Кіріспе

Голланд суретшісі (1637–1712), бельгиялық кинорежиссер Ян ван дер Хейден (5 наурыз 1637, Горинхем – 28 наурыз 1712, Амстердам) – голланд барокко дәуірінің суретшісі, шыны суретшісі, сызғыш және гравер. Ван дер Хейден қала пейзаждарына маманданған алғашқы голланд суретшілерінің бірі болды және Голландияның Алтын ғасырындағы жетекші сәулет суретшілерінің қатарына кірді. Ол мансабының басында және соңында көптеген натюрморттарды суреттеді. Ян ван дер Хейден заманауи өрт сөндіру технологиясына маңызды үлес қосқан инженер және өнертапқыш болды. 1672 жылы ағасы Николаеспен бірге, ол гидравликалық инженер ретінде от сөндіру шланғысын жетілдірді. Ол қолмен жұмыс істейтін өрт сөндіру машиналарын жаңартып, ерікті өрт сөндіру бригадасын қайта ұйымдастырды (1685) және алғашқы өрт сөндіру нұсқаулығын (Brandspuiten boek) жазып, суреттеді. Ван дер Хейден жобалаған және іске асырған Амстердамның көшелерді жарықтандыру жобасы 1669 жылдан 1840 жылға дейін қолданыста болды және көптеген басқа қалалар мен шетелдерде үлгі ретінде қабылданды. Оның әкесі кезекпен май зауытының иесі, астық саудагері және брокер болды. Отбасы 1646 жылы Амстердамға көшіп келді, ал Ван дер Хейденнің әкесі жергілікті азаматтыққа ие болды. Ян ван дер Хейден өзі Амстердам азаматтығын алған жоқ. Ян ван дер Хейден алғашқы көркемдік білімін туысы, мүмкін, үлкен ағасы Горис ван дер Хейденнің шеберханасында алған болуы мүмкін, ол айна жасап сатқан. Оның ұстазы сол кездегі ең танымал шыны суретшілерінің бірі, Якоб ван дер Ульфт болған деседі, ол да Ян ван дер Хейденнің туған қаласынан шыққан. Ван дер Хейденнің шыныға салынған суреттерінің (verre eglomisé) бірнеше мысалы сақталған және олар осы кезеңге жатады деп саналады. 1673 жылы екі бауыр қаланың өрт сөндіру жабдықтары мен ұйымын басқаруға ресми тағайындалды. Бұл екі лауазым суретшінің өркендеуіне жеткілікті болды. Ян ван дер Хейден 1712 жылы бай адам ретінде қайтыс болды.

Жалпы

Ван дер Хайден қала көріністеріне және ғимараттар тобын бейнелеуге шығармашылығының басым бөлігін арнаған алғашқы голланд суретшілерінің бірі болды. Одан бөлек, ол шамамен 40 таза пейзаж суреттеді, олардың екеуі шыныға салынған. Мансабының соңында ол жабық кеңістіктегі натюрморттарды суреттеді. Ван дер Хайден көбінесе елдік үйлерді суреттеген. Амстердам бургомистрі Иоанн Хюйдекопер II-ге тиесілі елдік үйдің бірнеше бейнесі сақталған. Осы келіспеушілік элементтерді енгізу арқылы елдік идиллияны бұзып, Ван дер Хайден сол замандас Геррит Беркхейден ерекшеленді. Оның әртүрлі композицияларында орны толмаған мүсіндер, адасқан шаруа жануарлары немесе тіпті қалалық қойшылар кездеседі, бұл аномалия және қайшылық сезімін күшейтеді. Осы элементтер оның туындыларына тән заманауилық сезімін сыйлайды. Тек бір картина – «Мордехайдың жеңісі» (Шверин мемлекеттік мұражайы) тарихи оқиғаны бейнелейді. Бұл, суретші-сәулетшіге лайық, композициядағы ғимараттарға ерекше мән беретін ерте туынды болуы мүмкін. Көрінетіндей әрбір кірпіші анық көрінетін, сырттай натуралистік стильге қарамастан, суретші қалалық көріністерінде топографиялық дәлдікке ұмтылмады. Тіпті таныс орындарды бейнелегенде де ол архитектура мен ортаны өзінің жалпы композициялық мақсаттарына сәйкес жүйелі түрде бейімдеп, қайта құрастырды. Топографиялық дәлдік оның басты мақсаты емес екені анық. Оның орнына ол айналасындағы әлемді идеалистік тұрғыдан көрсетуге тырысты. Жан ван дер Хайденнің егжей-тегжейлілікке назар аударғанына қарамастан, оның басты мақсаты композицияларындағы жалпы үйлесімділікке қол жеткізу болды. Ван дер Хайден суреттеріндегі егжей-тегжейліліктерді үлкейту әйнегі немесе тіпті камера обскура, линзалар мен айналардың көмегімен жасаған болуы мүмкін.

Өлі жандар

Ян ван дер Хейден өзінің шығармашылық жолының басында және соңында натюрморттарды суреттеді. Оның тоғыз натюрморты бізге жеткен. Оның ең ерте дабылған натюрморттарының бірі – Киелі кітаппен натюрморт (1664 жылы қол қойылған және таңбаланған, Mauritshuis). Бұл және басқа да ерте натюрморттар көбінесе кілемше төселген үстел үстінде Киелі кітап пен басқа да заттарды бейнелейді. Бұл бекіністер Испаниямен жүрген сексен жылдық соғыс кезінде салынған және испан әскерлеріне қарсы алғашқы жеңістерге қол жеткізуде маңызды рөл атқарды. Осылайша, олар ұлттың құрылу мифтеріне сілтеме жасады. Ван дер Хейден Франциямен болған соңғы қақтығыстарды еске түсіру үшін осы картаны таңдаған болуы мүмкін. Сол карта оның кейінгі екі натюрмортында да кездеседі. Суреттің төменгі оң жағында үлкен протестанттық Киелі кітап ашылып, «Зәбүрлер кітабының» соңындағы «PROVERBIA / Spreuken / SALOMONIS» (Соломонның мақалдары) деп аталатын тарауға апарады. Суретші, Соломонның мақалдарындағы даналық, өздігінен ұстау және әділдік туралы ойларды, сондай-ақ ванитас идеясын жеткізуді көздеген болуы мүмкін, себебі мақалдардың бірінде тек адалдық ғана өлімнен құтқара алады делінеді. Ван дер Хейден 1670 жылға дейін натюрморттарды суреттеуді тоқтатты, бірақ өмірінің соңғы екі жылында бұл тақырыпқа қайта оралды. Оның кейінгі натюрморттарындағы мотивтер, дизайн және тақырыптар ерте натюрморттарымен бірдей, бірақ олардың орындалуы мүлдем басқаша, әлдеқайда құрғақ.