алынбайды. Бонус сұрақтары жинақталмайды, олар аяқталғаннан кейін келесі құрсақ сұрақ беріледі. Егер ешкім құрсақ сұрағына жауап бермесе, ешкім ұпай жинамайды немесе жоғалтпайды. Сондай-ақ, егер «қайтару» сұрағына дұрыс жауап берілсе, ол бонус сұрағымен бірге келмейді. Ойынның 30 минуты аяқталғаннан кейін «найзағай раунды» басталады. 5 соңғы сұрақтан тұрады, бірақ «қайтару» сұрағына дұрыс жауап берілген жағдайда ғана бонус сұрағы беріледі.