Кіріспе

Өндіріс түрі. Ауыр өнеркәсіп – ірі және ауыр өнімдерді, ірі және ауыр жабдықтар мен құрылыстарды (ауыр жабдықтар, ірі станоктар, үлкен ғимараттар және кең ауқымды инфрақұрылым) немесе күрделі немесе көптеген процестерді қамтитын өнеркәсіп саласы. Осы факторларға байланысты ауыр өнеркәсіп жеңіл өнеркәсіпке қарағанда жоғары капитал сыйымдылығына ие, сондай-ақ инвестициялар мен жұмыспен қамтуда айқын айналымдылық байқалады. Экономиканың дамуы мен индустрияландыруы үшін маңызды болғанымен, ауыр өнеркәсіптің елеулі теріс әсерлері де болуы мүмкін: жергілікті тұрғындар мен жұмысшылар көбінесе денсаулыққа қауіптерге тап болады, ауыр өнеркәсіптер ауа мен суды ластайтын қосалқы өнімдер шығарады, ал өнеркәсіптік жеткізу тізбегі жиі тау-кен өндірісі және тасымалдау сияқты экологиялық әділетсіздік мәселелеріне қатысады. Осы өнеркәсіптердің қарқындылығы климаттық өзгерістерге себеп болатын парниктік газдар эмиссиясына елеулі үлес қосады, әсіресе металл өңдеу және цемент өндірісінде қолданылатын жоғары температуралық процестерді карбондау қиын. Тау-кен өндірісі сияқты өнеркәсіптік іс-әрекеттер ауыр металдардан тұратын ластануға әкеледі. Ауыр металдар химиялық жолмен ыдырамайтындықтан, қоршаған ортаға өте зиянды.

Түрлері

Көлік және құрылыс, сондай-ақ олардың бастапқы өндірістік жабдықтау салалары, капиталды көп қажет ететін өндіріспен бірге, өнеркәсіптік дәуірде ауыр өнеркәсіптің басым бөлігін құрады. 19 ғасырдың ортасынан 20 ғасырдың басына дейінгі дәстүрлі мысалдарға болат қорыту, артиллерия жасау, локомотив құрастыру, станок жасау және кен өндірісінің ауыр түрлері жатады. 19 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың ортасына дейін химия және электр өнеркәсібінің дамуы олардың ауыр және жеңіл өнеркәсіптің құрамдас бөліктерін қамтыды, бұл көп ұзамай автомобиль және авиация өнеркәсібіне де қатысты. Қазіргі заманғы кеме жасау (болат ағашты ығыстырғаннан бері) және кеме турбокомпрессорлары сияқты ірі құрамдастар да ауыр өнеркәсіптің мәнді ерекшелігі болып табылады. Ауыр өнеркәсіптің әдеттегі қызметі – ірі жүйелерді өндіру, мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдегі көкжайлар мен ірі бөгеттерді салу, сондай-ақ 21 ғасырда ірі ракеталар мен алып жел турбиналарын жасау және пайдалану.

Экономикалық стратегияның бір бөлігі ретінде

Шығыс Азияның көптеген елдері даму стратегияларының маңызды бөлігі ретінде ауыр өнеркәсіпке сүйенді және көптеген елдер экономикалық өсім үшін осыған әлі де ден қояды. Ауыр өнеркәсіпке деген бұл сенім әдетте үкіметтің экономикалық саясатымен байланысты. "Ауыр өнеркәсіп" атауы бар жапондық және корейлік фирмалардың көптегісі әуе-ғарыш өнімдерін өндірушілер және өз елдері үкіметтеріне қорғаныс тапсырысын орындайтын мердігерлер, мысалы, Жапонияның Mitsubishi Heavy Industries және Fuji Heavy Industries, сондай-ақ Кореяның Hyundai Rotem – Hyundai Heavy Industries және Daewoo Heavy Industries бірлескен жобасы. 20 ғасырдағы коммунистік мемлекеттерде экономиканы жоспарлау көбінесе ауыр өнеркәсіпке ірі инвестициялар жасауға бағытталды (тұтыну тауарларын өндіруге инвестиция салу есебінен), тіпті өндіріс мүмкіндігі шегінде ауыр құрбандықтарға дейін (классикалық мысал – "көп қару, азырақ май"). Бұл шетелдік капиталистік державалармен әскери теңдікті сақтау қаупінен туындады. Мысалы, 1930 жылдары ауыр өнеркәсіпке басымдық берілген Кеңес Одағының индустрияландыруы жүк машиналары, танктер, артиллерия, ұшақтар және әскери кемелерді өндіру қабілетін елді алып державаға айналдыратын деңгейге жеткізуді мақсат етті. Мао Цзэдун басқарған Қытай да осыған ұқсас стратегияны ұстанды, нәтижесінде 1958-1960 жылдардағы Ұлы секіріс жасалды; бұл жылдам индустрияландыру және ұжымдастырудың сәтсіз әрекеті болды, ол адамзат тарихындағы ең ірі ашаршылыққа әкелді, нәтижесінде 50 миллионға дейін адам қаза тапты, сонымен қатар ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірісі күрт төмендеді және пайдалы өнеркәсіптік тауарлардың өндірісі арта қоймады.

Аймақтарға бөлу

Ауыр өнеркәсіп кейде жергілікті жер пайдалану ережелерінде арнайы белгілеу болып табылады, бұл ортаға, инфрақұрылымға және жұмыспен қамтуға күшті әсер ететін өнеркәсіптерді жоспарлы түрде орналастыруға мүмкіндік береді. Мысалы, полигонға қоқыс тастау аймақтарын белгілеу кезінде, полигонға баратын жолдарға түсетін ауыр жүк көліктерінің қозғалысы ескеріледі, бұл жолдардың тозуын қымбатқа түседі.

Парниктік газдар шығарындылары

2019 жылға қарай ауыр өнеркәсіп әлемдік парниктік газдар эмиссиясының шамамен 22% -ін шығарады: ауыр өнеркәсіптегі жоғары температуралы жылу эмиссиясы – әлемдік эмиссияның шамамен 10% -ін құрайды. Болат өнеркәсібі ғана әлемдік көмірқышқыл газы эмиссиясының 7-9% -ына жауапты, бұл темірді көмірмен тотығу арқылы өндірудің негізгі процесімен тікелей байланысты. Осы көмірқышқыл газы эмиссиясын азайту мақсатында көміртегіді ұстау және пайдалану, сондай-ақ көміртегіді ұстау және сақтау технологиялары қарастырылуда. Ауыр өнеркәсіптің артықшылығы – ол нүктелік көз болып табылады, сондықтан аталған технологияларды қолдану үшін аз энергия қажеттілігіне ие, бұл тікелей ауадан ұстаумен салыстырғанда көміртегіні арзан ұстауға мүмкіндік береді.

Ластану

Радиоактивті материалдарды тиісінше тастамау, көмір мен жанармайларды жағу, сұйық қалдықтарды қоршаған ортаға шығару сияқты өнеркәсіптік іс-әрекеттер судың, топырақтың, ауаның және жануарлар дүниесінің ластануына себеп болады. Судың ластануына қатысты айтсақ, қалдықтар қоршаған ортаға шығарылғанда қолда бар судың сапасына әсер етеді, бұл экожүйеге теріс әсер етеді, сондай-ақ шаруашылықтардың суаруға пайдаланатын сумен қамтамасыз етілуіне де әсер етеді, нәтижесінде егінге зиян келтіреді. Бұл ауыр өнеркәсіптің салдарынан болады, мұнда ауыр металдар топыраққа сіңіп, оның ішінде өсетін егіндерді ластайды. Су және/немесе топырақ ластануынан туындаған ауыр металдар концентрациясы белгілі бір шектен асып кеткен жағдайда өсімдіктердің улануына алып келуі мүмкін, тіпті өлімге де соқтыруы мүмкін. Ауыр металдар биожинақтау арқылы экожүйенің көптеген деңгейлеріне әсер етеді, себебі адамдар мен көптеген жануарлар осы өсімдік түрлерін тамақ көзі ретінде пайдаланады. Өсімдіктер топырақтан осы металдарды сіңіріп алып, оларды тамақ тізбегінің жоғары деңгейлеріне жеткізеді, содан кейін адамдарға дейін жетеді. Ауаның ластануына келетін болсақ, балалардың өнеркәсіптік ауаның ластануына ұзақ немесе қысқа мерзімде ұшырауы жүрек-қан тамырлары аурулары, тыныс алу аурулары және тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Балалар ересектерге қарағанда ауаның ластануына көбірек сезімтал. Қорғасын, хром, кадмий және сынап сияқты ауыр металдар шаң бөлшектерінің құрамына кіріп, адам организміне зиян келтіреді, соның ішінде соңғы екеуі қатерлі ісік тудырушы заттар болып табылады. Ластанудың нәтижесінде атмосфераға шығарылатын улы химиялық заттар, сәулеленудің артуына байланысты жаһандық жылынуға да ықпал етеді.