Кіріспе

Артиллерия құралының түрі. Гаубица – артиллериялық қару, ол пушкадан (немесе далалық зеңбіректен) және минометтен өзгешеленеді. Ол әдетте минометтен төмен, ал пушкадан жоғары бұрышпен нысанаға алынады. Гаубицалардың ұзақ қашықтыққа оқ ату қабілетіне байланысты, оларды ұзын стволды зеңбіректер, минометтер және реактивтік артиллерия сияқты басқа артиллериялық құралдармен бірге батареяда тиімді пайдалануға болады.

Этимология

Ағылшын тіліндегі гаубица сөзі чех тіліндегі houfnice сөзінен шыққан, ол "көпшілік" мағынасын беретін houf сөзінен туындаған. Ал houf сөзі, өз кезегінде, орта және жоғары неміс тілдеріндегі Hūfe немесе Houfe (қазіргі неміс тілінде Haufen) сөзінен алынған, яғни "көпшілік, жұрт" дегенді білдіреді, сонымен қатар чех тіліндегі номинативті жұрнақ – nice қосылған. Haufen сөзі, кейде Gewalthaufen түрінде, неміс тіліндегі пикелік құрылымды да белгілеген. 1420-1430 жылдардағы гусит соғыстарында гуситтер қысқа ұңғылы houfnice зеңбіректерін жаяу әскерінің қалың тобына немесе шабуылдап келе жатқан ауыр атты әскерге жақын қашықтықтан оқ ату үшін қолданды, бұл жылқыларды қорқытып, шашыратуға мүмкіндік берді. Бұл сөз 1440 жылға жатқан ең ерте құжатта неміс тілінде aufeniz деп аударылған, ал кейінірек неміс тілінде haussnitz және, ақырында haubitze сөздері пайда болды. Осыдан скандинавиялық haubits, поляк және хорват haubica, эстон haubits, фин haupitsi, орыс gaubitsa (гаубица), серб haubica (xаубицa), украин haubytsіa (гаубиця), итальян obice, испан obús, португал obus, француз obusier, румын obuzier және голланд тіліндегі houwitser сөздері туындады, осылардың нәтижесінде ағылшын тілінде howitzer сөзі пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері гаубица сөзінің мағынасы өзгеріп, бұрын гаубицалар санатына жатқан, бірақ салыстырмалы түрде ұзын ұңғысы және жоғары бастапқы жылдамдығы бар, сонымен қатар бірнеше итергіш зарядтар мен жоғары көтерілу бұрыштарына ие артиллериялық құралдарды сипаттау үшін қолданыла бастады. Бұл әсіресе АҚШ қарулы күштерінде байқалады, онда екінші дүниежүзілік соғыстан бері қарулы гаубицалар ресми түрде гаубицалар деп аталады. Осы тәжірибеге байланысты, кейбір әскерлерде гаубица сөзі жанама атыс арқылы нысананы жоюға арналған кез келген артиллериялық құралды белгілеу үшін жалпы термин ретінде қолданылады. Осылайша, бұрынғы замандағы гаубицаларға ұқсамайтын артиллериялық құралдар да қазір гаубицалар деп сипатталады, бірақ британдықтар оларды мылтықтар деп атайды. Британдықтардың номенклатураға қатысты тағы бір тәсілі болды. 18 ғасырда олар ескі атау жүйесін (мысалы, кульверин, сакер және т.б.) снарядтың салмағымен алмастырды, бұл жүйе 15 ғасырдың соңында пайда болған. Минометтер 17 ғасырда калибрлері бойынша дюйммен жіктелетін болды, ал бұл гаубицалар үшін де қолданылды. АҚШ әскери доктринасы гаубицаны жоғары бұрыштан (45° - 90° көтерілу бұрышы) және төмен бұрыштан (0° - 45° көтерілу бұрышы) от жасай алатын артиллериялық құрал ретінде анықтайды; мылтықтар тек төмен бұрыштан (0° - 45° көтерілу бұрышы) от жасай алады деп белгіленеді; ал минометтер тек жоғары бұрыштан (45° - 90° көтерілу бұрышы) от жасай алады.

Ерте заманауи кезең

Гаубица деп аталатын алғашқы артиллерия 16-шы ғасырдың соңында пайда болды. Ол, зеңбіректердің тікелей атыс траекториясымен (жазық траектория) және минометтердің кеңістіктен тыс атыс траекториясымен (жоғары траектория) салыстырғанда, орташа траекториялы қару болды. Алғашқыда қоршау соғысында қолдануға арналған, олар қамалдың ішкі бөлігіне оқ-дәрімен немесе өртендіргіш материалдармен толтырылған шойын снарядтарды жеткізу үшін ерекше пайдалы болды. Сол кездегі минометтерден айырмашылығы, олар белгілі бір бұрышта атылатын және қашықтықты өзгерту үшін оқ-дәрі мөлшерін реттеуге толығымен тәуелді болған, ал гаубицалар әртүрлі бұрыштарда атылуы мүмкін еді. Осылайша, гаубицалық ату техникасы минометтерді қолданудан күрделірек болғанымен, гаубица өте икемді қару болып табылды, ол оқтарын әртүрлі траекториялармен атуға қабілетті еді. 18-шы ғасырдың ортасында Еуропаның бірнеше армиясы майданда әскерлермен бірге жүре алатын гаубицаларды енгізе бастады. Көбінесе, сол кездегі қоршау гаубицалары қолданған жоғары ату бұрыштарында атылса да, бұл далалық гаубицалардың ерекшелігі емес еді. Керісінше, сол кездегі далалық қарулар көбінесе инертті снарядтармен шектелгендіктен (олар қирату үшін тек импульске ғана сүйенетін), 18-шы ғасырдың далалық гаубицалары жарылғыш снарядтарды ату мүмкіндігі үшін бағаланды. Көптеген гаубицалар қарапайымдық пен оқ ату жылдамдығы үшін оқ-дәрі мөлшерін реттеуден бас тартты. Абус – Осман империясындағы гаубицаның алғашқы түрі. 1758 жылы Ресей империясы конустық камерасы бар, ликорн деп аталатын гаубицаның (немесе, дәлірек айтқанда, гаубица-зеңбірек) ерекше түрін енгізді, ол келесі 100 жыл бойы қолданыста болды. 19-шы ғасырдың ортасында кейбір армиялар өздерінің артиллериялық парктерін жарылғыш снарядтар мен зеңбірек оқтарын атуға арналған тегіс ұңғылы артиллериялық құралдарды енгізу арқылы оңайлатуға тырысты, осылайша далалық гаубицалар мен далалық зеңбіректерді алмастырды. Бұл "гаубица-зеңбіректердің" ең танымал түрі француздық Наполеон 12 фунттық зеңбірек болды, ол Америка Азамат соғысында кеңінен қолданылды. 1859 жылы Еуропа армиялары (соның ішінде жақында гаубица-зеңбіректерді қабылдағандар) далалық батареяларын рефлектілі далалық зеңбіректермен қайта жарақтандыруға кірісті. Бұл далалық құралдар цилиндрлі оқтарды қолданды, олардың калибрі тегіс ұңғылы далалық гаубицалардың шар тәрізді снарядтарынан кіші болғанымен, оқ-дәріге ұқсас зарядты алып жүруге қабілетті еді. Сонымен қатар, олардың үлкен қашықтығы оларға бұрын тегіс ұңғылы далалық гаубицалардың күрт қисық траекторияларын қажет еткен көптеген әсерлерді (мысалы, төмен қабырғалардан ату) жасауға мүмкіндік берді. Осы себепті, әскери шенеуніктер тегіс ұңғылы гаубицаларды рефлектілі далалық зеңбіректермен алмастырудың қажеті жоқ деп санады, керісінше, зеңбіректер мен гаубицалардың орнына рефлектілі далалық зеңбіректерді қолданды. Қоршау соғысында рефлектордың пайда болуы кері нәтиже берді. 1860-шы жылдары артиллерия офицерлері шабуылға түсетін қоршау гаубицаларының (далалық гаубицалардан әлдеқайда үлкен) қабырғаларды (әсіресе белгілі бір кедергілермен қорғалған қабырғаларды) бұзудың тегіс ұңғылы қоршау зеңбіректерінен немесе қоршау минометтерінен гөрі тиімді құрал екенін анықтады. Осылайша, әскерлер бір түрдегі гаубицаларды далалық батареялардан шығарғанда, олар басқа түрдегі гаубицаларды қоршау пойыздарына және бекіністеріне енгізді. Бұл қарулардың ең жеңілдері (кейін "жеңіл қоршау гаубицалары" деп аталды) шамамен 150 мм калибрлі болды және 40-50 килограмм салмақтағы снарядтарды атып тастады. Ең ауырлары (кейін "орташа қоршау гаубицалары" деп аталды) 200-220 мм калибрлі болды және шамамен 100 килограмм (220 фунт) салмақтағы снарядтарды атып тастады. 1880-ші жылдары Еуропа армияларының инвентаризациясына үшінші типті қоршау гаубицасы қосылды. 240-270 мм калибрлі және 150 килограмнан асатын снарядтармен, олар жақын арада "ауыр қоршау гаубицалары" деп аталды. Бұл кластағы қарудың жақсы мысалы – британдық армияның 1899 жылы Skoda зауытынан сатып алған 9,45 дюймдік (240 мм) гаубицасы.

Түрлері

Өздігінен жүретін гаубица тізбекті немесе дөңгелекті автокөлік шассиіне орнатылады. Көп жағдайда ол қандай да бір бронямен қорғалады, сондықтан сырттан танкқа ұқсайды. Бұл броня негізінен экипажды сынықтардан және жеңіл қарудан қорғау үшін жасалған, танққа қарсы қарудан емес. Топтық гаубица – салыстырмалы түрде жеңіл гаубица, оны бірнеше бөлікке оңай бөлшектеуге болады, олардың әрқайсысы қашыр немесе жүк аттарымен тасымалдауға жеткілікті кішкентай. Тау гаубицасы – таулы жерлерде қолдануға арналған салыстырмалы түрде жеңіл гаубица. Көпшілігі, бірақ барлығы емес, тау гаубицалары да топтық гаубицалар болып табылады. Қоршау гаубицасы – белгілі бір бекітілген платформаға орнатылып атылатын гаубица. Далалық гаубица – далалық әскермен жорыққа шығуға жеткілікті жылдамдығы бар гаубица. Ол міндетті түрде дөңгелекті шассимен жабдықталады.