Кіріспе

Су органы немесе гидравликалық орган (ὕδραυλις) (алғашқы түрлері кейде гидраулос, гидраулус немесе гидраула деп аталады) – ауамен үрленетін құбырлы орган, онда ауаны итермелейтін қуат көзі табиғи көзден (мысалы, сарқырамадан) немесе қолмен соратын сорғыдан алынатын су. Сондықтан су органында балға, үрлегіш немесе компрессор болмайды. Гидравликалық орган көбінесе гидравлиспен шатастырылады. Гидравлис – Александриялық Ктезивий жасаған грек аспабы. Гидравлисте су резервуарына енгізілген ауа резервуары болады. Ауа қолмен сорғылармен резервуарға сорылып, құбырлар арқылы үрлеу үшін қысымды ауа ретінде резервуардан шығады. Резервуардың төменгі жағы ашық болып, судың ауаға қысымды сақтауына мүмкіндік береді, себебі ауамен жабдықтау сорғылардың көбірек ауа соруына немесе құбырлардың ауа шығаруына байланысты өзгереді. Су органында 15 ғасырдан бері су белгілі бір әнді сақтайтын штырғылы барабанға ұқсас механизмды іске қосу үшін қуат көзі ретінде де қолданылады. Гидравлис ежелгі грек тілінде көбінесе автоматты орган ретінде көзге елестетеді, бірақ оны растайтын ешқандай дерек жоқ.

Гидравлика

Гидраулис – құбырларды (аулос) қозғау үшін судың динамикалық энергиясын (ὕδωρ) ауа қысымына айналдыру арқылы жұмыс істейтін ерте түрдегі құбырлы орган. Сондықтан да оның аты гидраулис, сөзбе-сөз "сумен (жегілетін) құбыр (аспап)" дегенді білдіреді. Бұл аспап б.з.б. 3 ғасырдағы Александриялық Гелленск ғалымы, инженер Ктезибиусқа жатқызылады. Гидраулис – әлемдегі алғашқы клавиатуралы аспап және қазіргі шіркеу органының алдағысы. Құбырлы орган туралы мақаланың негізгі тақырыбы болып табылатын Ренессанс кезеңіндегі аспаптан айырмашылығы, ежелгі гидраулис су ағынымен автоматты түрде емес, қолмен ойналатын; клавишалар теңдестірілген және жеңіл қозғалыспен ойнатуға болатын, бұл Клавдианның (IV ғасырдың соңы) латын поэмасындағы сілтемесінен (magna levi detrudens murmura tactu . intonet, “жеңіл қолымен күркіреген дыбысты шығарып, оны күркіретуге рұхсат беріңіз”) анық көрінеді (Панаг. Манлио Теодоро, 320–22).

Механика

Әдетте, су аспаптан жоғары биіктіктен құбыр арқылы жеткізіледі, ал ауа су ағынына сору арқылы (Бернулли эффектісін пайдалана отырып) негізгі құбырға су көзінен жоғары орналасқан бүйір құбырдан енгізіледі. Су мен ауа камера эолиске (жел камерасына) бірге келеді. Мұнда су мен ауа бөлініп, қысылған ауа камера эолис үстіндегі желге арналған құбырға жіберіледі, ол орган құбырларын үрлеуге мүмкіндік береді. Екі тесікті "шашырату пластинасы" немесе "диафрагмасы" судың орган құбырларына шашырауына жол бермейді. Ауадан бөлінген су камера эолисінен кірген жылдамдығымен шығады. Содан соң ол су дөңгелегін қозғалтады, ал ол өз кезегінде музыкалық цилиндрді және оған қосылған механизмдерді қозғалтады. Органды іске қосу үшін кіретін құбырдың үстіндегі кран ашылады және судың үздіксіз ағыны болғанда, орган кран қайтадан жабылғанша ойнайды. Көптеген су органдарында су қысымын реттейтін қарапайым құрылғылар болған. Palazzo del Quirinale сарайында таудан бастау алатын бұлақтан су ағып шығады (бұрын мол болған, қазір органды шамамен 30 минутқа ойнатуға ғана жетеді), сарайдың ішінде өтіп, орган үңгіріндегі камера эолисінен 18 метр (59 фут) биіктіктегі тұрақтандыру "бөлмесіне" кіреді. Бұл құлау қалпына келтірілген алты тоқтаулы аспапты қуаттандыру үшін жеткілікті желді қамтамасыз етеді. Су орган туралы жазған қайта өрлеу дәуірінің авторларының арасында Соломон де Каус ерекше ақпаратты. Оның 1615 жылғы кітабында су органдарын жасау туралы қысқаша мақала, күйге келтіру және тіркеу туралы кеңестер, сондай-ақ аспаптарды, олардың механизмдерін және оларды қолданған көріністерді бейнелейтін көптеген әдемі гравюралар бар. Сондай-ақ, су органы үшін қолайлы музыканың мысалы ретінде Пьер Филипс өңдеген Алессандро Стриджионың "Chi farà fed' al cielo" мадригалы келтірілген.

Тарих

Су мүшелері атақты Ктезивийдің (б.з.д. 3 ғасыр), Византияның Филосының (б.з.д. 3 ғасыр) және Александрияның Геройының (б.з. 62 ж. Платонның заманындағы су сағаттары (клепсидралар) сияқты, олар ойыншықтар ретінде қарастырылмаған, бірақ осы типтегі модельдер мен симулякраларды қолданған грек философиясында ерекше мәнге ие болуы мүмкін. Гидравликалық үрленетін орган құбырлары құстардың әнін еліктеуге пайдаланылды, ал музыкологтар Сузи Джинс пен Артур В. Дж. Г. Орд Хьюм оны Вокаль Мемнонның дыбыстарын жасауға қолданған деп болжады. Соңғысы үшін күн жылуын суды бір жабық резервуардан екіншісіне ағызу үшін пайдаланып, құбырларды сору үшін қысылған ауа өндірілді. Гидраульдің ерекшеліктері мозаикалардан, суреттерден, әдебиеттерден және жартылай қалдықтардан анықталды. 1931 жылы Венгрияда 228 жылы жазылған жазумен гидраулының қалдықтары табылды. Құралдың былғары мен ағаш бөлігі шіріп кеткен, бірақ металл бөлшектерінен сақталып қалған, қазір Будапешттегі Аквинкум мұражайында жұмыс істейтін репликасын қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Желдің нақты механизмі талқыланады, ал гидраулисте ойналатын музыка туралы ештеңе де белгісіз, бірақ құбырлардың дыбысын зерттеуге болады. Талмудта бұл аспап Иерусалим ғибадатханасына лайық емес деп айтылған. Гректер ойлап тапқаннан кейін гидраулис Рим әлемінде ежелгі дәуірде қолданыла берді. Орта ғасырларда Шығыс Рим (Византия) империясы, Орта ғасырлардағы Еуропа және мұсылман әлемінде бұл аспаптар одан әрі дамыды. IV ғасырдағы ертедегі оң немесе портативті органның белгілі бір мысалы 395 жылы Теодосий I-нің өліміне орай орнатылған обелискте кездеседі. Британ мұражайының жарық қолжазбалары арасында Еуропа шіркеулерінде қолданылған орта ғасырлардағы портативті органның қызықты түрлерін бейнелейтін көптеген миниатюралар бар. 757 жылғы Пиппин органы - Византия императоры Константин V Каролинг империясына сыйлық ретінде жіберген гидравликалық орган. Араб мәтіндерінде он шақырымнан естілетін ұзақ қашықтықтан жасалған гидравликалық орган сипатталған және ежелгі грек тұлғасы Муристус деп аталады; бұл адамның жеке басы белгісіз, бірақ кейде Ктезибиус есімінің арабша нұсқасы деп болжанады. ХІІ ғасырдың аяғында гидравликалық автоматтар Италияда және Батыс Еуропаның қалған бөлігінде жиі көрінді. Ренессанс кезінде су мүшелері қайтадан герметикалық және эзотерикалық ғылымдардың ізбасарлары арасында сиқырлы және метафизикалық мағыналарға ие болды. Органдар сарайларда, сарайлардағы үңгірлерде, патша сарайларының консерваторияларында және бай патрицистердің үйлерінде қойылып, көрермендерді тек музыкамен ғана емес, сонымен қатар автоматтардың бейнелерімен де қуантты. Су мүшелерінің басқа түрлері көзге көрінбей ойналған және мифологиялық көріністердегі мүсіндер ойнаған музыкалық аспаптарды имитациялау үшін пайдаланылған, мысалы, "Орфей скрипка ойнайды", "Аполлон мен Марсия арасындағы айтыс" және "Аполлон мен тоғыз муза". XVI ғасырдағы ең әйгілі су органы Тиволидегі Вилла-д'Эстеде болды. 1569-1572 жылдары Луча Клерихо (Люк де Клерк; Клод Венард аяқтады) салған, ол арка астында алты метр биіктікте тұрды және керемет шарлауықпен тамақтанды; оны 1575 жылы Марио Картаро "мадригалдар мен басқа да көптеген нәрселер" ойнайды деп сипаттады. Г. М. Заппи (Annalie memorie de Tivoli, 1576) былай деп жазды: 'Кімде-кім ойнауға бұйрық бергенде, алдымен біршама ойнаған кернейлерді естиді, содан кейін бір дауыс шығады. Ол автоматты түрде кем дегенде үш музыканы ойнатумен қатар, клавиатурамен де жабдықталған. Су мүшелері бар басқа итальяндық бақтар Флоренция маңындағы Пратолинода (1575 ж. шамасында), Изола де Белведерде, Феррарада (1599 жылға дейін), Палаццо дель Кириналде, Римде (1598 жылы Лука Биаги салған, 1990 жылы қалпына келтірілген), Вилла Альдобрандини, Фраскати (1620), Неапольдегі Корольдік сарайлардың бірі (1746), Вилла Дориа Памфили, Рим (17581759). Олардың тек қана бірі - Палаццо дель Кириналде сақталған. Кирхердің "Musurgia universalis" (1650) атты суреті, ұзақ уақыт бойы гипотетикалық ықтималдықтың қиялға толы бейнесі деп саналған, Кириналдағы орган үңгірімен салыстырғанда, солдан оңға кері бұрылғаннан басқа, әр бөлшекте дәл екені анықталды. Вилла-д'Эстеде аспаптың іздері әлі де бар, бірақ минералға бай өзен суы орган үңгірі арқылы ағып, көптеген дәлелдерді көзден жасыратын аккрецияларды пайда етті. XVII ғасырдың басында Англияда су мүшелері салынған; Корнелиус Дреббель король Джеймс I үшін (Harstoffer, 1651) және Соломон де Каус принц...

Дионның гидраулісі

1992 жылы Димитриос Пандермалис басқарған қазба жұмыстары кезінде Грекиядағы Олимп тауының жанындағы ежелгі македониялық Дион қаласында б.з.д. I ғасырға жататын органның қалдықтары табылды. Бұл аспап конустық төменгі бөлігі бар, әртүрлі биіктіктегі 24 ашық құбырдан тұрды. Алғашқы 19 құбырдың биіктігі 89-дан 22 см-ге дейін (35-тен 8 дюймға дейін) жетеді. Олардың ішкі диаметрі біртіндеп 2 см-ден 1,5 см-ге дейін азаяды. Бұл 19 құбыр ежелгі грек музыкасының "жетілген жүйесіне" сәйкес келеді, ол бір хроматикалық және бір диатоникалық гаммадан тұрады. 20-дан 24-ке дейінгі құбырлар кішкентай және шамамен бірдей биіктікте, және олар диатоникалық гамманы кеңейту құрайтын сияқты. Құбырлардың конустық ұштары металл пластинаға бекітілген. Әрбір құбырдың тарылатын бөліміне дейін қысыммен берілген ауаның турбуленттігін және дыбысты тудыратын тесік орналасқан. Құбырлар екі металл пластинамен бекітілген. Сыртқа қараған пластинада әшекейлік мотивтер бар. Аспапта бір қатар пернелер болған. Ауаны қысыммен ұрғытатын жүйесі бар органның төменгі бөлігі жоқ еді. 1995 жылы қайта құру жобасы басталды, ал 1999 жылы археологиялық жаңалықтар мен ежелгі сипаттамалар негізінде гидравликаның жұмыс істейтін көшірмесі жасалды. Ежелгі гидравликаның қалдықтары Дионның археологиялық мұражайында көрсетілуде.