Кіріспе

Голландиялық пейзаж суретшісі (1620–1691)
Амстердамдағы көше базары

Эльберт Якобсзун Куйп немесе Куйп (20 қазан 1620 – 15 қараша 1691) Голландияның Алтын ғасырындағы жетекші суретшілердің бірі болды, ол негізінен пейзаждар салған. Суретшілер отбасының ең танымал өкілі, әкесі Якоб Герритсзун Куйптің (1594–1651/52) шәкірті, ол әсіресе Голландия өзендерінің жағалауларын ертеңгі немесе кешкі алтын сәуледе бейнелегенімен әйгілі. Ол Дордрехт қаласында туып, сол жерде қайтыс болды.

Өмірбаян

Голландиядағы Клод Лорреннің аналогы ретінде танымал болған ол, мол мүлік мұраға алған. Оның отбасының барлығы суретшілер болған, оның ішінде ағасы Бенджамин мен атасы Геррит – витраж эскиздерін жасаушылар. Оның әкесі Якоб Герритсон Куйп – портрет суретшісі болған. Куйптің әкесі оның алғашқы ұстазы болды және олар өмірі бойы көптеген картиналардың жасалуына бірлесіп еңбек етті. Альберт Куйптің өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Тіпті Голландияның Алтын ғасырындағы суреттердің танымал тарихшысы және оның қайтысынан кейін жүз жыл бойы Куйп туралы жалғыз ақпарат көзі болған Арнольд Хубракен да оның өмірбаяны туралы тым аз мәлімет береді. Оның суретші ретіндегі қызмет ету мерзімі дәстүрлі түрде 1639 және 1660 жылдар арасындағы екі онжылдықпен шектеледі, бұл Голландияның Алтын ғасырының ең маңызды кезеңінің қабылданған шектерімен сәйкес келеді. Ол 1658 жылы Корнелия Босманға үйленгені белгілі, бұл күн оның суретші ретіндегі шығармашылық жолының аяқталуымен дәл келіп, оның некесі көркемдік мансабының тоқтауына себеп болды деген пікір қалыптасқан. Үйленгеннен кейін бір жыл өткен соң Куйп реформаттық шіркеудің диаконы болды. Хубракен Куйптің берілген кальвинист екенін және оның дүниеден өткеннен кейін үйінен басқа суретшілердің еңбектері табылмайтынын айтқан.

Стиль

Бейнелеуші суретші ретінде оқыған Куйптің дамуын сол кезде оған ең көп әсер еткен суретшілер мен оның суреттерінде байқалатын кейінгі көркемдік ерекшеліктерге сүйене отырып, үш кезеңге бөлуге болады. Жалпы алғанда, Куйп Ян ван Гойеннен тонды, Ян Боттан жарықты, ал әкесі Якоб Герритс Куйптен форманы үйренді. Куйптің "ван Гойен кезеңі" шамамен 1640 жылдардың басына жатады. Куйп ван Гойеннің суретімен алғаш рет 1640 жылы танысқан болуы мүмкін, сол кезде, Стивен Рейстің айтуынша, ван Гойен өзінің шығармашылығының шарықталу нүктесінде болған. Әрине, Эльберттің стильдік дамуына және авторлық құқыққа қатысты жағдайды одан әрі қиындататыны – Якобтың стилі де өзгермей тұрған жоқ. Олардың стильдерінің ұқсастығы бір-біріне қандай әсер еткенін нақты анықтауды қиындатады, бірақ Эльберт бұрын жасаған емес, ірі формаларды бейнелеуді бастады және жануарларды суреттерінің орталық тақырыбы ретінде көрсетуге көшті (бұл оның жеке ерекшелігі еді).

Суреттер

Суреттерінде күн сәулесі панельді жарықпен шашыратып, алтын түсті жарықтағы ұсақ бөлшектерді айқын көрсетеді. Ауылдың кең, атмосфералық панорамаларында, шалғын шөбінің жапырағындағы жарқыраған сәуле, тыныш жылқының жалы, өзен жағасында демалып жатқан сүт сиырының мүйізі немесе шаруаның бас киімінің ұшы – барлығы сары охр түсті жарыққа тоңғандай. Жарқыраған лак жабынған беткей жарық сәулелерін асыл тас сияқты сынықтатады, көптеген қабаттарға сіңіп кетеді. Кюптің пейзаждары шындыққа және оның ойынша, көркем пейзаж қалай болуы керек екеніне негізделген. Кюптің суреттері оның жоғары сапалы суретші екенін көрсетеді. Алтын қоңыр сыямен боялған суреттерде Дордрехт немесе Утрехт қалаларының алыстан көрінісі бейнеленген. Кюптің суреті аяқталған туынды сияқты көрінуі мүмкін, бірақ оның студияға қайтарылып, картиналарына үлгі ретінде пайдаланылғандығы әбден мүмкін. Көбінесе эскиздің бір бөлігі бірнеше түрлі картиналарда кездеседі. Кюп көптеген туындыларына қол қойған, бірақ оларды сирек уақыттап белгілеген, сондықтан оның өмірі мен шығармашылығының хронологиясы толыққанды құрастырылмаған. Оған көптеген картиналар жатқызылады, олардың кейбіреулері алтын пейзаж шеберлерінің, мысалы, Абрахам Калраеттің (1642–1722) туындылары болуы мүмкін, оның әріптері А.К. Кюптің әріптерімен шатасуы ықтимал. Дегенмен, оның туындыларын әркім бағалай бермейді, және «Өзен пейзажы» (1660) картинасы, оның ең жақсы туындыларының бірі саналса да, «шоколад қорапшасының әдемілігі» деп сипатталған. Мадридтегі Тиссен-Борнемиса мұражайында, Испанияның қоғамдық коллекцияларындағы Кюптің жалғыз картинасын көруге болады – шамамен 1655 жылғы күн бату кезіндегі жануарлар бейнеленген пейзаж.

Суреттерді дұрыс емес сипаттау

Куйптің өмірбаянының сирек құжатталған және расталған нұсқаларына, тіпті оның үш негізгі ықпалынан құралған біріктірілген стиліне қарағанда, жүздеген жылдар бойы Эльберт Куйптің туындыларына қатысты қателіктер мен шатасуларға себеп болған тағы да басқа факторлар бар. Оның Ян Боттан алған итальяндық жарық беру әдісі, Ян ван Гойеннен сіңірген сынық қылқалам техникасы мен атональдылығы, сондай-ақ әкесі Якоб Герритс Куйптің үнемі дамитын стилі оның ең көрнекті ізбасары Абрахам ван Калретпен мұқият зерттелді. Калрет Куйптің стилін еліктеп, сол ерекшеліктерді енгізіп, соңғысының пейзаждарына ұқсас туындылар жасады. Бұл кімнің суреті екенін анықтауды өте қиын етті. Шатасуды арттыратыны – екеуінің де бастапқы әріптерінің ұқсастығы және Куйптің шеберханасы жасаған суреттердің біркелкі емес қолтаңбалары. Альберт Куйп көптеген суреттерін «А. Куйп» деген жазумен қол қойғанмен, көптегендары қолтаңбасыз қалды (жасаған күні де көрсетілмеген), ал кейіннен мұрагерлері немесе туындыны тапқан коллекционерлер оларға ұқсас қолтаңба қосыпты. Сонымен қатар, көптеген мүмкін Куйп суреттері қолтаңбаланбаған, керісінше оның атына сілтеме жасай отырып, «А. С.» деп белгіленген. Алайда, Абрахам ван Калрет та сол әріптерді картинаны белгілеу үшін қолданған болуы мүмкін. Бұл ықтимал емес болса да (Калрет өзінің суреттеріне «А. v. C.» деп қол қойған болар еді), суреттерге меншік құқығын көрсету үшін қалай қол қойылды деген сұрақ туындайды. Көптеген түпнұсқа Куйп суреттері оның өзі қол қойған, оның есімі жазылған әдебиеттік стильде. Бұл суреттің толыққанды оның өзі салғанын көрсетеді. Керісінше, оның шеберханасынан шыққан суреттер, олар физикалық тұрғыда Куйппен жұмыс істемеген, бірақ тек техникалық жағынан оның бақылауында болған, «А. С.» белгісімен белгіленген, бұл оның нұсқауларымен аяқталғанын көрсетеді. Куйптің шәкірттері мен көмекшілері көбінесе оның шеберханасында суреттермен жұмыс істеді, сондықтан суреттің көп бөлігі Куйптің өзі кенепке тиіспей-ақ, тек оның түпкіліктілігін бекітпей-ақ орындалуы мүмкін. Сондықтан қолтаңба емес, әріптермен жазылған жазу. Қате белгіленген туындылардың арасында Куйптің туындыларын қате атауға себеп болған барлық себептер бар: оның өмірбаяны мен туындыларының хронологиясының жетіспеуі суреттердің қашан жасалғанын анықтауды қиындатты (суретшіні анықтау қиын болды); тарихи зерттеушілердің суреттерді кім салғанын түсінбеуіне себеп болған келіспеушілік қолтаңбалар; әр түрлі суретшілердің ынтымақтастығы мен ықпалы суреттің шын мәнінде Эльберт Куйптің туындысы екенін дәлелдеуді қиындатады; және, соңында, дәл сәйкестендіру өте қиын, өйткені осы стильді оның алдыңғысы да дәл көшірген. Көрінетіндей, тіпті тарихшылар мен сарапшылар да алданып, жылдар бойы «Куйптің» суреттері туралы өз қорытындыларын қайта қарауға мәжбүр болды.

Кейінгі өмірі

1658 жылы Корнелия Бошманға үйленгеннен кейін, ол жасаған туындыларының саны дерлік тоқтады. Мүмкін, бұл оның әйелінің өте діншіл және өнерді жақсы қолдамаған әйел болғандықтан болған шығар. Әйелінің ықпалымен ол шіркеу ісіне де белсендірек араласқан болуы мүмкін. Ол Реформаттық шіркеудің диаконы және ақсақалы болып та қызмет еткен.

Мұра

Көп жылдар бойы жаңа өмірбаянның болмауына және оның туындыларының мерзімі шамалы анық болғанына қарамастан, оның стилі әртүрлі ықпалдардың нәтижесінде қалыптасып, туындыларын ерекшелендіреді. Алайда, оның әкесімен бірлескен жұмыстары мен оның ізбасарларының туындылары авторлықты анықтауды қиындатады. Оның шәкірті Абрахам ван Калрает ерекше мәселе тудырады, ал картиналардағы қолтаңбаларға сенуге болмайды. Риксмузей көптеген туындыларды басқа суретшілерге қайта жатқызды; Абрахам ван Калрает 1926 жылға дейін мұражай каталогында тізілмеген, тіпті оған жеке жазба да берілмеген.