Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аңыздық американдық аң Пиаса (PYə saw) немесе Пиаса құсы – Миссисипи өзені үстіндегі жартастарда американдықтар салған екі суреттің бірінде бейнеленген, американдық халықтың мифологиясындағы аң. Оның бастапқы орналасқан жері – қазіргі Алтон, Иллинойс штатындағы Мэдисон округіндегі әктас жартастар тізбегінің соңы. Алғашқы Пиаса суреті қазір жоқ; 20-ғасырдың басында жасалған, 19-ғасырлық эскиздер мен литографияларға негізделген жаңа нұсқасы, оның түпнұсқасынан бірнеше жүз метр жоғары, Алтон қаласындағы жартасқа салынған. Әктастың сапасы суретті ұзақ сақтауға қолайсыз, сондықтан суретті үнемі қалпына келтіру қажет. Алғашқы сурет салынған жартас 1870 жылдардың соңында Миссисипи Лайм компаниясымен қазылып алынған.
Legendary Native American creature
The Piasa ('/p//aɪ//.//ə//s//ɔː/ PYə saw) or Piasa Bird is a creature from Native American mythology depicted in one of two murals painted by Native Americans on cliffsides above the Mississippi River. Its original location was at the end of a chain of limestone bluffs in Madison County, Illinois, at present day Alton, Illinois. The original Piasa illustration no longer exists; a newer 20th century version, based partly on 19th century sketches and lithographs, has been placed on a bluff in Alton, Illinois, several hundred yards upstream from its origin. The limestone rock quality is unsuited for holding an image, and the painting must be regularly restored. The original site of the painting was on lithographic limestone, which was quarried away in the late 1870s by the Mississippi Lime Company.
Қабырға кескіндері
Алғашқы қабырғалық сурет аймаққа еуропалық саяхатшылар келгенге дейін жасалған. Сурет орналасқан жер – Американың Төмендігінің су тасқыны жазығындағы өзеннің тіктеуі. Бұл біздің заманымыздың 900 жылы дамуын бастаған үлкен Миссисиппи мәдениетінің Кахокия қаласынан шыққан ежелгі иконография болуы мүмкін. Кахокия шамамен 1200 жылы өркендеген, 20 000-дан 30 000-ға дейін тұрғыны болған. Бұл Мексиканың солтүстігіндегі ең ірі тарихқа дейінгі қала және маңызды басшылық орталық болды. Кахокия мәдениетінің танымал мотивтері – иконалар мен жануарлардың пиктограммалары, мысалы, бүркіт, нөсерлеткен құстар, құс адамдар және алып жыландар. 1921 жылғы 27 мамырдағы «Альтон ивнинг телеграф» газетінде хабарланғандай, 20 ғасырдың басында ежелгі Пиаса бейнесінің орналасқан жерінен шамамен 1,5 шақырым жоғарыда, тасқа қашалып, боялған жеті кішкентай сурет табылды, олардың ежелгі американдық үндістерге жататыны болжанып тұр. Бұл суреттер 1905 жылы Джордж Диксон мен Уильям Тюрк Левис Блафс аймағында расталды. Мақалада айтылғандай, олардың төртеуі «бір бағана, күн шеңбері, сорға және екі құстың немесе қандай да бір жануардың жарысқа түскенін бейнелейді», ал қалған үшеуі «үлкен жануар, мүмкін арыстан, және шағын қойоттай жануарды бейнелейді». Бұл суреттерді профессор Уильям МакАдамс суретке түсіріп, «Миссисипи алқабындағы ежелгі тайпалар туралы жазбалар» атты кітабына қосуды жоспарлаған. Бұл жеті архаикалық американдық үнді суреті 1922 жыл шамасында Миссури тарихи қоғамына тасымалдау кезінде жоғалып кетті. Пиаса монстрымен бірдей кезеңде және аймақта жасалған басқа да американдық түпкіліктің тасқа қашалған петроглифтері Миссури штатындағы Вашингтон мемлекеттік паркіндегі тастарға қашалған, қазіргі Пиаса суретінен оңтүстік-батысқа қарай 60 шақырым жерде. 1797-1798 жылдарға арналған француз саяхатшысы Николас Де Финиэльдің картасында Пиасаның үстіндегі жарлар Hauteurs De Paillisa деп белгіленген. 1778 жылғы «Вирджиния, Пенсильвания, Мэриленд және Солтүстік Каролинаның батыс бөліктерінің жаңа картасы; Огайо өзені және оған құятын барлық өзендер; Миссисипи өзенінің бір бөлігі, Иллинойс өзенінің толық бөлігі, Авторы Хатчинс, Томас, 1730–1789» деген картада қазіргі Алтон қаласы орналасқан жер және шығыс жағынан Вуд өзенімен шектелген «ПИАСАС» деген жер аты анық көрсетілген. Бұл карта Пиаса сөзінің ең алғашқы құжатталған айғақтарының бірі болып табылады.
The original mural was created prior to the arrival of any European explorers in the region. The location of the image was at a river bluff terminus of the American Bottom floodplain. It may have been an older iconograph from the large Mississippian culture city of Cahokia, which began developing about 900 CE. Cahokia was at its peak about 1200 CE, with 20,000 to 30,000 residents. It was the largest prehistoric city north of Mexico and a major chiefdom. Icons and animal pictographs such as falcons, thunderbirds, bird men, and monstrous snakes were common motifs of the Cahokia culture. An Alton Evening Telegraph newspaper article of May 27, 1921, stated that seven smaller painted images, carved and painted in rocks, believed to be of archaic American Indian origin, were found in the early 20th century about 1.5 miles upriver from the ancient Piasa creature's location. These pictures were authenticated in the Levis Bluffs area by George Dickson and William Turk in 1905. According to the article, four of these paintings were of "an owl, a sun circle, a squirrel, and a piece showing two birds or some kind of animals in a contest", the other three paintings were of "a great animal, perhaps a lion, and another an animal about as large as a coyote". These paintings were photographed by Professor William McAdams and were to be placed in his book Records of Ancient Races in the Mississippi Valley. These seven archaic American Indian paintings were lost in transit to the Missouri Historical Society c. 1922. Other Native American carved petroglyphs of a similar time period and region as the Piasa monster are carved into the rocks at Washington State Park in Missouri about 60 miles southwest of the current Piasa image. The 1797–8 map of French explorer Nicolas De Finiels shows the cliffs above the Piasa labeled as Hauteurs De Paillisa. An earlier 1778 map titled "A new map of the western parts of Virginia, Pennsylvania, Maryland and North Carolina; comprehending the river Ohio, and all the rivers, which fall into it; part of the river Mississippi, the whole of the Illinois River, Author Hutchins, Thomas, 1730–1789" clearly shows the place name "PIASAS" where the present day City of Alton is located and bounded by the Wood River to the east. This map is one of the earliest documented references for the word Piasa.
Ашылу
1673 жылы әйгілі Жак Маркетт Миссисипи өзенін қарап тұрған әктас тіктегі суретті көрді. Ол келесі сипаттаманы жазды:
In 1673, Father Jacques Marquette saw the painting on a limestone bluff overlooking the Mississippi River while exploring the area. He recorded the following description:
“Біз биіктігі мен ұзындығымен қорқыныш сезімін тудыратын жартастардың қатарын айналып өтіп бара жатып, олардың бірінде бізді қорқытатын екі суреттелген құбыжық көрдік. Олар бұзаудай үлкен, басында бұғы мүйізі бар, қорқынышты көрінісі, қызыл көздері, жолбарыс сияқты сақалы, адамға ұқсас беті, қабыршақпен жабылған денесі және басынан айналып, аяқтарының арасынан өтіп, балық құйрығымен аяқталатын ұзын құйрығы бар. Суретті құрайтын үш түс – жасыл, қызыл және қара. Бұл екі құбыжық өте жақсы боялған, сондықтан оларды жабайы адамдар салған деуге болмайды, себебі Франциядағы шебер суретшілердің өзі осы орынға қолайлы жағдайда жетіп сурет салулары қиын болар еді. Міне, осы құбыжықтардың біз дәл көшірген пішіні”. Француз картографы Жан Батист Луи Франкелин шамамен 1682 жылы Луи Жольедің 1673 жылы Маркеттпен бірге жасаған саяхатының сипаттамасына сүйене отырып, «Миссисипи» атты картаны жасады. Картада Миссури өзенінің шығысында және Иллинойс өзенінің оңтүстігінде су асты пантерасына ұқсас жаратылыс бейнеленген. Маркетт сипаттағандай, бұл жануардың қанаты жоқ және ол құсқа есімді емес. Кейінірек француз саяхатшылары, мысалы, Сент-Косме, 1699 жылы жергілікті үндістердің суреттерге қарудан оқ ату әдетінен олардың нашарлап тозғанын хабарлады. Автор А.Д. Джонс өзінің шамамен 1838 жылғы «Иллинойс және Батыс» кітабында қарудың (атыс қарудың) суреттерге келтірген зиянын сипаттап, одан әрі суреттердің «Пиасуа» деп аталғанын айтады. Түпнұсқа сурет Солтүстік Америкада табылған ең үлкен түпкілікті американдық суреті болды.
"While skirting some rocks, which by their height and length inspired awe, we saw upon one of them two painted monsters which at first made us afraid, and upon which the boldest savages dare not long rest their eyes. they are as large as a calf; they have horns on their heads like those of a deer, a horrible look, red eyes, a beard like a tiger's, a face somewhat like a man's, a body covered with scales, and so long a tail that it winds all around the body, passing above the head and going back between the legs, ending in a fish's tail. green, red, and black are the three colors composing the picture. Moreover, these two monsters are so well painted that we cannot believe that any savage is their author; for good painters in France would find it difficult to reach that place conveniently to paint them. Here is approximately the shape of these monsters, as we have faithfully copied it." The French cartographer Jean Baptiste Louis Franquelin compiled a map titled "The Mississippi" in about the year 1682, from Louis Jolliet's description of his 1673 journey with Father Marquette. A creature similar to the underwater panther is sketched on the map east of the Missouri River and south of the Illinois River. As in Marquette's description, the animal is wingless with no resemblance to a bird. Later French explorers, like St. Cosme, reported that by 1699 the series of images were badly worn due to the habits of the local Indians to "discharge their weapons" at the images as they passed. Author A. D. Jones, in his book "Illinois and the West" c. 1838, also describes the ravages of weapons (firearms) upon the images, and further refers to the paintings as being named "Piasua". The original image was the largest Native American painting ever found in North America.
Джон Расселлдің есебі
Диуардағы суретте бейнеленген жаратылыс алғаш рет 1836 жыл шамасында Иллинойс штатының Блуффдейл қаласынан Джон Расселл жариялаған мақалада "Пиаса құсы" деп аталды. Джон Расселл Иллинойс штатының Верхний Алтон қаласындағы Шуртлефф колледжінде грек және латын тілдерінің профессоры болған. Мақала "Пиаса дәстүрі" деп аталып, Расселл сөздің шығу тегін жақын жердегі өзенмен байланыстырды: "Бұл өзен – Пиаса. Оның аты үнді тілінде, иллини тайпасы бойынша, "Адам жейтін құс" дегенді білдіреді". Алғашқы Пиаса сағасы Алтон қаласының орталық шатқалы арқылы ағып, 1912 жылға қарай үлкен дренаждық құбырлармен толығымен жабылған. Расселлдің баяндамасына сәйкес, суретте бейнеленген жаратылыс жартастарда мекендейтін алып құс болған. Расселлдің сөзіне қарағанда, бұл жаратылыс жақын маңдағы үнді ауылдарына шабуыл жасап, соғыстан кейін мәйіттердің дәмі татып, адам етін жеген. Аңыз бойынша, Оуатога есімді жергілікті үнді басшысы Ұлы Рухтан түскен арман арқылы алған жоспармен жаратылысты өлтіруге қол жеткізген. Басшы ең батыл жауынгерлерін Пиаса құсының үңгіріне жасырынуға бұйырды, ал Оуатога жаратылысты ашыққа шығару үшін жем ретінде пайдаланды. Құс төмен ұшқанда, жауынгерлер оны уланған жебелермен атқылап құлатты. Расселл бұл суреттің үндістердің осы батырлық оқиғаны еске алу үшін салғанын айтты. Бірқатар дереккөздер бұл оқиғаның Джон Расселлдің ойлап тапқан әңгімесі екенін мәлімдейді. В. МакАдамс 1887 жылы жариялаған "Миссисипи алқабындағы ежелгі тайпалар туралы жазбалар" кітабының 2-тарауында, ол Джон Расселлмен байланысқа түскенін және оның әңгіменің құрастырылғанын мойындағанын айтады. Әдемі әйелдің суреті әке Маркетттің сипаттамасында көрсетілмеген, онда қанаттар туралы ешқандай сөз жоқ. Маркетттің сипаттамасы мен Расселлдің баяндамасы әрқайсысының уақыты үшін дәл болуы мүмкін. Сурет 1673-1836 жылдар аралығында сыртқы түрін өзгерту үшін қайта боялған болуы мүмкін. Қазіргі тарихшылар, фольклоршылар және туризмді дамытушылар Пиаса "құсының" артындағы оқиғаның сипаттамасын іздегенде көбінесе Расселлдің баяндамасына сүйенеді.
The monster depicted in the mural was first referred to as the "Piasa Bird" in an article published c. 1836 by John Russell of Bluffdale, Illinois. John Russell was a professor of Greek and Latin at Shurtleff College, Upper Alton, Illinois. The article was entitled "The Tradition of The Piasa" and Russell claimed the origin of the word to be from a nearby stream: "This stream is the Piasa. Its name is Indian, and signifies, in the Illini, "The Bird That Devours Men." The original Piasa Creek ran through the main ravine in downtown Alton, and was completely covered by huge drainage pipes around 1912. According to the story published by Russell, the creature depicted by the painting was a huge bird that lived in the cliffs. Russell claimed that this creature attacked and devoured people in nearby Indian villages shortly after the corpses of a war gave it a taste for human flesh. The legend claims that a local Indian chief, named Chief Ouatoga, managed to slay the monster using a plan given to him in a dream from the Great Spirit. The chief ordered his bravest warriors to hide near the entrance of the Piasa Bird's cave, which Russell also claimed to have explored. Ouatoga then acted as bait to lure the creature out into the open. As the monster flew down toward the Indian chief, his warriors slew it with a volley of poisoned arrows. Russell claimed that the mural was painted by the Indians as a commemoration of this heroic event. Some sources report that this account was simply a story created by John Russell. In the book Records of Ancient Races in the Mississippi Valley Chapter 2, 1887, by W. McAdams, the author says he contacted John Russell, who admitted the story was fabricated. The bird imagery is not reported in Father Marquette's description, which makes no mention of wings. It is also possible that Marquette's description and Russell's account were both accurate for their respective times. The image may have been repainted at some point between 1673 and 1836 to revise its appearance. When contemporary historians, folklorists, and tourism promoters are looking for a narrative description of the story behind the Piasa "Bird", they often rely on Russell's account.
Басталуы туралы әңгіме
Эсари, Коста, Вуд және т.б. су асты пантерасын Пиасамен иконографиялық және фонетикалық тұрғыдан нақты аңызбен байланыстырады. "Payiihsa" – "кішкентай құдай тәрізді жаратылыс", ал "pai'ssa" ертедегі саяхатшылардың құдай тәрізді жаратылыстар тізімінде кездеседі. "Payiihsa" көбінесе 4 немесе 6 саусағы бар үлкен аяқтарымен сипатталады және су асты пантерасының символикасымен бірге керамика мен тас өнерінде жиі кездеседі. (Жағдайды күрделендіре түсетіні, 1970 жылдары "Пиаса" термині су асты пантераларының "өзгеруге бейім үлкен тақырыбына" сәйкес келетін кез келген символикаға қолданылды.) Костаның 2005 жылғы зерттеулері Майами Иллинойс тайпасының зұлым егіз ергежейлілер ("Payiihsaki"), су асты пантерасы және Иллинойс алаяғы ретінде танымал құдай тәрізді батыр "Wissa Katch Akwa" туралы әңгімеге әкелді, олар француз саудагерімен кездеседі. Расселл және басқалардың қате түсіндіруіне байланысты, Пайихаки туралы аңыз және су асты пантерасының жартасқа салынған суреті, Эсаридің пікірінше, Расселлдің Пиаса туралы әңгімесінің бастауы болып табылады. Су асты пантерасының шығу тегін археологиялық зерттеулер орталығының директоры және Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университетінің антропология кафедрасының профессоры доктор Марк Дж. Вагнердің зерттеулері де қолдайды.
Esarey, Costa, Wood, et al now link the Underwater Panther to the Piasa both iconographically and phonetically to proper legend. "Payiihsa" is a "small supernatural being" and "pai'ssa" was referenced in an early explorer's list of supernatural beings. The "Payiihsa" often bear large feet with 4 or 6 toes and are referenced frequently in pottery and rock art symbolism along with the symbolism of the underwater panther. (To complicate matters, the term "Piasa" was applied in the 1970s to any symbolism matching the "protean super theme" of underwater panthers.) Costa's research in 2005 led to a Miami Illinois Indian's tale of the malevolent twin dwarves (the "Payiihsaki"), the underwater panther, and the supernatural culture hero known as the Illinois Trickster, "Wissa Katch Akwa" who encounter a French trader. This legend of the Payiihsaki and the cliff art of underwater panther, as misinterpreted by Russell and others, is now believed by Esarey to be the origin of Russell's story of the Piasa. The Underwater Panther origin is supported by research by Dr. Mark J. Wagner, Director, Center for Archaeological Investigations and Professor, Department of Anthropology, Southern Illinois University at Carbondale.