Кіріспе

Брисбен су ұлттық паркі – Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Орталық жағалауындағы ұлттық парк. Ұлттық парк Сиднейдің солтүстігінде және Госфордтың оңтүстік-батысында орналасқан. Ол Брисбен суы мен Муни Муни ағысы су жолдарынан тұрады. Ұлттық парктің құрамына Тынық мұхитының жанындағы Арыстан аралы мен Спектакл аралы кіреді. Брисбен су ұлттық паркі Хоксбери өзенінің солтүстік жағымен Брисбен суына және Тынық мұхитына қарай созылатын құнарлы аңғарлармен ерекшеленеді. Ұлттық парктің ауданы белгілі және Даркинджунг халқы осы жерде қоныстанған.

Ерекшеліктері

Бұл саябақта жеңіл серуендерден қиын жолдарға дейін көптеген әдемі және қызықты жолдар бар. Қоғамдық көлікпен оңай жетуге болатын бір жаяу жол – Вондабайн теміржол станциясының үстіндегі жартаста орналасқан Пиндар үңгіріне дейінгі жол. Сиднейден Ньюкаслға дейінгі Ұлы Солтүстік жолы саябақ арқылы өтеді. Ұлттық саябақтың оңтүстігі Хоксбери өзенімен, батысы Тынық мұхиты тас жолының бір бөлігімен, М1 Тынық мұхиты автожолының бір бөлігімен және Питс Ридж жолымен шектеледі; соңғысы солтүстік шекараны құрайды, ал шығысы Брисбен суларымен, Орталық жағалау теміржолымен және қалалық аймақтармен шектеледі. Хоксбери өзенінің теміржол көпірі, Орталық жағалау автожолының, Тынық мұхиты автожолының және М1 автожолының бөліктері ұлттық саябақтың әртүрлі бөліктерін кесіп өтеді. Бұл саябақ өсімдіктер мен жануарлар қоғамдастығының климат өзгеруіне бейімделуі және қоныс аударуы үшін қасиетті орын. Саябақтың мөлшері мен пішіні солтүстік-батыс және оңтүстік бөліктерінде биологиялық бейімделуге мүмкіндік беруі керек. Саябақ – Хоксбери өзенінің төменгі ағысының, Брокен шығанағының және Брисбен суларының маңызды су жолдары қорғалатын қорықтар жүйесі.

Биология және экология

Парк аумағы айналасындағы ауылдық және қалалық аймақтарда қоныстануын қамтамасыз ететін бірнеше түрдің маңызды ұялау және көбею орындарын қамтамасыз етуге жеткілікті. Көптеген түрлер үшін бұл парк адамның әсерінен қорғануға болатын жалғыз сенімді жерді ұсынады. Көптеген өсімдік және жануар түрлері үшін парк – олардың тіршілік етуіне қажетті ресурстарды, мысалы, ағаштардың қуыстарын қамтамасыз ететін жалғыз мүмкін мекендік орта. EPBC заңында тізілген қауіпті жағдайлар: Сидней бассейні биорегионындағы Blue Gum High Forest, Жаңа Оңтүстік Уэльс Солтүстік жағалауындағы Littoral Rainforest, Жаңа Оңтүстік Уэльс Солтүстік жағалауындағы және Сидней бассейні биорегионындағы Lowland Rainforest, Сидней бассейні биорегионындағы Shale Sandstone Transition Forest және Сидней бассейні биорегионындағы Батыс Сидней құрғақ жаңбырлы орман. Blue Gum High Forest-тің бар болғаны шамамен 4,5% қалды, қазір шағын қалдықтарда ғана кездеседі. Ол тек жауын-шашын мөлшері жоғары және топырағы құнарлы аймақтарда ғана таралған. Сондықтан ол тек өсуге қолайлы шағын учаскелерде ғана кездеседі. Төменгі қабаттағы түрлер тұқымды тарату үшін құстар мен сүтқоректілерге тәуелді, ал бұл қауым өрттен кейін жақсы сақталмайды. Blue Gum High Forest Брисбен Су Ұлттық паркінде кездеседі және қазір оның мекендеу ортасының бұзылуынан қорғау үшін ұлттық парк мәртебесіне, сондай-ақ инвазивті түрлерді бақылау және өрт режимдеріне қатысты тиімді парк басқаруға тәуелді.

Флора

Брисбен су ұлттық паркінің бірнеше аймақтарында сирек және жойылу қаупі төніп тұрған өсімдіктер кездеседі. Осы қалдық популяциялардың болуы соңғы мыңдаған жылдардағы қоршаған орта жағдайларының қалай өзгергенін көрсетеді. Кейбір жағдайларда, бұл сирек түрлер қалалық және ауылшаруашылық жерлерге кеңінен қолдану үшін тазалау жүргізілгенге дейін кең таралған популяциялардың қалдықтары болып табылады. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Камфилдтің (Eucalyptus camfieldii) таралу аймағы қысқарды және қазір тек Сиднейді қоршаған ұлттық паркте ғана шағын топта кездеседі. Бұл түр бұта немесе 9 метрге дейін биіктігі бар ағаш түрінде болады, ал жас жапырақтары жүрек пішіндес. Тым жиі немесе жиі болмаған өрт оқиғалары оның тірі қалуына қауіп төндіреді, себебі жиі өрттер тұқымдық қапшықтарын өсіру қабілетіне, ал сирек өрттер биік өсімдіктермен бәсекелесуге әкеледі. Құрып кету қаупі төніп тұрған Сомерсби мынт бұтасы (Prostanthera junonis) бұрын кеңірек аумақта таралған, бірақ қазір Сомерсби платосында 9 ғана жерде кездеседі. Бұл бұтаның көптеген бұтақтары жер бетімен өседі және биіктігі шамамен 30 см-ге жетеді. Гүлдері ақшыл-қызғылттан ақ түске дейін болады. Қалған популяцияның көп бөлігі Брисбен су ұлттық паркінде шоғырланған және Камфилдтің Стрингибаркіне ұқсас қауіптерге тап болады: мекендеу ортасының нашарлауы, жаттық арамшөптермен бәсекелесу және дұрыс емес өрттік режимдер. Паркте құрып кету қаупі төніп тұрған регент-нектаржеміс (Anthochaera phrygia) кездестірілді. Регент-нектаржемістің таралу аймағы соңғы уақытта айтарлықтай қысқарды және олардың жақын арада құрып кету қаупі зор. Регент-нектаржеміс – оның сақталуы көптеген басқа қауіп төніп тұрған және осал орман фаунасына пайда әкелетін маңызды түр. Орталық жағалаудағы жем іздейтін, көшпелі топтар бірнеше жылда бір рет тіркеледі және олардың тірі қалуы үшін түрлерге бай, сау орманды жерге тәуелді. Паркке келетін басқа көшпелі құстар түрлері – ақ тамақ инеқұйрық (Hirundapus caudacutus), Каспий шағаласы (Hydroprogne caspia) және аққұйрықты теңіз бүркіті (Haliaeetus leucogaster). Дақты құйрықты құс (Dasyurus maculatus) мекендеу ортасының жоғалуы, жыртқыштардың бәсекелесуі және адамдардың улануы салдарынан күрт азайып барады. Құс үлкен аумақты мекендейді, сондықтан азық іздеу үшін көп кеңістік қажет етеді, сондықтан көбінесе үлкен қорықтар мен ұлттық паркте шектеледі. Бұл түрге ағаштар мен түбірлердегі ойыстар, тас тіректер мен үңгірлер сияқты қолайлы жатақтар қажет. Мекеңдеу ортасының фрагментациясы және нашарлауы осы түр үшін елеулі зиян келтіреді, өйткені фрагменттелген жердің кішкентай бөліктері қажетті мекендеу ортасын, жауын-шашынды, ұялау орындарын және дақты құйрықты құстың тірі қалуына қажетті азықты қамтамасыз етпейді. Паркте кездесетін тікенекті және басқа да желкенді түрлер ағаш қуыстарының қорғанысына және гүлдейтін Акация және Банксия тұқымдас бұталарына азық ретінде сүйенеді. Қалалық құрылыс, ауыл шаруашылығы және инфрақұрылым осы түрлерге қажетті мекендеу ортасын үнемі бөлшектеп келеді.

Қоршаған ортаға қауіп төндіретін факторлар

Брисбен су ұлттық паркі әртүрлі экологиялық қауіп-қатерлерге ұшырайды. Инвазивті жабайы жануарлар, атап айтқанда түлкілер (Vulpes vulpes), жабайы итттер (Canis familiaris) және мысықтар (Felis catus) ерекше алаңдау тудырады. Жабайы итттер мен мысықтарға ерекше мән беріледі, себебі парк жоғары урбанизацияланған жерлерге жақын орналасқан. Бұл жағдай мысықтар мен итттерге қатысты мәселені өте кең таратады. Мысықтар мен жабайы итттер маңызды жыртқыштар болып табылады, өйткені олар фаунамен түрлі жолдармен өзара әрекеттеседі, мысалы, түрлерді жеу арқылы, жергілікті түрлермен ресурстар үшін бәсекелесіп, ауруларды тарату арқылы. Бұл жергілікті фаунаға әсер етеді, себебі жабайы итттер көбінесе валлабилер мен опоссумдар сияқты ірі және орташа түрлерді, ал мысықтар кішкентай және орташа түрлерді, соның ішінде бауырымен жорғалаушыларды және кішкентай сүтқоректілерді жейді. Бұл зиянкестер жергілікті популяциялардың жойылуына себеп болуы мүмкін және қазірдің өзінде осал немесе жойылу қаупі төнген түрлерге нақты қауіп төндіреді. Топырақтың эрозиясы және жақын жердегі ағын сулардан шөгінділердің көбеюі шөгінділер мен қоректік заттарды тасымалдайды, бұл арамшөптердің өсуіне жағдай жасайды. Арамшөптердің таралуының маңызды мысалы ретінде бұрын аталған көк шөп орман және Somersby mintbush (Prostanthera junonis) арамшөптерге бейімділігін атауға болады. Зиянды түрлер жергілікті флора мен фаунаны ығыстырып, экожүйе функцияларын өзгертеді, бұл өрттің өзгеруі және қоректік заттар айналымы сияқты ұзақ мерзімді салдарларды тудырады. Қалалық құрылыстардың ұлттық паркеге жақын орналасуы арамшөп тұқымдарын тұрақты түрде оңай таратуға мүмкіндік береді, сондықтан инвазивті түрлерді бақылау үшін тұрақты күтім мен мониторинг қажет. Инвазивті арамшөптердің ең үлкен қауіп-қатері – биологиялық әртүрліліктің төмендеуі. Ұлттық паркті қоршаған аймақтардың жайлы жағдайы оларды қоныстандыруды жеңілдеткен, сондықтан парктік жерлерге арналған қалған аумақ таулы аймақтағы қалдықтармен және Муни Муни, Патонга және Муллет Крикс суайдындарының аймақтарымен шектелген, себебі бұл аймақтар қоныстану үшін қол жетімсіз болғандықтан, оларға қол жеткізу қиын. Елді мекендердің орналасуы ұлттық парк екі жағынан да дамумен шектелгенін білдіреді. Парк шекараларындағы және бастауларындағы қарқынды ауыл шаруашылығы, қала құрылысы және өнеркәсіптік даму паркті басқаруды қиындатады және Kariong және Somersby таулы аймақтарындағы даму жоспарлары сияқты үнемі даму ұсыныстарымен уақыт өте келе күшейе түседі. Парктегі басқа да басқару мәселелері төменде қарастырылады. Вой Вой қоқыс полигоны – парк ішінде орналасқан және Патонга сағасы суайдынында орналасқандықтан ерекше басқару мәселесін тудырады. Айналадағы ауыл шаруашылығы, өнеркәсіптік және тұрмыстық ағынды сулар су өсімдіктері қауымдастықтарына ұзақ мерзімді зиянды әсер етеді. Ағын сулармен арамшөптер де өзен арналарынан таралады. Өрттің алдын алу және басқару жолдары жоспарлануы керек, сондықтан арналардың лайлануына әкелетін ықтимал әсерлер мен эрозия азайтылады. Паркке мотоциклдер мен тік дөңгелекті көліктерге кіруге рұқсат жоқ. Өсімдіктер мен топыраққа зақым келеді және эрозияның да әсері бар. Олардың кіруін басқару қиын, өйткені көптеген кіру нүктелері бар.