Кіріспе
5 дюймдік (127 мм) британдық ауыр далалық зеңбірегі 1903–05 жылдары әзірленді, бұл жаңа қабілетті қамтамасыз ету мақсатында жасалған, ол бұрынғы QF 4.7 дюймдік зеңбірекпен ішінара шешілген болатын. Ол атпен тартылып жұмыс істеуге де, механикалық көлікпен де бейімделген және Бірінші дүниежүзілік соғыстың негізгі майдандарында кеңінен қолданылды. Соғыстар аралығында британдық және Достас елдерінің қарулы күштерінде, ал 1942 жылға дейін британдық және Оңтүстік Африкалық артиллериялық бөлімдерінде жетекші рөлде қызмет етті, содан кейін BL 4.5 дюймдік орташа зеңбірекпен алмастырылды.
Шығуы мен қолданылуы
Екінші Бур соғысы (1899–1902) кезінде бурлардың заманауи ауыр далалық артиллерияны тиімді пайдалануы Еуропадағы, соның ішінде британ армиясын да таң қалдырды. Олар олардың жылдамдығы мен ұзақ мерзімді ату қабілетіне әсерленді. Британия сол соғыста кейбір ауыр артиллерияны жеке келісімдер бойынша қолданды. 1900 жылы Преторияны басып алғаннан кейін, Оңтүстік Африкадағы бас қолбасшы Лорд Робертс (сонымен қатар артиллерия офицері) ауыр далалық артиллерияға қойылатын талаптарды белгіледі: 10 000 ярдтық ату қашықтығы, командаға тартылғандағы салмағы 4 тоннадан аспауы керек және мүмкіндігінше үлкен снарядтар. Сондықтан Лондонның Артиллерия комитеті тәжірибелік үлгілерді тапсырыс берді және үш үлгі сынақтан өтті. 1902 жылы Оңтүстік Африкадағы ауыр және қоршау артиллериясымен тәжірибелі офицерлерден құралған Ауыр батарея комитеті құрылды. Оған сол жердегі қоршау пойызына қолбасшылық еткен полковник Перрот төрағалық етті. 1903 жылдың басында комитет алғашқы есебінде 4,7 дюймдік (120 мм, Оңтүстік Африкада қолданылған) және 30 фунттық артиллерияны (Үндістанда қолданылған) одан әрі қараудан бас тартты, себебі олардың атыс күші жеткіліксіз болды. Үш сынақ үлгісінің ішінде Армстронгтың дизайны қабылданды, бірақ барлық үш шасси дизайны қабылданбады. Жаңа, пайдалануға ыңғайлы дизайн іздестірілді. 1904 жылғы жаңа үлгілермен, соның ішінде жылқы және механикалық тартумен жүргізілген сынақтар қосымша өзгерістерге әкелді, бірақ 1905 жылы BL 60 фунттық артиллерияның дизайны қабылданды, бірақ ол мақсатты салмақтан жарты тонға артық болды. 1900 жылы Соғыс министрі "Еріктілердің позициялық батареяларына 4,7 дюймдік артиллерия беру" жоспарын жариялады, сондай-ақ 4,7 дюймдіктің артықшылықтарын мадақтады (армия оның бұрыс екенін білген), ал 1902 және 1903 жылдары Парламент 60 ерікті батареяны 4,7 дюймдік артиллериямен жабдықтауға дауыс берді, 60 фунттық артиллерия әлі де әзірлену үстінде болса да. 4,7 дюймдік артиллерияның далалық жабдық ретінде көптеген кемшіліктері болды, бірақ ол халықтың назарын аударды. Дегенмен, 1903 жылы үш қоршау ротасын біріктіріп, оларды 4,7 дюймдік артиллериямен жарақтандыру арқылы ауыр бригада құрылды. Келесі жылы тағы үш RGA ротасынан екінші бригада құрылды. Бұл тұрақты армия бригадалары корпустық артиллерияның бөлігі болды, бірақ олардың жабдықтары уақытша шешім болды. 60 фунттық артиллерия Бірінші дүниежүзілік соғыста көптеген майдандарда қолданылды және 4,7 дюймдік артиллерияны ығыстырды. Соғыс басталған кезде олар әрбір жаяу әскер дивизиясының ауыр батареясын 4 артиллериямен жарақтандырды. 1916 жылы Батыс майданындағы барлық батареялар 6 артиллерияға дейін күшейтілді. Осы кезде ауыр батареялар енді әрбір жаяу әскер дивизиясының құрамына кірмейтін болды және батареялар әртүрлі типтегі бірнеше батареядан тұратын ауыр артиллерия тобының бөлігіне айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар орта бригадаларды, кейіннен полктарды жарақтандырды.
Өндіріс
1914 жылы соғыс басталғанда 41 мылтық өндірілді, оның 13-і Канада мен Үндістанда болды. Армстронг негізгі жеткізуші болды, сондай-ақ Vickers және Woolwich қару-жарақ фабрикасы толық жиынтықтарды өндірді. Барабандарды қоса алғанда, ірі бөлшектерді көптеген басқа компаниялар да жасады. Соғыс кезеңінде жалпы өндірілген мылтықтардың саны 1773 (яғни барабандар) және 1397 шанақ болды.
Жалпы сипаттамалары
60 фунттық қаруы – ат командасы немесе механикалық көлікпен сүйреуге арналған ауыр далалық қару немесе «позициялық қару» болды. Оның жылдам кері инерциясы, қару атылғанда шассидің қозғалмайтынын білдіреді. Оқпанның түтігі, бұрандалы жабысқасы бар сымнан оралған түтік түрінде жасалған. Ол жеке оқтармен атылды (яғни, снаряд және қапталған патрон бөлек салынатын). Шассидің төменгі бөлігінде қорап тәрізді шана болды. Ол бір адамға арналған, көлденең және тік бұрыштарды реттеуге арналған көру құралдары мен басқару элементтері сол жақта орналасқан. Mark I үлгісінің кері инерциялық жүйесі, оқпанның үстіндегі екі түтікшеде орналасқан, ал оқпанды бастапқы қалпына келтіру үшін гидравликалық буфер және гидропневматикалық рекуператор қолданылды. Mark II үлгісінде оқпанның астында гидропневматикалық жүйе болды. Алғашқыда 60 фунттық қарулар, 10 400 ярдқа дейін және 22 градусқа дейін градуировкаланған, тербеліс көріністерімен жабдықталды, ал артқы көріністе бұрылыс шкаласы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, ол осцилляциялық (қарқынды) көріністермен жабдықталды, бұл Sight Oscillating BL 60 pr Mk I немесе II көріністеріндегі ескі No 5 көру телескопын (x12 ұлғайту) пайдалануды қамтыды, сонымен қатар көрініс клинометрі, арақашықтық шкаласы және телескопқа арналған бұрылыс барабаны да болды. Кейін ол No 7 циферблаты үшін No 3 тасымалдағышымен ауыстырылды.
Mk I арбадағы Mk I қаруы
1904 жылғы түпнұсқа қаруы мен шассисі қару трубкасының және кері серу механизмінің шассиде артқа жылжуы үшін (яғни, қарудың артқы бөлігі шассидің соңына қарай жылжуы үшін) жасалған. Бұл, қару шассисінің екі дөңгелегі мен қаруды сүйреп әкелетін экипаждың екі дөңгелегінің салмағын теңестіруге, соның салдарынан әрбір дөңгелекке түсетін салмақты азайтуға бағытталған. Оның бесігін жасау қиын болды. Mk I шассисінде әдеттегі дала артиллериясының ағаш спицалы дөңгелектері темір доңғалақтарымен жабдықталған. 1915 жылдың ақпан айында соғыс кезеңіндегі өндіріс және техникалық қызмет көрсету талаптары қару Mk I* және Mk I** ретінде трубка құрылымын жеңілдетуге алып келді. Бұл мүмкін болмады, бірақ қаруды тасымалдау кезінде шассиде кері жылжуы бұрынғысындей, бірақ жеңілдетілген формада қайта енгізілді – трубка кері серу жүйесінен ажыратылып, керілген күйде шассиге бекітілді. Бұл гидропневматикалық кері серу жүйесі трубканың астында орналасқандықтан және бір қозғалысты Асбери құлпынан пайдалану арқылы салмақты азайтуға мүмкіндік берді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылуға үлкермеді және жаңа қару болып есептелді. Бұл қару, іздік Gun Carrier Mark I тасымалдай алатын екі типті қарудың бірі болды.
Соғыс аралығы
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ауыр артиллерияның әртүрлі түрлері (қоршау артиллериясы да оның ішінде) орташа, ауыр және аса ауыр деп қайта аталды, ал бұл терминдер қаруды сипаттау үшін де, батареялар мен бригадалардың таңбалауларында да қолданылды. 60 фунттық зеңбірек ресми түрде орташа санатқа жатты. Бұл терминдер сол соғыстағы түрлі құжаттарда қолданылған, бірақ батареялардың ресми атауларында емес. 60 фунттық зеңбірек өзгеріссіз қалды, тек механикаландыруға мүмкіндік беру үшін шасси модификациялары және жаңа нысаналар енгізілді. Шасси алғашқыда ағаш доңғалақты және қатты резеңкелі Mk IVR шассиі болды, ал кейін металл доңғалақты, пневматикалық шиналы және тиісті тежегіштері бар Mk IVP шассиі пайда болды. Оңтүстік Африка Mk. I шассиінен өздерінің дизайндалған жаңа шассиін жасады, онда екі доңғалақты шассиде ағаш доңғалақтар пневматикалық шиналы доңғалақтармен ауыстырылды. Нысаналар калибрлеу типіне өзгертілді, бастапқыда No 7 Диалдық нысанаға арналған No 9 Тасымалдағышына. Бұл тасымалдағышта оқ аузының жылдамдығын түзету шкаласы және нысана тірегінің астындағы көтерілу доғасы болды; доға қолданылып жатқан оқ-дәріге байланысты қашықтық шкалаларын таңдауға мүмкіндік берді. Кейін No 14 тасымалдағышы шығарылды, ол Проберт үлгісіндегі калибрлеу нысанасы болды, қашықтық шкаласы екі жақты: бір жағында 8 CRH снаряды толық зарядталған (13 700 ярд) және азайтылған заряды бар Mk IXC (8300 ярд), ал екінші жағында 56 фунттық снарядқа арналған (15 200 ярд). 1930 жылдары кейбір шассилер жаңа 4,5 дюймдік (114 мм) BL зеңбірікке түрлендіріліп, "BL 4.5 дюймдік зеңбірік Mk 1, 60 фунттық зеңбіріктің Mark IV және IVP шассиінде" аталды, содан кейін 60 фунттық зеңбірікті ауыстыра бастады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
60 фунттық зеңбірек 1941 жылы активті қызметтен алынып, 1944 жылға дейін оқу мақсатында қолданылды. Оның орнына 4,5 дюймдік және 5,5 дюймдік BL орташа артиллериялық зеңбіректер келді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
60 фунттық Mk. I зеңбіректері Бірінші дүниежүзілік соғыста «Ауыр батареялар» болып құрылды, оларды Корольдік гарнизондық артиллерия басқарды және негізінен қарсы батареялық ату үшін (яғни, жаудың артиллериясын басу немесе жою үшін) пайдаланылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, BEF-тің әрбір жаяу әскер дивизиясына мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, 4 зеңбірекке ие батарея бекітілді – бастапқыда бұл тек 1-6 Regular дивизияларына ғана қатысты, ал қалғандары ескірген QF 4.7 дюймдік зеңбірекпен жабдықталды. 1915 жылдың басынан бастап 60 фунттық батареялар дивизиялық бақылаудан армиялық бақылауға көшті. 60 фунттық зеңбіректердің саны арта келе 4.7 дюймдік зеңбіректер қолданудан шығарылды. Генерал Фарндал сияқты авторлар 60 фунттық зеңбіректі кейде «орта» зеңбірек деп атайды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыста олар ресми түрде «ауыр» зеңбіректер деп аталды. 1916 жылдың 30 маусымынан бастап Соғыс министрлігі генерал-майор Ноэль Бирчтің ауыр батареялардың құрамын 6 зеңбірекке дейін ұлғайту туралы ұсынысын қабылдады, себебі Батыс майданда оттық күшті жақсырақ шоғырландыру қажет болды, сонымен қатар батареялардың әкімшілік жүктемесін азайту мақсаты болды. Басқа майдандағы батареялар көбінесе төрт зеңбіректік құрамын сақтап қалған көрінеді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Mk I зеңбірегі ертедегі 60 фунт (27.3 кг) 2 c.r.h. снарядын 10,300 ярдқа (9.4 км) дейін атуға қабілетті болды, ал кейінірек шығарылған, жақсартылған 8 c.r.h. снарядының салмағы 4.4 тоннаға жететін. 60 фунттық зеңбіректі сүйреу үшін 8 жылқыдан тұратын команда қажет болды, ал қиын жағдайларда 12 жылқыға дейін жұмылдырылуы мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай жылқының орнына Holt тракторлары және кейіннен жүк көліктері қолданыла бастады. Соғыс аяқталған кезде Ұлыбритания аумағында ешқандай батареялар орналасқан жоқ, 74 батарея Батыс майданда, үш батарея Италияда, 11 батарея Македонияда, жеті батарея Палестинада және төрт батарея Месопотамияда орналасқан болды. Сонымен қатар, Батыс майданда 2 канадалық батарея белсенді қызмет етті және бұл қаруды қолданатын жалғыз басқа күш болды. 456 зеңбірек Батыс майданда, ал 110-нан астам зеңбірек Британ аралдарынан тыс жерлерде қызмет етті.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
60 фунттық зеңбірек соғыстар аралық кезеңде қолданыста болды және 1919 жылы Ресейде, ал 1920-1921 жылдары Месопотамияда пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар Франция мен Солтүстік Африкадағы BEF құрамындағы орташа артиллериялық полктерде, Шығыс Африкада Оңтүстік Африка артиллериясымен және Тобруктағы австралиялық батареяда қызмет етті. Оның соңғы жауынгерлік қимылы Батыс Шөлде болды. 19 зеңбірек BEF құрамында болды және Францияда жоғалып кетті, ал 1940 жылдың тамызына қарай британдықтардың барлық қорында 134 зеңбірек болуы күтілді, олардың көпшілігі жөнделген немесе қайта жабдықталған зеңбіректер еді.