Кіріспе

Канаданың федералды авторлық құқық туралы заңы

Авторлық құқық туралы заң – Канадада авторлық құқық саласын реттейтін федералды заң. Оны Канаданың Индустрия министрлігі және Канаданың мәдени мұра департаменті бірлесіп басқарады. Авторлық құқық туралы заң алғаш рет 1921 жылы қабылданды және 1988 және 1997 жылдары маңызды өзгерістер енгізілді. 2005 жылдан 2011 жылға дейін заңға өзгертулер енгізуге бірнеше рет әрекет жасалды, бірақ әрбір заң жобасы (2005 жылғы C-60 заң жобасы, 2008 жылғы C-61 заң жобасы және 2010 жылғы C-32 заң жобасы) саяси қарсылықтарға байланысты қабылданбады. 2011 жылы, Парламентте көпшілік дауысқа ие болған Консервативтік партиясы Авторлық құқықты жаңғырту туралы заң деп аталатын C-11 заң жобасын ұсынды. C-11 заң жобасы қабылданды және 2012 жылдың 29 маусымында Корольдің келісіміне қол қойылды.

1921 жылғы Канада авторлық құқығы туралы заң

Авторлық құқық туралы алғашқы заң 1921 жылы қабылданды және 1924 жылы күшіне енді. Канадада авторлық құқық туралы императорлық заң қолданылмай қалса да, 1921 жылғы заң әдеби және көркем шығармаларды қорғау жөніндегі Берн конвенциясына сәйкес келу үшін Ұлыбританияның 1911 жылғы авторлық құқық туралы заңына жақын үлгіленді. Үкімет ел ішінде ресми түрде лицензиясы жоқ кез келген кітапты авторға авторлық ақы төлеп басып шығаруға рұқсат беретін ереже енгізуді қалаған. Лобби топтары бұған Берн конвенциясының міндеттемелерін орындамайды деп қарсылық білдірді және тіл алынып тасталды. 1988 жылға дейін авторлық құқық туралы заңға кішігірім өзгерістер енгізілді, ал Канада Үкіметі авторлық құқық реформасына қатысты бірқатар зерттеулерге қатысты. Жаңа технологиялық даму, компьютерлер, фотокопиялау және жазу құрылғыларының пайда болуы авторлық құқық заңдарын жаңарту қажеттігін мойындауға әкелді. 1954 және 1960 жылдар аралығында Ilsley комиссиясы деп аталатын Патент, авторлық құқық және өнеркәсіптік дизайн жөніндегі корольдік комиссия бірқатар есептерді жариялады. Оның міндеті "табыш патенттеріне, өнеркәсіптік үлгілерге, авторлық құқыққа және тауар таңбаларына қатысты федералды заңнаманың өнертабыс пен зерттеуге, әдеби және көркемдік таланттарды дамытуға, шығармашылыққа және Канада халқының ғылыми, техникалық, әдеби және көркем шығармашылыққа және басқа да бейімделулеріне, қолдануларына және пайдалануларына жеткілікті түрде және ең басты қоғамдық мүдделерді қамтамасыз ететін тәртіппен және талаптарға сәйкес келетінін анықтау" болды.

1988 және 1997 жылдардағы реформалар

1977 жылы Канада үкіметінің Тұтынушылар және корпоративтік істер департаменті "Канададағы авторлық құқық: Заңды қайта қарау туралы ұсыныстар" толық атауымен жұмыс қағазы ретінде Киз Брунет есебін жариялады. 1984 жылы Канада үкіметі "Гутенбергтен Телидонға дейін: Авторлық құқық туралы ақ кітап" жарыққа шығарды, ал 1985 жылы Халық палатасының Байланыс және мәдениет комитеті "Шығармашылардың құқықтарының хартиясы – Авторлық құқықты қайта қарау жөніндегі кіші комитетінің есебі" атты есебін жариялады. Авторлық құқық реформасы процесі екі кезеңде басталды: бірінші кезең 1988 жылы басталды және 1921 жылғы авторлық құқық туралы заңға бірнеше түзетулер енгізілді. Компьютерлік бағдарламалар авторлық құқықпен қорғалатын туындылардың қатарына қосылды, моральдық құқықтардың шеңбері нақтыланды, музыкалық туындыларды көбейтуге міндетті лицензияны беру ережесі алынып тасталды, авторлық құқық иесін анықтау мүмкін болмаған жағдайлардағы "жетім туындыларға" лицензия берудің жаңа тәртібі орнатылды, сондай-ақ авторлық құқықтарды басқарушы ұйымдарды құру және оларды реформаланған Канада авторлық құқық жөніндегі кеңесі қадағалауы ережелері қабылданды. Заң жобасы 2008 жылдың 7 қыркүйегінде жарияланған сайлауға байланысты қараусыз қалды.

C-32 заң жобасы

2010 жылдың 2 маусымында федералды индустрия министрі Тони Клемент C-32 заң жобасын ұсынды, толық атауы – Авторлық құқық туралы заңға өзгерістер енгізу туралы заң. Заң жобасының көптеген аспектілері C-61 заң жобасына қатысты өзгергенімен, технологиялық қорғау шараларын құқықтық қорғауға қатысты бөлімдері негізінен өзгеріссіз қалды. Бұл шараларды тұтынушылар тобы сынға алды, соның ішінде Канаданың Тұтынушылар Кеңесі, Қоғамдық Мүдделерді Қорғау Орталығы, Option consommateurs және Union des consommateurs. Олар Канаданың Тұтынушылар Инициативасы арқылы Мәдениет министрі Джеймс Мурға хат жіберді, ол Канаданың Сауда палатасы тұтынушылардың мүдделерін білдіретінін мәлімдеген еді. Олар атап көрсетті, Канаданың Сауда палатасы «тұтынушылардың мүдделерін ешқандай жолмен білдірмейтін, тіпті тұтынушылар топтарының авторлық құқық саясатына қарсы тұратын бизнес лобби тобы». Заң жобасы бұрынғы Парламентте қабылданбаған C-32 заң жобасына дерлік толық сәйкес келеді, себебі Парламент таратылды. Оппозициялық партиялардың, әсіресе Жаңа демократиялық партияның (NDP) заң жобасына қарсылығының басым бөлігі екі мәселеге байланысты: цифрлық құлыптарды заңды мақсаттар үшін де айналып өтуге тыйым салынғандығы және осылайша заң жобасындағы барлық адал пайдалану құқықтары осындай цифрлық құлыптарды пайдалану арқылы оңай жойылуы мүмкін, сондай-ақ бұрын қолданылған схемаға ұқсас арқылы туындылардың авторларына өтемақы төлеудің болмауы. 2012 жылдың 18 маусымында заң жобасы үшінші және соңғы оқылымда қабылданды, консерваторлардың бірауыздан қолдауымен және либералды және Жаңа демократиялық партияның парламент мүшелерінің бірауыздан қарсылығымен. Заң жобасы 2012 жылдың 29 маусымында Корольдік келісімді алды, барлық түзетулер қабылданбады.

C-4 заң жобасы

C 4 заң жобасы, Канада-АҚШ-Мексика келісімін іске асыру туралы заң, 2020 жылдың 29 қаңтарында бірінші оқылымда қабылданды және 2020 жылдың 13 наурызында Корольдік мақұлдау алды. Бұл заң жобасы Канада-АҚШ-Мексика келісімі (CUSMA) бойынша Канаданың міндеттемелерін орындау мақсатында көптеген басқа да заңдарды өзгертті. Авторлық құқық туралы заңға енгізілген түзетулер анонимді және псевдонимді туындылар, дыбыс жазбалары және драмалық емес кинотуындыларға авторлық құқықтың мерзімін өзгертті. Сонымен қатар, құқықтарды басқару ақпаратын жою немесе өзгертуге байланысты жаңа құқық бұзушылық түрі енгізілді. Авторлық құқық туралы заңға енгізілген бұл түзетулер 2020 жылдың 1 шілдесінен күшіне енді.

Бастапқылық

Заң барлық "түпнұсқа әдеби, драмалық, музыкалық және көркем шығармаларды" қорғауға мүмкіндік береді. "Түпнұсқа" сөзін қолдану мәселесіне ерекше назар аударылды. Авторлық құқықтың болуы үшін ең маңызды талап – шығарманың түпнұсқа болуы екені анықталды. CCH Канадалық ісі "түпнұсқа" сөзінің мағынасын қайта қарастырып, шығарманың түпнұсқа болуы үшін "білік пен ой-пікірді" қолдану нәтижесі болуы керектігін анықтады. Нақтырақ айтқанда: білік – "білімді пайдалану, дамыған қабілет немесе тәжірибелік дағдыны жұмыстың өндірісінде қолдану", ал ой-пікір – "жұмысты жасау кезінде әртүрлі мүмкін нұсқаларды салыстыру арқылы ажырата білу қабілетін немесе пікір қалыптастыру немесе бағалау қабілетін пайдалану". Дегенмен, түпнұсқалыққа жаңалық немесе шығармашылық талап етілмейді. Ол тек механикалық орындалудан асып түсетін зихи күш-жігерді қажет етеді. CCH Canadian ісінде ұсынылған негізде түпнұсқалықты анықтау фактілерге байланысты. Көбінесе, бұл шығарманың авторынан қаншалықты шыққандығына байланысты. Көптеген факторлар ескеріледі, қолданылған орта немесе форма маңызды. Ол жалпы қолданыстағы элементтерден тұра ма, жоқ па, деректерді немесе фактілерді реттеу болып табылады ма, немесе формасы қарапайым ба, жаңа ба. Жақсырақ айтқанда, тек қана таңдау жеткіліксіз. Сонымен қатар, оның көркемдік элементтері бар-жоғын қарастыру да маңызды.

Бекіту

Авторлық құқық идеялардың айқындалуын қорғайды. Бұл айқындалудың қандай да бір нысанда немесе "бекітілу" түрінде болуын білдіреді. Бекітілу – айқындалуды идеядан ажыратады. Canadian Admiral Corp. v. Rediffusion ісінде сот бекітілуді былай қарастырды: "Авторлық құқыққа ие болу үшін 'еңбек' кем дегенде белгілі бір материалдық нысанда, анықтауға мүмкіндік беретін және белгілі бір деңгейде тұрақты болуы керек". Осы істе сот спорттық шараның тікелей эфирінде бекітілудің жеткіліксіз екенін анықтады. Кез келген эфир, телехабар немесе көріністің көрсетілуі ғана бекітілу үшін жеткіліксіз. Ең болмағанда, оны бір уақытта қандай да бір жолмен жазу қажет. Хореографиялық еңбектерден басқа, еңбек салыстырмалы түрде тұрақты нысанда жазылуы керек. Компьютер экранына жазған жазба жеткілікті түрде тұрақты болуы мүмкін. Кейбір істер көрсеткендей, құрылымсыз сөйлеу немесе басқа да спонтанды немесе импровизацияланған туындылар, мысалы спорттық ойын, авторлық құқыққа ие болмайды.

Істен шығару

Фактілер мен идеялар өзінің мәні бойынша авторлық құқыққа тиесіз. Бұл көбінесе идеяны оның түсініктемесінен, ал фактіні осы фактілерді ұйымдастырудан және пайдаланудан ажырату қажет болғанда қиындықтар тудырады. Идея мен түсініктеме арасындағы шекара нашарлаған жағдайда, соттар көбінесе басқалардың сол идеяны жеткізуіне кедергі келтірмеу үшін оны авторлық құқықпен қорғауға болмайды деген сақтық позициясын қабылдайды. Көбінесе әсемдік немесе функционалдық сипаттағы шағын дизайн да авторлық құқықтан шығарылады. Мысалы, білім беру бағдарламасында құрал ретінде қолданылатын түрлі-түсті блоктар авторлық құқықтан шығарылады.

Меншік

Суретшінің шығармасына авторлық құқық көбінесе суретшіге тікелей тиесілі болады, бірақ граверлік өнер, фотосуреттер, портреттер және еңбек қызметі барысында жасалған туындылар осы ережеден тыс. Бұған қоса, осы құқықтарды беру және лицензиялау арқылы иеліктен шығаруға болады. Дегенмен, суретшінің рухани құқықтары берілмейтін мүлік болып табылады және олар суретшінің өмірі бойы онымен бірге қалады. Авторлық құқықтар сияқты, рухани құқықтар да мұраға беріледі.

Авторлық құқықтар

Авторлық құқық туралы заңның 12-бабында "Ең Көңілді Мажарпаттың немесе кез келген үкіметтік ведомствоның басшылығымен немесе бақылауымен дайындалған немесе жарияланған" барлық туындыларға авторлық құқық сақталады. Әдетте, мұндай авторлық құқық туынды орындалған немесе жасалған жылдың соңынан бастап 50 жыл бойы сақталады. 2013 жылдың 18 қарашасынан бастап «Корольдік авторлық құқық және лицензиялау» орталықтандырылған түрде басқарылмайды, және ақпаратты жасаған ведомство немесе агенттік нақты корольдік авторлық құқықтары туралы ақпарат алу үшін байланысуға тиіс. Бұл әртүрлі ұйымдардың әртүрлі тәсілдеріне әкелді, онда «коммерциялық емес лицензия Қоғамдық жұмыстар және мемлекеттік қызметтер сайтынан жоғалып кетті және оның әлі де қолданыста болып қалатыны белгісіз» және «кейбір ведомстволар мазмұнды алып тастауға рұқсат бермей немесе корольдік авторлық құқықтың бар екенін мәлімдеді». Корольдік авторлық құқықтың 50 жылдық мерзімнен кейін де қолданылуының бір мысалы – Канаданың 1921 жылғы гербінің дизайны және оның 1957 жылғы жаңартылған нұсқасы, оны «коммерциялық немесе коммерциялық емес мақсаттар үшін қайта өндіруге болмайды».

Музыкалық жазбалар

Музыка индустриясы Канаданың авторлық құқық заңдарындағы олқылықты пайдаланды, бос аудио тасымалдағыштарға салық салу туралы өтініш білдірген кезде. 1999 жылдан бері аудио жазба құралдарына (аудиокассеталар, CD және CD-R сияқты) жеке көшірме жасау үшін жиналатын салықтар ән жазушыларға, орындаушыларға, музыкалық баспаларға және жазба компанияларына миллиондаған доллар әкелді. Бұл салықтар индустрия жүйесіне қатысушыларға тиесілі. Ал, белгілі бір ерекшеліктерді ескере отырып, музыканы аудио жазба құралына жеке пайдалану үшін көшіру авторлық құқықты бұзу болып табылмайды. Сонымен қатар, жеке көшірме жасау туралы заңда көшірме жасайтын адамның көшірілетін музыканың иесі болуы міндетті емес. Кейбіреулер жеке көшірмелерге салынатын салық цифрлық дәуірде көшірмелерді заңдастырды, бұл музыка индустриясын алаңдатты деп санайды. Дегенмен, Канада соттары "аудио жазба құралы" деген анықтаманы компьютерлік дискілерге, цифрлық аудио құрылғыларына (мысалы, iPod немесе MP3 ойнатқыштар) және басқа да тұрақты жадқа көшірілген музыкаға қатысты кеңейтпеді.

Шетелдік шығармалар

Авторлық құқық туралы заңның 5-тарауы Берн конвенциясының, Жалпы авторлық құқық конвенциясының және Дүниежүзілік сауда ұйымының елдерінің барлық азаматтарына, тұрғындарына және заңды тұлғаларына авторлық құқық қорғауын қолданады. Мұндай мәртебе шығарманың жасалған немесе жарияланған кезде анықталады. Бұл тарау сондай-ақ Өнеркәсіп министріне осы құқықтарды басқа елдерге таратуға сертификат беруге рұқсат береді. Олар Ережелерде тізімделген.

Авторлық құқық шарттары

2022 жылдың 31 желтоқсанына дейін автордың шығармасының авторлық құқығы, автор қайтыс болған күнтізбелік жылдың соңынан бастап 50 жылға дейін сақталды. 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап бұл мерзім күнтізбелік жыл аяқталғаннан бастап 70 жылға ұзартылды. 1971 жылға дейін немесе одан бұрын қайтыс болған авторлардың барлық шығармалары қоғамдық доменде (жалпыға қолжетімді). 1972 жылы қайтыс болған авторлар үшін бұл мерзім күнтізбелік жыл аяқталғаннан бастап 70 жылға өзгертілді. Заң кері күшінде емес, яғни, бұрын қоғамдық доменге өткен шығармалар осы статуста қалады. 1972 жылы қайтыс болған авторлардың шығармалары 2043 жылға дейін қоғамдық доменге өтпейді. Егер шығарма кинофильм болса, онда авторлық құқық оның жасалған жылынан бастап 70 жылға дейін сақталады. Бірақ, егер кинофильм авторлық құқықтың аяқталу мерзімінен бұрын жарияланса, авторлық құқық жасалған жылдан кейін 75 жыл немесе 100 жыл өткенге дейін, олардың арасында ертерек біткеніне дейін жалғасады. Екі немесе одан көп автордың жазған кітаптарына да осы ережелер қолданылады, бірақ шығарманың қоғамдық доменге өтуі үшін барлық авторлар белгіленген талаптарға сай болуы керек. Яғни, кітаптың қоғамдық доменге өту мүмкіндігі соңғы қайтыс болған автордың қайтыс болған күніне байланысты.

Белгісіз немесе анонимді авторлар

Автордың кім екені белгісіз болған жағдайда (егер автор анонимді немесе псевдоним қолданса), авторлық құқық жұмыстың жарияланған күнінен бастап 50 жыл немесе жұмыстың жасалған күнінен бастап 75 жыл бойы сақталады, ең қысқа мерзім қолданылады. Бірақ, егер автордың кім екені осы мерзім ішінде кеңінен белгілі болса, 6-тарауда көрсетілген мерзім қолданылады. Заң сонымен қатар, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрген жұмыстарға да қатысты ережелер бейіндейді.

Жетім қалған шығармалар

Авторлық құқық туралы заң авторлық құқықпен қорғалатын туындыны пайдалануға рұқсат сұраған, бірақ авторлық құқық иесін таба алмаған кез келген адамға Авторлық құқық жөніндегі кеңеске ("Кеңес") осы туындыны пайдалануға лицензия алу үшін өтініш беруге мүмкіндік береді. Жарияланған немесе (қажет болған жағдайда) бекітілген туындылар лицензия алуға құқылы. Төрт категорияға жататын материалдар:
Жарияланған туынды (мысалы, кітап)
Жарияланған дыбыс жазбасы (мысалы, бұрын шығарылған альбомнан ән)
Орындаушының өнерін тіркеу (мысалы, тікелей концерттің бейнежазбасы)
Коммуникация сигналын тіркеу (мысалы, хоккей ойынының жазылған хабарламасы)

Кеңес авторлық құқықпен қорғалған туындыларға ғана лицензия бере алады. Егер туынды авторлық құқықпен қорғалмаса (мысалы, тек фактілерді қамтитын кітап) немесе туындының авторлық құқығының мерзімі өткен болса, Кеңес лицензия бермейді, себебі лицензия қажет емес. Кеңес лицензия беруден бұрын өтініш беруші авторлық құқық иесін табу үшін барлық мүмкіндіктерді қолданғанын және авторлық құқық иесін табу мүмкін еместігін көрсетуі тиіс. "Жеткілікті" күш-жігерді анықтауда Кеңес көптеген факторларды ескереді. Мысалы, Кеңес ұсынылған пайдаланудың коммерциялық мақсатта екенін, туындының авторы әлі тірі екенін және меншік құқығы туралы ақпаратты қолжетімді деректерде табуға болатынын ескереді. Кеңес авторлық құқық иесіне тиесілі кез келген құқықтарға лицензия бере алады. Авторлық құқық иесінің құқығына жатпайтын кез келген пайдалануға лицензия берілмейді, себебі лицензия талап етілмейді. Мысалы, туындының маңызды емес бөлігін көшіруге лицензия берілмейді, өйткені бұл авторлық құқықпен қорғалмаған пайдалану. Кез келген лицензия өтініш берушінің қажеттіліктеріне сәйкес белгіленеді. Мысалы, егер өтініш беруші фильмді таратуға рұқсат сұраса, лицензияға сәйкес беріледі. Лицензиялар қосымша лицензия беруге рұқсат беруді де қамти алады. Мысалы, фильмді тарату лицензиясы лицензия алушыға субдистрибьютормен келісім жасауға мүмкіндік береді, егер субдистрибьютор лицензияда көрсетілген шарттармен жұмыс істесе. Егер Кеңес лицензияға өтінімді қанағаттандыру туралы шешім қабылдаса, ол сондай-ақ лицензияға тиісті шарттар мен талаптарды белгілеуі тиіс. Жалпы, лицензия тек Қазақстанда белгілі бір мерзімге жарамды болады және ол белгілі бір мөлшерде авторлық құқық төлемін (алдымен ұжымдық қоғамға немесе егер пайда болса, иесіне) төлеуді қамтиды. Кейде лицензияда авторлық құқық туралы міндеттемелер де болады, олар лицензиаттан: автордың атын, пайдаланудың Кеңестен алынған лицензияға сәйкес жүзеге асырылғанын және иесі жасалған пайдалану үшін өтемақыны қалай алатынын көрсетуді талап етеді. Веб-сайтта көрсетілгендей, 1990-2013 жылдар аралығында Кеңес 217 лицензия берді және 8 өтінімді қабылдамады. Бас тартулар әдетте лицензия қажет емес болғандықтан немесе өтініш беруші туындының жарияланғанын дәлелдемегендіктен болды (жарияланған туындылар ғана лицензия алуға құқылы). 217 лицензия берілгенімен, бұл туындылардың саны әлдеқайда көп болуы мүмкін. 2009 жылғы зерттеу көрсеткендей, осы күнге дейін берілген 421 өтінім шамамен 12,640 түрлі туындыға қатысты (жетім туындылар жинағы әдетте бір өтінім бойынша қаралады). Зерттеуден сондай-ақ көптеген өтініштер кері қайтарылып алынды немесе бас тартылды, өйткені авторлық құқық иесі Кеңестің немесе ұжымдық қоғамның көмегімен табылды.

Суреттер

Басқа туындылар сияқты, фотосуреттің авторлық құқығы автордың өмір сүру мерзіміне 50 жыл қосылады. 2012 жылдың маусымына дейін гравюра, фотосурет немесе портреттің авторлық құқығының иесі төлем жасалғаннан кейін жұмысты тапсырыс берген адам деп есептелді. Авторлық құқықты жаңғырту заңы 13(2) бапты жойды, нәтижесінде авторлық құқық енді тапсырыс берушіге тиесілі емес. Егер шартта басқаша көрсетілмесе, енді авторлық құқық фотографқа тиесілі, ал тапсырыс берушіге фотосуретті оның келісімімен немесе келісімісіз көрсетуге және таратуға шектеулі құқықтар беріледі.

Жазалар

Авторлық құқық туралы заңның 34-бабының 4-тармағына сәйкес, нақты айыптар сот шешімімен белгіленеді. 35-баптың 1-тармағында бұзушылық арқылы алынған қаржылық пайда және "бұзушылық салдарынан авторлық құқық иесіне келген залал" үшін құқық бұзушы жауапты екені айтылған. Авторлық құқық иеленуші өзінің авторлық құқығын 38.1-бап бойынша қорғауды таңдауға болады, ол сот әділ деп санайтын "100 доллардан кем емес және 5000 доллардан аспайтын соманы" қарастырады. Коммерциялық емес бұзушылық үшін, ал әрбір коммерциялық бұзушылық үшін 500 доллардан 20 000 долларға дейін. Жоғарыда сипатталған азаматтық жазалардан өзге, Авторлық құқық туралы заңның 42-бабының 1-тармағы бірқатар қылмыстық құқық бұзушылықтарды қарастырады. Бұл негізінен авторлық құқықпен қорғалған материалдарды сату немесе жалға берумен байланысты бұзушылықтарды қамтиды және айыппұл ретінде 1 000 000 долларға дейін немесе 2 жылға дейін бас бостандығынан айыруға алып келуі мүмкін. Жеңіл жаза бойынша ең жоғары айыппұл 25 000 доллар, ал бас бостандығынан айыру мерзімі 6 айға дейін шектеледі. Авторлық құқық туралы заңның 44-бабына сәйкес, авторлық құқық иелері өздерінің шығармаларының көшірмелері, егер олар Канадада жасалған болса, заңға қайшы болып табылады және Канадаға әкелінуге жақын немесе әкелінген жағдайда, оларды Канаданың шекаралық қызмет агенттігі қарауына өтініш бере алады. Мұндай жағдайларда, соттың қалауынша, мұндай көшірмелер ұсталып, ақырында жойылуы немесе авторлық құқық иесіне тапсырылуы мүмкін.