Кіріспе

1953 жылы 25 қарашада Олимпиада чемпиондары атанған, 24 ойынды жеңіліссіз өткізіп келе жатқан Венгрия және футболдың туған жері саналатын Англия командалары «Ғасыр матчы» деп танылған ойынды өткізді. Венгрия 6:3 есебімен жеңіске жетті, бұл нәтиже Англия құрамасының жаттығулары мен тактикасын қайта қарауға, сондай-ақ ағылшын футболында халықаралық және клубтық деңгейде континенттік тәжірибелерді енгізуге себеп болды. Англия бұл олардың ең ірі жеңілісі болады деп үміттенеді, бірақ бір жыл өткен соң, 1954 жылы Венгриядан 7:1 есебімен одан да ауыр жеңіліс көрді.

Өмірбаян

Англия ұлттық құрамасы өз алаңында шетелдік командаға қарсы тек бір рет жеңіліске ұшыраған, ол 1949 жылы де-факто ФАИ Ирландиясына қарсы өткен матч болатын. Осы кезеңде бірнеше ойыншы Солтүстік Ирландия құрамасы үшін де ойнаған (кейін ФИФА ФАИ мен ИФА-ға екі құрамаға да ойыншыларды таңдауға тыйым салды). Бұл жағдай немқұрайлылық атмосферасын тудырды; Англия футбол қауымдастығы (АФА) ойынның бастаушылары ретінде ағылшын ойыншыларының техникалық және физикалық тұрғыдан шетелдік қарсыластарынан басым екенін қарапайым түрде қабылдады. Сонымен қатар, шетелден келген жаттықтыру және тактикалық жаңалықтар назардан тыс қалды, Англия ұлттық құрамасы мен көптеген клубтар ескірген WM формациясын қолдануын жалғастырды. Англияның ұлттық бас жаттықтырушысы – Уолтер Винтерботтом болды, бірақ оның кәсіби футболда басқару тәжірибесі болған жоқ. Оның міндеттері ұлттық құраманы басқару және Англиядағы жаттықтыру деңгейін жалпылай дамытуды қамтыды – бұл АФА тарапынан ойсыздыққа немесе қызығушылықтың жоқтығына нұсқау беретін тым ауқымды міндеттеме болатын. Сонымен қатар, Винтерботтом Англия құрамасына ойыншыларды іріктемеді: бұл функция АФА-ның іріктеу комитетінде болды, олар ойыншыларды таңдауда жиі немесе мүлдем тұрақтылық танытпады. Англияның бұрынғыдай үстемдік танытпайтынының алғашқы белгісі Венгриямен өтетін матчқа бір ай қалғанда байқалды. Англия ФА-ның 90 жылдығына орай, 1953 жылдың 21 қазанында Уэмблиде Еуропалық XI құрамасымен кездесіп, тек соңғы минуттағы әлдеқандай себепсіз тағайындалған пенальти арқасында ғана тең түсті. Боб Ферриер Daily Mirror газетінде Англияның осы нәтижеге жетуі үшін "барлық сәттілік қажет" екенін жазды. Daily Express газетінің тілшісі Боб Пеннингтон бұл пенальтиді "рефериден бізге сыйлық" деп атады. Венгрия ұлттық құрамасы – спорт министрінің орынбасары Густав Себес құраған, коммунистік Венгрияда спорттық жетістіктерді арттыру мақсатындағы команда. Жаңалықтардың ішінде "Тоталь футболға" алдын ала жасалған қадамдар, голландиялықтардан бірнеше жыл бұрын және Нандор Хидегкути ойнаған терең жатқан орталық шабуылшы позициясын енгізу болды. Венгриялықтар фитнес режимдерін құрудың және халықаралық деңгейде клубтық саясатты қабылдаудың артықшылықтарын көрді, бұл көптеген жаттығуларға серпін берді; сонымен қатар, олардың көптеген ойыншылары мемлекеттік қолдаумен әскери команда Honvéd үшін ойнады, бұл команданың әрбір мүшесінің бір-бірінің стилімен және күшті жақтарымен таныс болуын қамтамасыз етті. Венгрия құрамасы 1950 жылдың мамыр айынан бері жеңіліске ұшырамады және 1952 жылы Хельсинкиде өткен Олимпиада ойындарында футболдан алтын медаль жеңіп алды. Британ баспасөз бұл матчты "Ғасыр матчы" деп атады – ойынның бастаушылары, сол кездегі әлемдегі ең мықты командаға қарсы.

Күні, орны және қатысуы

Бұл ойын 1953 жылғы 25 қарашада "Эмпайр Уэмбли" стадионында 105 000 көрерменнің қатысуымен өтті.

Англия құрамасы

Англия құрамасы әдеттегі WM формациясында сапқа тұрды, және құрамында Стэнли Мэтьюс, Стэн Мортенсен, қақпашы Гил Меррик, болашақ Англия жаттықтырушысы Альф Рамси және капитан Билли Райт болды – ол әлемдегі ең үздік қорғаушылардың бірі деп кеңінен есептеледі.

Венгрия құрамасы

Венгрия құрамасы жаттықтырушы Густав Себес ұсынған 3–2–3–2 формациясында сапқа тұрды. Йозеф Бозсик терең жатқан орта алаңда ойнады, ал Нандор Хидегкути орта алаң мен шабуыл арасында еркін қимылдады. Ференц Пускас және Сандор Кочис шабуылшылар рөлінде болды, ал енін Золтан Цибор мен Ласло Будай қамтамасыз етті.

Бірінші жартысы

Венгрия ойынды бастап, бірінші минуттың ішінде гол соқты – Нандор Хидегкути Гил Меррикке қарсы күшті соққы жасап, гол енгізді. Англияның қатаң WM құрамасы мажарлардың икемді тактикасына төтеп бере алмайтыны бірден байқалды; Хидегкути мен Ференц Пускас ағылшын ойыншыларын позицияларынан шығарып, техникалық жағынан дамыған мажар ойыншыларына маркерлерін оңай айналып өтуге мүмкіндік берді. Атап айтқанда, Англияның орталық қорғаушысы Гарри Джонстон қиын жағдайға түсті, өйткені ол терең тұрған Хидегкутиді жеке қорғау керек пе, әлде орнында тұрып, оған алаңда еркін қозғалуға рұхсат беру керек пе деп шеше алмады. Англия допты иеленгенде мүмкіндіктер жасауға қабілетті болды; Стэн Мортенсен Джеки Сеуэллді босатты, ол 15-ші минутта дарбазашы Гюла Гросикстің қақпасына допты жіберіп, есепті теңестірді. Дегенмен, Венгрия тойтарыс берді; 20-шы минутта Хидегкути Англияның нашар тазалауынан кейін тағы да гол соқты, ал төрт минуттан соң Ференц Пускас үшінші голды соқты – Англия капитаны Билли Райт оны тоқтатуға тырысқанда, Пускас допты бір сәт бұрын буттың табанымен кері тартып, ағылшын капитанын бос кеңістікке қуып жіберіп, Меррикке нақты соққымен гол соқты. Англия допты иелене алмады, ал 27-ші минутта Пускас Йозеф Бозсик берген бос соққыдан тағы да гол соқты. Тоттенхэмнің қанат шегі Джордж Робб дебютінде Гросикстің тамаша ойынының арқасында гол соғу мүмкіндігінен айырылды, ал Мортенсен 38-ші минутта Англия үшін гол соқты. Англия таймның соңғы минуттарында басымдық танытты, бірақ бірінші таймның қорытындысы 4-2 есебімен Венгрияның жалпы басымдығын көрсетті.

Екінші жартысы

Екінші жартысы да сол сияқты жалғасты; Мажарстан техникалық және тактикалық тұрғыдан басым команда болды, ал ағылшын командасы үнемі дұрыс позициядан шығып отырды. Бозсик 52-ші минутта есепті 5–2-ге жеткізді; Хидегкути 55-ші минутта волейболмен гол соғып, хет-трик жасады, есеп 6–2 болды. Англия шабуыл жасағанда Робб Гросикстің бұзушылығына ұшырады; Рамзи пенальтиден гол соқты. Ойынның қалған бөлігі қарқынды өтті, бірақ Мажарстан жақсы қорғаныс көрсетті, ал Англияда нақты мүмкіндіктер болмады. Қорытынды есеп 6–3 болды; Мажарстан қақпаға 35 рет соқты, ал Англия 5 рет. Олардың соңғы голы, Хидегкутидің волейі, он пас тізбегінен кейін соғылды.

Ойыннан кейінгі талдау және талқылау

Нәтиже ағылшын жаттықтырушысы мен ойыншыларының тактикалық тәжірибесіздігімен анықталды. WM формациясында ойнағанда, қорғаушы орталық шегір қарсыластың орталық шабуылшысын қадағалайтын – әдетте, 9-шы нөмірлі жейде киген ойыншыны. Ойын барысында Англияның орталық шегірі Гарри Джонстон Хидегкутиді қадағалауға тиіс болды, ол тиімді түрде жартылай қорғаушы ретінде ойнады. Бұл Джонстонның үнемі орнынан жылғанын білдірді, бұл венгр командасының қалған бөлігіне кеңістікті пайдалануға мүмкіндік берді. Англия командасы Коксис пен Пускасты шабуылшы ретінде пайдаланудан жеңіліске ұшырады, себебі олар 8 және 10 нөмірлерін кигендіктен, Англия оларды ішкі шабуылшылар деп ойлады. Бұл өз кезегінде кімді қадағалау керектігіне қатысты күмәндік тудырды, ал ағылшын ойыншыларын одан әрі шатастыру үшін венгр шабуылшылары тұрақты түрде позицияларын ауыстырып, ағылшын қорғанысын жаңылыстырды. Англия құрамасының көп бөлігі позициясынан шығарылды, өйткені олардың қорғаушылары белгілі бір аймақта ойнаған ойыншыны қадағалаудың орнына, белгілі бір нөмірді киген ойыншыны қадағалады. Сонымен қатар, Англия құрамасының мүшелері команда ретінде бірге ойнауға толыққанды дағдыланбаған, ал венгрлер төрт жыл бойы клубтық және халықаралық деңгейде бірге ойнаған тәжірибеге ие болды. Венгрлердің дене күші ағылшын ойыншыларына қарағанда айқын байқалды. The Guardian газетінің тілшісі Пэт Уорд Томас былай деп мәлімдеді: "Бір-бірімен жиі ойнаудың үлкен артықшылығы, жоғары дене күші (венгрлер әрқашан дененің тепе-теңдігін сақтап, әдемі қозғалыстармен жақсы спортшылар болып көрінетін) және ерекше түсіністік анық байқалды". "Гардиан" газетінің ойын туралы баяндамасы Венгрияның ойын стилінің қандай әсер еткенін көрсетеді: "Англия құрамасы британдық стандарттар бойынша ішкі шабуылшыдан басқа жақсы ойнады, бірақ бүгінгі көрсеткен ойынымен Англия футбол әлемінің жоғары деңгейінде өз орнын сақтап қалуы қиын. Басты айырмашылық шабуылда болды, онда Мэтьюстен басқа ағылшын шабуылшыларының ешқайсысы венгрлердің жылдамдығына, допты басқаруына және позициялық ойынына жақындамады, олардың ойыны дерлік мінсіз болды". Сер Бобби Робсон ойын туралы былай деді: "Біз бұрын-соңды көрмеген ойын стилін, жүйесін көрдік. Бұл ойыншылардың ешқайсысы біз үшін маңызды болған жоқ. Біз Пускас туралы білмедік. Осы керемет ойыншылардың барлығы біз үшін Марстан келген адамдар сияқты болды. Олар Англияға келді, Англия ешқашан Уэмблиде жеңілген емес еді – бұл 3:0, 4:0 немесе тіпті 5:0 есебімен еуропалық футболға жаңадан кірген шағын елдің жеңілісі болар еді. Олар Пускасты 'Жылдам майор' деп атады, себебі ол әскерде болды – венгр армиясында қызмет ететін бұл жігіт қалайша Уэмблиге келіп, бізді жеңіске жеткізе алады? Бірақ олардың ойнаған тәсілі, техникалық шеберлігі мен білімі – біздің WM формациямыз 90 минуттық ойын барысында күшін жоғалтты. Бұл ойын маған ғана емес, баршамызға да үлкен әсер етті". Робсон былай деп жалғастырды: "Сол бір ойын ғана біздің ойлау жолымызды өзгертті. Біз бұл команданы жеңіске жетеміз деп ойлағанбыз – Англия Уэмблиде, біз шеберлерміз, олар оқушылар. Бірақ шындығында бәрі керісінше болды". "Біз Венгрияның жетістіктерін мүлдем бағаламадық, тактикалық жағынан ғана емес", - деді Билли Райт. "Біз сол күні Уэмблиден қонақ командамен бірге шығып бара жатқанда, төмен қарап, венгрлердің аяқтарында тобықтан төмен кесілген, жеңіл аяқкиімдерін байқадым. Мен үлкен Стэн Мортенсенге бұрылып: 'Біз мұнда жақсы ойнаймыз, Стэн, олардың дұрыс киімдері жоқ' дедім". Англия құрамасының алты мүшесі – Билл Эккерсли, Альф Рамси, Джордж Робб және Блэкпулдің Гарри Джонстон, Стэн Мортенсен және Эрни Тейлор үштігі – енді Англия құрамасына шақырылмады.

Қайтару құрылғысы

1954 жылғы 23 мамырда Англия 6:3 есебімен жеңілгенінің құдайына шыдау үшін Будапештке келді; бірақ Венгрия Англияны 7:1 есебімен жеңді. Бұл әлі күнге дейін Англияның футболдағы ең ауыр жеңілісі болып саналады.

Ұзақ мерзімді әсерлері

Нәтиже ағылшын футболында дүрбелең тудырды; алғаш рет ағылшын менеджерлері мен жаттықтырушылары тактикалық және жаттығу жаңалықтары үшін Еуропаға көз жүгірді. «Манчестер Юнайтедтің» Мэтт Басби ең үздік еуропалық командалармен бәсекелесудің ағылшын футболын дамыту үшін өте маңызды екенін бірінші болып түсінді және, Англия Футбол қауымдастығының (FA) ағылшын клубтарының жарысқа қатысуына қарсылығына қарамастан, өз командасының алғашқы Еуропа кубогына қатысуын қамтамасыз етті. Дон Реви венгр құрамасына қатты құрметпен қарады және «Манчестер Ситиде» Хидегкутидің кері шегінген орталық шабуылшы рөлін қабылдап, мансабының соңында табысқа жетті, бұл тактиканы «Реви жоспары» деп атады. «Тоттенхэм Хотспурдың» Билл Николсон венгрлік қағидаларды жылдам қабылдады және оларды 20 ғасырдың алғашқы ағылшын «дубль» жеңімпаздарының құрамын жасауға, сондай-ақ ағылшын командасы үшін бірінші Еуропа кубогын – УЕФА Кубок иелері кубогын жеңуге пайдаланды. Рон Гринвуд венгрлік команда қағидаларына негізделген «Вест Хэмде» табысты Кубок иелері кубогын құрды. Дон Реви мен Малкольм Эллисон венгрлік жаттықтыру стиліне негізделген жаттығу және дайындық кестелерін қабылдады. Альф Рамзи мен Гринвудқа осы матчтың қаншалықты әсер еткенін 1966 жылғы Англияның әлем чемпионатында жеңіске жеткен құрамасындағы клубтық ядроның болуынан көруге болады – Рамзи «Вест Хэмнің» үш ойыншысын (Бобби Мур, Джефф Херст және Мартин Питерс) таңдады, ал 1977 жылы Гринвуд Швейцарияға қарсы матчқа «Ливерпульдің» алты ойыншысын (Рэй Клеменс, Фил Нил, Эмлин Хьюз, Терри Макдермот, Рэй Кеннеди және Ян Каллахен) шақырды. 1998 жылғы танымал венгр комедиялық фильмі «6:3 Play It Again Tutti» осы матч негізінде түсірілген.