Кіріспе

Жерді бақылаудың ғаламдық жүйелері (GEOSS) Жерді бақылау тобы (GEO) тарапынан 2005 жылдан 2015 жылға дейінгі 10 жылдық іске асыру жоспары негізінде құрылды. GEOSS қоршаған орта деректерін және шешімдерді қолдау құралдарын өндірушілерді осы өнімдердің соңғы пайдаланушыларымен байланыстыруға тырысады, мақсаты – Жерді бақылаудың жаһандық мәселелерге қатысты маңыздылығын арттыру. GEOSS пайдаланушылардың кең ауқымы үшін толыққанды, дерлік нақты уақыт режиміндегі қоршаған орта деректерін, ақпаратты және талдауларды өндіретін жаһандық қоғамдық инфрақұрылымды құруды көздейді. GEOSS хатшылығының директоры – Барбара Райан.

Жерді бақылау жүйелері

Жерді бақылау жүйелері Жер жүйесінің физикалық, химиялық және биологиялық аспектілерін өлшеуге, бақылауға және болжауға арналған құралдар мен модельдерден тұрады. Теңізде жүзетін буйлар температура мен тұздылықты бақылайды; метеорологиялық станциялар мен шарлар ауа сапасы мен жаңбыр суының өзгеруін қадағалайды; сонар және радар жүйелері балық және құс популяцияларын бағалайды; сейсмикалық және Жаһандық позициялық жүйе (GPS) станциялары Жер қыртысы мен ішкі бөлігіндегі қозғалыстарды тіркеді; 60-тан астам жоғары технологиялық экологиялық спутниктер ғарыштан планетаны сканерлейді; қуатты компьютерлік модельдер симуляциялар мен болжамдар жасайды; ал ерте ескерту жүйелері осал халыққа ескерту жібереді. Бұл әртүрлі жүйелер әдетте бір-бірінен оқшау жұмыс істеп келді. Алайда, соңғы жылдары Жерді бақылаудан алынған үлкен көлемдегі дерлік нақты уақыт және жоғары ажыратымды деректерді жинауға арналған жетілдірілген жаңа технологиялар пайда болды. Сонымен қатар, жақсартылған болжам модельдері мен шешімдерді қолдау құралдары шешім қабылдаушылар мен Жерді бақылаудың басқа да пайдаланушыларына осы кеңейіп келе жатқан ақпарат ағынын толыққанды пайдалануға мүмкіндік береді. Жерді бақылауға инвестициялардың қазірде маңызды деңгейге жеткеніне байланысты, Жердің жағдайының толық картинасын жасау үшін әртүрлі бақылау жүйелерін біріктіру мүмкін болды. Жерді бақылауды кеңейтудің шығындары мен логистикасы кез келген бір ел үшін ауыр болғандықтан, жүйелерді халықаралық ынтымақтастық арқылы біріктіру шығындарды үнемдеуге мүмкіндік береді.

Іске асыру

Желілік жүйе ретінде GEOSS барлық GEO мүшелері мен қатысушы ұйымдарға тиесілі. Серіктестер жүйелер жүйесіне өздері үлес қосатын компоненттер мен іс-шараларды толық бақылауда ұстайды. Іске асыру 70-тен астам міндеттерден тұратын Жұмыс жоспары арқылы жүзеге асырылуда. Әрбір міндет тоғыз әлеуметтік пайданың немесе төрт көлденең саланың бірін қолдайды және мүдделі мүшелер мен қатысушы ұйымдар тарапынан орындалады. Үкіметтер мен ұйымдар да түрлі "Алғашқы жетістіктермен" GEOSS-ті дамытты; бұл "GEOSS-қа жасалған алғашқы 100 қадам" 2007 жылғы Кейптаун Министрлер саммитінде ұсынылды. Байқау жүйелерін өзара байланыстыру үшін архитектура және деректерді бөлісу саласында ортақ стандарттар қажет. Жерді бақылау жүйесінің архитектурасы – оның компоненттерінің бірлік ретінде жұмыс істеуі үшін қалай жобаланғанын көрсетеді. GEOSS-тың әрбір компоненті GEOSS тізіліміне енгізілуі керек және басқа қатысушы жүйелермен байланыс орнатуға қабілетті болуы тиіс. Сонымен қатар, GEOSS-қа үлес қосатын әрбір қатысушы деректерді, метадеректерді және өнімдерді толық және ашық алмасуды қамтамасыз етуге бағытталған GEO деректерді бөлісу принциптерін қабылдауы тиіс. Бұл мәселелер GEOSS-тың сәтті жұмыс істеуі үшін өте маңызды. GEOSS ақпаратты және талдауларды тікелей пайдаланушыларға жеткізеді. GEO, GEOSS-тан алынған деректерге бірыңғай интернет-портал ретінде GEOPortal-ды дамытуда. GEOPortal-дың мақсаты – әртүрлі деректер жиынтықтарын біріктіруді жеңілдету, қажетті деректерді және қатысушы жүйелердің порталдарын анықтау, сондай-ақ қолжетімді модельдерді және басқа да шешімдерді қолдау құралдарын табуға көмектесу. Жоғары жылдамдықты интернетке қолжетімділігі шектеулі пайдаланушылар үшін GEO төрт коммуникациялық спутнигі бар GEONETCast жүйесін құрды, олар пайдаланушылар ұстап тұратын төмен құнмен алынатын қабылдау станцияларына деректерді жібереді. Қазіргі уақытта GEONETCast әлі де бастапқы сатысында көрінеді, бірақ кейбір құралдар әзірленген. GEONETCast құралдар жиынтығы қолжетімді және радарлық биіктік өлшеу, өсімдіктер, спутниктік болжамдар және теңіз туралы ақпаратқа қол жеткізу құралдарын қамтиды. GEONETCast арқылы қолжетімді басқа да пайдалы ақпарат – DevCoCast жобасы аясында ұсынылған өсімдіктер және шөлдегі жәндіктер туралы ақпарат, ол GEONETCast-тың кіші жобасы болып табылады.

Пайдаланушылар топтары

Жерді қадағалау деректері мен ақпараттарына деген сұраныс артуы GEOSS-тың негізгі қозғаушы күші болып табылады. GEOSS іске асыру жоспарында пайдаланушылар мен қолданыс түрлерінің тоғыз тобы анықталған, олар "қоғамдық пайда аймақтары" деп аталады. Бұл тоғыз аймақ – апаттар, денсаулық сақтау, энергетика, климат, су ресурстары, ауа райы, экожүйелер, ауыл шаруашылығы және биоәртүрлілік. Қазіргі және болашақ пайдаланушылар мемлекеттік және жеке сектордағы шешім қабылдаушылар, ресурстарды басқарушылар, жоспарлаушылар, төтенше жағдайларға жауап берушілер және ғалымдарды қамтиды.

Қатысушы бастамалар

GEOSS кеңістіктік деректер инфрақұрылымын құруға көмектесетін жүйе ретінде сипатталуы мүмкін. Ол Еуроодақтың 7-ші аяқтама бағдарламасымен қолдау көрсетіліп жатқан GIGAS (GEOSS, INSPIRE және GMES – қолдау шарасы) үйлестіру жобасының қарауындағы үш байланысты бастаманың бірі болып табылады.

Қоғамдық пайда салалары

Қоғамдық пайдалы салалар (ҚПС) – GEOSS жобасы күш-жігерін салатын, климатқа қатысты сегіз экологиялық бағыт. Оларға төмендегі санаттар мен кіші санаттар кіреді. Алдын ала иерархиялық сөздік жасалған. Қазіргі таңдағыда осы қоғамдық пайдалы санаттар мен олардың кіші санаттарын құрайтын иерархиялық сөздік тек ағылшын тілінде қолжетімді. Дегенмен, француз, испан және итальян тілдеріне аудармаларын Ұлыбританияның Ноттингем университетінің Геокеңістік ғылымдар орталығының қызметкерлері Клаудия Сиалоне мен Кристин Сток, сондай-ақ Италияның Ұлттық зерттеу кеңесі (CNR), Сарагоса университеті және Еуропалық Одақтың Бірлескен зерттеу орталығының (JRC) бірнеше қызметкерлері жасаған. Сондай-ақ, Любляна университетінің Биотехникалық факультеті Словениядағы ҚПС-нің словен тіліндегі нұсқасын аударған.