Кіріспе
Испанияның Бильбао қаласындағы жылдам көлік жүйесі.
Желілер
Желілік терминалдар Ұзындығы Стаңциялар Оператор Этсебарри Пленциа 29 Metro Bilbao S. A. Басаури Кабьезес 25 Матико Кукуллага 7 Euskotren БАРИЛҒЫ 48
Станциялар
Желідегі басты станция – Zazpikaleak/Casco Viejo, ол үш желінің де қиылысқан жалғыз станциясы. 3-ші желі Euskotren Trena желісінің бір бөлігі ретінде жұмыс істейтіндіктен, бұл станция Euskotren-нің Бильбаодағы қалалық теміржол қызметтерінің де басты орталығы болып табылады. Басқа маңызды түйіскен станциялар – Абандо (Cercanías және Feve қалалық теміржол желілерімен, сондай-ақ Renfe ұзақ қашықтықтағы қызметтерімен байланыс) және Сантимами/Сан Мамес (Cercanías және басты автобус терминалымен байланыс). 2-ші желідегі Urbinaga станциясы екі Cercanías қалалық теміржол желісімен байланысқан болашақ станция ретінде салынған. Алайда, lc=1 мәліметтері бойынша, қалалық теміржол станциясы әлі салынбаған, бірнеше рет кейінге жылдырылған. Сонымен қатар, Бильбао трамвайы Сантимами/Сан Мамес, Абандо және Zazpikaleak/Casco Viejo станцияларының жанында тоқтайды. Бұдан өзге, көптеген станцияларда бірнеше автобус бағыттарымен байланыс бар.
Негізгі деректер және алғашқы ұсыныстар
Бильбаода метро жүйесін салу туралы алғашқы ұсыныс 1920 жылдары жасалды. Желіде екі бағыт көзделген, олар Atxuri стансасын қаланың батыс бөлігімен (сол кезде) байланыстыруы тиіс еді, әрқайсысы әртүрлі маршруттар арқылы өтетін. Жобаны қаржылық тұрғыдан қолдауға міндеттенген Banco Español de Crédito 1925 жылы қолдауын кері тартып алды, бұл жобаны іске асыру мүмкін емес етті. Метро жүйесін салу туралы ұсыныс азаматтық соғыстан кейін толығымен тоқтатылды. 1971 жылы Бискайя үкіметі, Бильбао қалалық кеңесі және Сауда бюросы Үлкен Бильбаоның көлік қажеттіліктерін бағалау үшін комиссия құрды. 1974 жылы Испания үкіметі метро жобасына қаржылық қолдау көрсетуге уәде берді. 1976 жылы Бискай көлік консорциумы құрылды. Екі жыл өткен соң, 1977 жылы 1985 жылға дейін метро желісін салу бойынша үш ұсыныс жасалды. Бұл ұсыныстардың біріншісі қазіргі желіге өте ұқсас болды. Метро құрылысы жобасы 1977 жылы бекітілді. Дегенмен, жобаға көптеген қарсылықтар туды, олар түрлі мекемелер арасындағы келіспеушіліктермен бірге жобаны тоқтатты. Бірінші желінің құрылысы Сан-Инацио мен Пленциа арасындағы Euskotren-нің қазіргі қала маңындағы темір жол желісін жылдам транзит стандартына келтіруді қамтыды. Алғашқы жұмыстар 1988 жылдың соңында басталды, осы кезде Erandio станциясы жер астына салына бастады. Бильбаодан тысқары жолдар бұрын Euskotren Bilbao Plentzia желісінің бір бөлігі болған, ал жолдың кейбір бөліктері 1887 жылға дейін салынған. Bilbao Plentzia темір жолы жылдам транзит желісіне айналғаннан кейін екі деңгейлі өткел қалды. Бірінші деңгейлі өткелді алып тастау жұмыстары 2010 жылдан 2012 жылға дейін жалғасты. Екінші деңгейлі өткел, Urduliz қаласында орналасқан, 2015-2017 жылдары алынып тасталды; жұмыстар Urduliz қаласында жаңа метро станциясын салуды қамтыды. 2020 жылы Ibarbengoa станциясы жұртшылыққа ашылды. Ол 2012 жылы, Maidagan деңгейлі өткелі жер астына салынған кезде салынған, бірақ ашылуы оның тұрақ және аялдама жабдықтары салынғанға дейін кейінге қалды.
2-жол
Алғашқы желі, өзен сағасының солтүстігінен өтеді, кейіннен өзеннің оңтүстік жағалауына қызмет көрсететін екінші желі қосылды. Ол Бильбао қаласында 1-желімен рельстерді бөліседі, Сан-Игнациода екіге бөлінеді, содан кейін Сантурциге дейін созылады. Алғашқы бес станса (Гурутцета/Крусес, Ансио, Баракалдо, Багатса және Урбинага) 2002 жылғы 13 сәуірде ашылды. 2005 жылдың басында желі солтүстікке қарай Сестаоға және шығысқа қарай Этсебарриге дейін ұзартылды (Этсебарриге 1-желі де қызмет көрсетеді). Солтүстікте 2007 жылы Португалте және Абачоло ашылды, ал 2009 жылы Пенота және Сантурци ашылды. 2011 жылы оңтүстікке тағы екі станса қосылды: ақпан айында – Ариз, қараша айында – Басаури. Желінің соңғы ұзартуы 2014 жылы болды, солтүстік терминалы ретінде Кабиезес стансасы ашылды.
3-жол
2009 жылдың ортасында жұмыстар басталғаннан кейін, ол 2017 жылдың 8 сәуірінде пайдалануға берілді. Құны 279 миллион еуроны құрады, бұл бастапқы 153 миллион еуролық бюджеттен едәуір асып түседі. Бильбао қалалық әкімдігінің мәліметінше, жолмен 71 мың адам тасымалдануы күтілді. Үшінші желінің ұзындығы 5 885 метрді құрайды және ол Этсебарриде бір стансадан (Кукуллага Этсебарри) және Бильбаода алты стансадан тұрады: Очаркоага, Чурдинага, Зурбаранбарри, Зазпикалеак/Каско Вьехо, Урибарри және Матико.
Қолданыстағы желілерді кеңейту
Ортуэллада жаңа қойма салу 2010 жылы ұсынылды. Қойманың құрылысымен бірге Кабиэзестен 2-желіні ұзартуға болатын жаңа станция салынуы мүмкін. Желіні одан әрі кеңейту жоспарлары әзірге тоқтатылды. 1-желі Басауридегі Сарратуға қарай шығысқа қарай ұзартылуы мүмкін. Бұл станция Euskotren Trena қалалық теміржол желісімен байланыс құрады. Станция метроның 5-желісімен бірге салынады, ол бастапқыда 1-желінің ұзартылуы ретінде жоспарланған, бірақ соңында 3-желінің ұзартылуы ретінде салынбақ. Осылайша, Саррату 1-желінің шығыс терминалына айналады. 3-желіні әуежайға дейін ұзарту жоспарлануда, бұл үшін 2017 жылы ашылған Артханда тауының астындағы екі жолды туннель пайдаланылады. Бірінші кезеңде Сондика станциясы қайта жаңартылып, Txorierri желісінің пойыздары Матико мен Лезама арасында кері жүрмейтіндей етіледі. Екінші кезеңде Сондикадан әуежай терминалына дейін, ұшу-қону жолағының астынан жаңа жер асты тармағы салынады.
4-жол жобасы
Болашақ 4-жолдың (Moyúa/Rekalde) бастапқы жоспары 2008 жылдың 25 қаңтарында ұсынылды. Алдын ала жобалау бойынша 1 және 2 желілеріне қызмет көрсететін Моюа станциясы екі аралық станция арқылы – Забалбуру (қала маңындағы теміржол станциясы бар) және Ирала – Рекальдемен байланысады. Рекальдеде метро байланысы болмағандықтан, Моюа станциясымен немесе Билбао Абандо станциясымен байланысудың қандай салдарға әкелетіні талқыланды. 3-жол Рекальдені қаланың қалған бөлігімен байланыстыру жоспарланған, бірақ соңғы жоспар желінің бағытын өзгертті. 3-жолға Рекальдені қосу жоспары тоқтатылып, маршруты толығымен жаңартылды. Бұл өзгеріс, әсіресе Рекальде тұрғындары тарапынан сынға ұшырады. 2009 жылы жаңа желіге (4-жол) жаңа жоспар қарастырылды; бұл жаңа желі Рекальдені Моюамен, ал соңғы станцияны Дюстомен байланыстыратын болады, бұл үшін аталған аймақтағы Euskotren Trena теміржолдарының инфрақұрылымы пайдаланылады. Матико станциясы да қосылады. Желі Моюадан кейін Плаза Эускади станциясы ("Эускади алаңы станциясы") арқылы өтіп, содан кейін өзеннен өтеді, Деустоға (Деусто станциясы) және Деусто университетінің кампусындағы жаңа станцияға (Unibersitatea) жетеді, ал содан кейін Матикоға (3-жол) барады.
5-жол жобасы
5-ші желінің алдын ала жоспары 2008 жылдың 25 қаңтарында таныстырылды. Бұл жаңа желі Этсебарри мен Галдакаоны байланыстырады, жалпы бес станциядан тұрады (Этсебарри, Аперрибай, Галдакао, Галдакао ауруханасы және Усансоло). Кейін Галдакаоның Бенгоэтсе ауданында тағы бір станция салу ұсынылды. 2010 жылы жобаны тендерге шығару кезінде желінің 2016 жылы ашылуы күтілген. Саррату 1-ші желімен және Euskotren Trena желісімен алмасу мүмкіндігін қамтамасыз ететін жаңа батыс терминалы ретінде қарастырылды. Жол құрылысы қаражаттың жетіспеуіне байланысты бірнеше рет кешіктірілді, 2017 жылы желінің ашылуы 2026 жылдан бұрын болмайтыны болжалды. 2018 жылы Усансоло мен Этсебарри арасындағы қолданыстағы Euskotren теміржол желісін метро стандартына келтіру туралы ұсыныс жасалды. 2019 жылдың басында желіге жаңа жоба ұсынылды. Бұл жоба аясында қолданыстағы Euskotren желісі Саррату мен Усансоло арасындағы жаңа жер асты жолына көшіріледі, ол 3-ші желінің де-факто ұзартылуы болар еді. Бес жаңа станция жоспарланды: Саррату, Аперрибай, Бенгоэтсе, Галдакао және Галдакао ауруханасы. 2022 жылдың соңында Саррату мен Галдакао ауруханасы арасындағы желінің алғашқы үш бөлігіне жұмыс істеу үшін 240 миллион еуроға тендер жарияланды. Бастапқы бюджеттегі қателерге байланысты үшінші бөлімге жұмыс істеу үшін 2023 жылдың наурыз айында қайта тендер өткізілуге тиіс болды. 2022 жылдың басында Сарратудан Галдакаого дейінгі желінің 2027 жылы ашылуы жоспарланса, ал толық желі (Euskotren магистральдық желісімен қоса) 2029 жылға дейін ашылуы күтілуде.
Арета және Сестао станциялары арасындағы шатл байланысы
2022 жылы екі жағалауды 2028 жылы сағаның астында салынатын туннельмен байланыстыратыны, және Арета (1-желі) мен Сестао (2-желі) станцияларын төрт минутта қосатын шаттл пойыз да пайда болады деп хабарланды. Туннель жұмысы 2024 жылдың жазында бастауға жоспарланған, оған 450 миллион еуро инвестиция салынуы күтілуде.
Карталар (ескертілген)
Metro Bilbao жеке және басқа біреуге берілмейтін арнайы карталар ұсынды, олар 2017 жылы Barik карталарымен ауыстырылды. Олардың қолданылу мерзімі берілген күннен бастап 5 жылды құрайды. Оларды Metro Bilbao-ның клиенттерге қызмет көрсету кеңселерінен алуға болады (Ансио, Каско-Вьехо, Сан-Инацио және Ареэта станцияларында орналасқан). Carnet Kidea Socio (Kidea мүшелік картасы): айлық және Super 50 билеттерімен қолдануға арналған. Carnet Gaztea Joven (Youth Gaztea Card): жастар билетімен, айлық билетпен және Super 50 билеттерімен қолдануға арналған. Carnet Hirukotrans (Hirukotrans Card): Hirukotrans билетімен қолдануға арналған. Carnet Gizatrans (Gizatrans Card): Gizatrans билетімен қолдануға арналған. Carnet Gizatrans para familia numerosa (Көп балалы отбасыларға арналған Gizatrans картасы): көп балалы отбасылар үшін Gizatrans билетімен қолдануға арналған.
Metro Bilbao-ны тек қана пайдалану
Кейбір жолдардағы билет: бір бағытты билет. Көшірілуі мүмкін. Бағалары: 1 аймақ: 1,40€; 2 аймақ: 1,50€; 3 аймақ: 1,60€
Тур-рет билет: екі сапарға жарамды (барып-қайту). Көшірілуі мүмкін. Бағалары: 1 аймақ: 2,80€; 2 аймақ: 3€; 3 аймақ: 3,20€
Күндік билет: билет алынған күні шексіз сапарлар жасауға болады. Көшірілуі мүмкін. Бағасы: 4€ (барлық аймақтарда жарамды). Топтық билет: белгілі бір күні бір бағытты немесе тур-рет сапарға жарамды. Тек 20 немесе одан көп адамнан тұратын топтар үшін. Бағасы: өзгермелі.
Round trip ticket: Valid for two trips (going and coming back). Can be transferred. Fares: 1 Zone: 2,80€; 2 Zones: 3€; 3 Zones: 3,20€
Billete Día (Day Ticket): Unlimited trips the same day of the expedition of the ticket. Can be transferred. Fare: 4€ (valid in all zones). Billete colectivo (Groupal ticket): Valid for one trip or round trip, to be made on a specific date. Only for groups of 20 people or more. Fare: Variable.
Біріктірілген билеттер
Renfe (Uria) компаниясымен біріктірілген билет: 10 сапарға жарамды. Көшіруге болады. Абандо және Сан-Мамес станцияларында алуға болады. Uria билетін келесі станцияларда қолдануға болады: Метро Бильбао: А аймағы. Cercanías: Бильбао Абандо, Забальбуру станциясы, Аметзола станциясы, Автономия станциясы, Сан-Мамес станциясы, Олабеага станциясы, Зорротса станциясы, Мирибилья станциясы және Ла Пенья станциясы. Renfe және Метро арасындағы ауысу 20 минуттан кем болуы керек. Бағасы: 9,65 €. Euskotren Trena компаниясымен біріктірілген билет. Айлық немесе жылдық абонемент ретінде 10 сапарға жарамды. Каско-Вьехо және Болуэта станцияларында қолдануға болады. Euskotren Trena және Метро арасындағы ауысу 15 минуттан кем болуы керек.
Барик карталары
Кредитранс. Картадағы ақшалай сома (алдын ала төленген) қанша сапарға жеткілікті болса, сонша сапарға жарамды. Бір сапарда бірнеше рет ауыстырылып, қолдануға болады. Кредитранс – Метро Бильбао, Euskotren Trena, трамвай, FEVE, Bilbobus, Bizkaibus, Artxanda Funicular, Vizcaya Bridge, Lujua's Bus, Etxebarri Bus және Sopelbus жүйелерінде қолданылатын алдын ала төленген карта. Бағалары: 1 аймақ: 0,69€; 2 аймақ: 0,83€; 3 аймақ: 0,93€. Кредитранс – Metro Bilbao және басқа да бірнеше көлік жүйелеріндегі ең танымал және көп қолданылатын билет жүйесі. Гизатранс (тек 65 жастан асқан немесе дене мүшесінде кемістігі бар адамдарға ғана жарамды). Жеке және басқа біреуге беруге болмайды. Sopelbus, FEVE және Vizcaya Bridge емес, Creditrans қолданылатын барлық жерде қолдануға болады. Гизатранс картасының бағасы: 3€. Бағалары (Metro Bilbao үшін): 0,27€ (барлық аймақтарда жарамды). Хирукотранс (көпбалалы отбасыларға арналған). Жеке және басқа біреуге беруге болмайды. Оны алу үшін Хирукотранс картасы болуы керек. Тек үлкен отбасыларға ғана қолжетімді. Кредитранс, Гизатранс және Хирукотранс 2013 жылдың 31 наурызынан бастап шығарылмайды, олардың орнына Barik электрондық картасы енгізілді. Қолданыстағы ескі Кредитранс карталарын 2013 жылдың соңына дейін пайдалануға болады.
Жоспарлар мен жиіліктер
Метро желісі дүйсенбіден бейсенбіге дейін таңғы сағат 6:00-ден кешкі сағат 11:00-ге дейін, ал жұма күні және мереке күндері алдында таңғы сағат 2:00-ге дейін жұмыс істейді. Сенбіден жексенбіге дейін түні бойы қызмет көрсетіледі, негізгі желілерде 15 минут сайын, ал басқа желілерде 30 минут сайын пойыздар қатынайды. Маусым, шілде, тамыз және қыркүйек айларында жұма күндері де үзіліссіз түнгі қызмет жұмыс істейді. "Билбаоның Ұлы аптасы" кезінде әр түнде арнайы қызметтер ұсынылады. Апта ішінде А аймағында 2,5 минут, B.0, B.1 және B.2 аймақтарында 5 минут, ал C аймағында 18 минут сайын пойыздар қатынайды.
Жүргізуші
Бильбао метрополитені Испаниядағы ең көп жолаушы тасымалдайтын үшінші метрополитен. Ең көп жолаушы саны 2019 жылы тіркелді, осы жылы метромен 91 миллион сапар жасалды (3-желі есептелмейді). Желінің кеңейтілуіне байланысты 2002 және 2007 жылдары жолаушылар саны айтарлықтай өсті. Ең көп жолаушы тасымалдайтын бекеттер – Зазпикалеак/Каско Вьехо, Сантимами/Сан Мамес, Абандо, Моюа және Индаутсу; барлығы Бильбао қаласында орналасқан, және 2022 жылы олармен 5 миллионнан астам жолаушы жүрді.
Дизайн
Метроға кіру fosteritos арқылы қамтамасыз етіледі, бұл шыны құрылымдарды сәулетші Норман Фостердің құрметіне осылай атаған. Бұл заманауи туннельдер стансалардың қазіргі және инновациялық интерьерімен үйлесімді. Станциялар үшін 160 м² көлденең қимасы бар үлкен үңгірлер қазылды, бұл дәстүрлі байланысқан туннельдер жиынтығына қарағанда кең ашық кеңістіктерді құрды. Мысалы, билет кассасы мен пойыз бір кеңістікте орналасқан, осы мақсатта рельстердің үстіне "мезаннин" деп аталатын болат конструкциялар орнатылған. Пойыздарға лифттер мен эскалаторлар арқылы толық қол жеткізуге болады. Құрылыста болат және бетон сияқты материалдар пайдаланылған. Сарико станциясы 1998 жылы теміржол дизайны саласындағы Брунел сыйлығына ие болды. Ол желідегі басқа станциялардан ерекше көзге түседі: стандартты fosterito орнына, үлкен шыны атриум бүкіл станцияны табиғи жарықпен толтырады, ал көшеден билет залына дейінгі ұзын, үздірілмейтін эскалатормен саяхат станцияға ерекше сипат береді. Басты құрылымдардан тыс, Akaba дизайн компаниясы метро үшін отыру жүйелерін жасады, ол 2000 жылдың қараша айында Ғылым және технология министрлігінен Испанияның Ұлттық өнеркәсіптік дизайн сыйлығын жеңіп алды. Метро логотипін көрсететін көзге түсетін тіреулерді жасаушы Otl Aicher ерекше таңбалау жүйесін құрды. Негізгі ақпарат үшін қызыл фонға ақ әріптер, ал қосымша мәліметтер үшін қара әріптер қолданылды. Логотип пен таңбалар Aicher-дің Rotis шрифтін пайдаланады.
1 және 2-жолдар
Metro Bilbao 500, 550 және 600 сериялы пойыздарды пайдаланады, оларды CAF компаниясы жасаған. Компания бірінші сериядан 24 пойыз, екінші сериядан 13 және үшінші сериядан 9 пойызды пайдаланады. Барлық вагондар Sopelana және Ariz станцияларында күтіліп, тұрақтайды. UT 501-ден UT 516-ға дейінгі нөмірлерге ие алғашқы 16 вагон CAF және ABB компаниялары 1995 жылдың қараша айында жеткізген. Әр вагонда 2+2 орындықтар корпоративтік стильдегі – қызыл және сұр түстерде орналасқан. 4 вагоннан тұратын пойыз ұзын, биік және кең. Бұл, әсіресе тар рельс жолын пайдаланатын пойыз үшін кең. Мысалы, үлкен профильді Берлин U-Bahn вагондары кең болғанымен, олар стандартты рельс жолын пайдаланады. Әрбір пойыздың 180 киловатт қуаты бар 16 моторы бар, бұл пойыз бірлігіне 2880 киловатт қуат береді. Пойыздың максималды жылдамдығы сағатына 80 шақырымды құрайды. Пойыз 712 жолаушыны тасымалдай алады, оның ішінде 144 отырады және 568 тұрады (бір шаршы метрге алты жолаушыдан есептегенде). 1996 жылы қосымша тапсырыс берілгеннен кейін пойыздардың саны 24-ке дейін артты, олар UT 517-ден UT 524-ке дейін нөмірленген. Жаңа салынған 2-ші желі үшін CAF және Adtranz (қазір ABB-нің бас компаниясы) компанияларынан 13 жаңа пойызға тапсырыс берілді. Бұл жаңа UT 550 сериялы пойыздар 2001 жылдың қазан айында жеткізілді. Бұл серия энергия тиімділігін және кондиционерлік жүйелерді жақсартады. Бұл пойыздар өзеннің астындағы 2-ші желінің тік туннеліне көтеріле алады. 1998 жылдан бері автоматты пойыз қауіпсіздігі және автоматты пойыз басқару жүйесі қолданылып келеді. Соңғысы пойыз машинистерінің тек бір батырманы басуын қажет етеді, ал пойыздың қалған жұмысы компьютер арқылы жүзеге асырылады. Бұл толыққанды компьютерлік басқару жүйесіне жасалған алғашқы қадам ретінде қарастырылады.
The metro, like the commuter railroads in the region, is electrified at via overhead catenary. Each train has sixteen 180 kilowatt motors; together that yields 2880 kilowatts per train unit. The maximum speed is 80 kilometers per hour. A train can carry 712 people, with 144 seated and 568 standing (based upon six passengers standing per square meter). The number of trains was increased after a renewed order in 1996, to a total of 24 trains with the numbers UT 517 until 524. For the newly constructed line 2, thirteen new trains were ordered from CAF and Adtranz (now parent company of ABB). These new series UT 550 trains were delivered in October 2001. This series offers improvements in energy efficiency and to the air conditioning systems. These trains are able to climb the deep line 2 tunnel under the river. Since 1998 automatic train protection, and automatic train operation are used. The latter implies that the train drivers must press solely a button, and the remainder of the train operation is done through the computer. This is to be seen as an initial stage for an entirely computer controlled system.
3-жол
Бұл желі Euskotren Trena желісінің қалған бөлігімен ортақ вагондарды пайдаланады. Қазіргі уақытта 900 және 950 сериялы пойыздар қолданылады.