Кіріспе

Ресейлік журналист, жазушы және белсенді (1958–2006)

Анна Степановна Политковская (30 тамыз 1958 – 7 қазан 2006) – американдық ресейлік журналист және адам құқықтары жөніндегі белсенді, Ресейдегі саяси және әлеуметтік оқиғалар туралы, әсіресе Екінші шешен соғысы (1999–2005) туралы хабарлаған. Политковскаяның ұлттық және халықаралық беделін Чечнядан жасаған репортаждары қалыптастырды. Жеті жыл бойы ол қорқыту мен зорлық-зомбылыққа қарамастан, соғыс туралы хабарлауды тоқтатпады. Политковская Чечняда Ресей әскери күштері тарапынан тұтқындалып, масқаралық атқышуға ұшырады. 2004 жылы Беслан мектебіндегі кешірім оқиғасын шешуге көмектесу үшін Мәскеуден Ростов-на-Доны арқылы ұшып бара жатқанда уланды, сондықтан кері қайтуға мәжбүр болды және денсаулығын қалпына келтіру үшін Мәскеуде күтіліп емдеу қабылдады. 1999 жылдан кейін Чечнядағы жағдай туралы жазған мақалалары бірнеше рет кітапқа жиналып шықты; ресейлік оқырмандар оның тергеулерімен және жарияланымдарымен «Новая газета» газеті арқылы танысты, ол ресейлік саяси және әлеуметтік мәселелерді сыни тұрғыдан зерттейтін. 2000 жылдан бастап ол өз жұмысы үшін көптеген халықаралық сыйлықтарға ие болды. 2004 жылы «Путиннің Ресейі» атты кітабын жариялады. 2006 жылдың 7 қазанында (сол кездегі Ресей президенті Владимир Владимирович Путиннің 54 жасқа толу күні) ол тұрғын үйдің лифтісінде өлтірілді, бұл қастандық халықаралық қоғамның назарын аударды. 2014 жылдың маусым айында бес адам оны өлтіргені үшін түрмеге кесілді, бірақ кім тапсырыс берген немесе төлегені әлі анық емес. Басқа дереккөздерде ол Украинаның Чернигов облысында дүниеге келгені айтылады. Оның ата-анасы Біріккен Ұлттар Ұйымында кеңес дипломаттары болған украиндықтар. Политковская балалық шағының көп бөлігін Мәскеуде өткізді; 1980 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірді. Онда Марина Цветаеваның поэзиясы туралы диссертация қорғады және студент Александр Политковскийге үйленді. Олардың Вера және Илья есімді екі баласы бар. Бастапқыда Александр тележурналист Владислав Листьевпен бірге кешкі «Взгляд» телебағдарламасында жүргізуші ретінде танымал болды. Балалық шағынан басқа, Политковская өміріне қауіп төнген кезде де Ресейден тыс жерде бірнеше аптадан артық болған емес. Ол АҚШ азаматы және АҚШ паспорты бар, бірақ Ресей азаматтығынан ешқашан бас тартқан жоқ.

Чеченстаннан келген баяндамалар

Политковская өз еңбегі үшін сыйлықтар алды. Ол әр мүмкіндікті пайдаланып, Батыс үкіметтерінен үлкен қамқорлық пен жауапкершілік танытуын талап етті, себебі олар 11 қыркүйекке жасалған АҚШ-қа шабуылдан кейін Путиннің "Терроризмге қарсы соғысқа" салған үлесін құптады. Ол шенеуніктермен, әскерилермен және полициямен сөйлесіп, Чечня мен көршілес Ингушетиядағы ауруханалар мен босқындар лагерлеріне жиі барып, жаңадан басталған қақтығыстардан зардап шеккен жарақат алғандармен және үйсіз қалғандармен сұхбаттасты. Политковская Чечнядағы соғыс және ондағы про-ресейлік режимді сынаған көптеген мақалаларында ресейлік әскери күштердің, чечен көтерілісшілерінің, сондай-ақ Ахмад Кадыров пен оның ұлы Рамзан Кадыров басқарған Ресей тарапынан қолдау алған әкімшіліктің жасаған зұлпыларын сипаттады. Ол сонымен қатар Солтүстік Кавказдағы адам құқықтарының бұзылуы мен саясаттағы кемшіліктерді жариялады. 1999 жылы ол Грозныйдағы бомбалау салдарынан қиын жағдайда қалған этностық құрамы әртүрлі қарттар үйінің хал жайлы жазба ғана емес, газеті мен қоғамдық қолдау арқасында оның тұрғындарының қауіпсіз эвакуациясын ұйымдастыруға көмектесті. Оның көптеген мақалалары "Лас соғыс" (2001) және "Тозақтың кішкентай бұрышы" (2003) кітаптарының негізін құрайды. Бұл мақалаларда чечен соғыскерлері мен федералды армияның сарбаздарының қатыгездікке ұшырауы, олардың арасында қалған бейбіт азаматтар үшін тозаққа айналған қақтығыс суреттеледі. Политковскаяның баяндамасына сәйкес, Кадыровтардың билігінде орнатылған тәртіп жаңа чечен билігі немесе Чечнядағы федералды күштер тарапынан жүзеге асырылған жазалау, ұрлау және кісі өлтіру режиміне айналды.

Владимир Путин мен ФСБ-ны сынға алу

Политковская Батыс елдерінде танымал болғаннан кейін оған «Путиннің Ресейі» (кейіннен «Құлдырап бара жатқан демократиядағы өмір») атты еңбекті жазу тапсырылды. Бұл кітапта бұрынғы КГБ подполковнигі Владимир Путин Борис Ельциннің премьер-министрі болып, содан кейін Ресей президенті болғаннан кейінгі оның көзқарастары мен тәжірибесі кеңінен баяндалған. Бұл Путиннің Екінші Шешен соғысын жүргізуін де қамтиды. Кітапта ол Ресей Федералдық қауіпсіздік қызметін (ФСБ) кеңестік үлгідегі диктатура орнату үшін барлық азаматтық бостандықтарды басып тастады деп айыптайды, бірақ мойындайды: «Біз» Путиннің саясатына жауаптымыз. [Қоғам] шексіз бейжайлық танытты. [А] чекистер билікке бекіген сайын, біз оларға өз қорқынышымызды көрсетуге мүмкіндік бердік, соның салдарынан бізді мал сияқты қарауға деген құштарлығын күшейттік. КГБ тек күштілерді құрметтейді. Әлсіздерді жоқ етеді. Мұны біздің өзіміз жақсы білуіміз керек. Ол сондай-ақ былай деп жазды: «Біз кеңестік тұңғилыққа, біздің өзіміздің білімісіздігімізден болатын өлімге алып кететін ақпараттық вакуумға қарай асығып барамыз. Бізде тек интернет қалды, онда ақпарат әлі де еркін қолжетімді. Ал қалғанында, егер журналист ретінде жұмыс істегіңіз келсе, Путинге толық бағыну керек. Әйтпесе, өлім, оқ, у немесе сот болуы мүмкін – Путиннің күзетші итттері, біздің арнайы қызметтеріміз қалағандарын істейді». «Адамдар көбінесе маған пессимист екенімді, орыс халқының күшіне сенбейтінімді, Путинге қарсылық білдіруде еңбек ететінімді және одан басқа ештеңе көре алмайтынымды айтады», - деп бастайды ол «Мен қорқамын ба?» атты эссесін, оны – және кітапты – «Егер біреу «оптимистік» болжамнан жұбаныш таба аламын деп ойласа, солай істесін. Бұл, әрине, оңай жол, бірақ бұл біздің немерелерімізге өлім жазасы».

Орысша күнделік

2007 жылдың мамыр айында Random House баспасы Политковскаяның "Орыс күнделігі" атты еңбегін жарыққа шығарды. "Путиннің Ресейіндегі өмір, жемқорлық және өлім туралы журналистің соңғы есебі" деген қосымша тақырыбы бар бұл кітапта 2003 жылдың желтоқсанынан 2005 жылдың тамызына дейінгі кезеңдегі оқиғалар баяндалады, соның ішінде ол "ресейлік парламенттік демократияның өлімі", Беслан мектебіндегі кешірімсіз оқиға және 2005 жылғы қаңтардан тамызға дейінгі "наразылықтың қысы мен жазы" сияқты жағдайлар туралы айтылады. "Ол аударма аяқталып жатқанда қаза болғандықтан, соңғы редакциялау оның көмегінсіз жүргізілуге тиіс болды", - деп жазды аудармашы Арч Тейт кітапқа қосымша жазған хатында. "Аннаны кім өлтірді және оның қатылушысынан кейін кім тұрғаны әлі де белгісіз", - деп жазды Ұлыбританияның Channel 4 телеарнасының басты жаңалықтар жүргізушісі Джон Сноу кітаптың британдық басылымының алғы сөзінде. "Оның өлімі біздің көптеген адамды маңызды ақпарат көздерінен және байланыстан айырды", - деп түйіндеді ол. "Дегенмен, бұл соңында Ресейдің қазіргі табиғатының ортасындағы қараңғы күштерді ашуға көмектескен деп қарастырылуы мүмкін. Мен "Орыс күнделігін" оқып бітіргеннен кейін, оны барлық ресейліктер оқысын деп, бүкіл Ресейге таратып, ауадан көптеп тастау керек деп ойладым".

Қалдықтарды алып қою туралы келіссөздер

Политковская 2002 жылы Мәскеу театрындағы кешірімшілік дағдарысындағы келіссөздерге белсенді қатысты, тұтқындарды босатуға көмектесті. 2004 жылдың қыркүйек айының басында Солтүстік Кавказда Беслан мектебіндегі кешірімшілік оқиғасы болғанда, Политковская делдабаршы ретінде сол жерге ұшуға тырысты, бірақ Ростов-на-Дондағы әуежайда, улануға талпыныс салдарынан ауыр сырқаттанғандықтан ұшақтан түсірілді (#Уытқұю бөлімін қараңыз).

Ресейлік билік органдарына қол жеткізу

Мәскеуде Политковская Кремльдің ресми өкілдері қатысатын баспасөз мәслихаттарына немесе жиналыстарға шақырылмады, себебі ұйымдастырушылар оған деген симпатиясы бар деген күдік туды. Осыған қарамастан, көптеген жоғары лауазымды шенеуніктер оның мақала жазуы немесе тергеу жүргізуі кезінде онымен сөйлескен. Оның бір мақаласында айтылғандай, олар онымен сөйлескен, "бірақ тек олардың байқалмауы мүмкін болған кезде: көпшілік арасында немесе әртүрлі бағыттармен үйлерге, тыңшылар сияқты". Политковская өзінің қорқынышын мойындамады, бірақ өзін жауапты сезініп, ақпарат көздері үшін алаңдады. 2005 жылғы желтоқсанда Венада "Шекарасыз журналистер" ұйымы ұйымдастырған баспасөз бостандығы жөніндегі конференцияда ол: "Адамдар кейде ойларын айтқандары үшін өмірімен төлейді. Шындығында, маған ақпарат бергені үшін өлтірілуі де мүмкін. Қауіп тек маған ғана емес. Менде оны дәлелдейтін мысалдар бар" деді. Ол жұмысының нәтижесінде жиі өлім туралы қорқытулар алды, соның ішінде зорлаумен қорқыту және Чеченстанда әскерилер ұстағаннан кейін макеттік атуға ұшырады.

Чечняда тұтқындау

2001 жылдың басында Политковская Оңтүстік таудағы Хатуни ауылында әскерилермен ұсталды. Ол федералдық күштердің "жазалау шабуылдары" туралы 90 шешен отбасының шағымдарын зерттеді. Ол Товзени ауылынан келген Розита есімді шешен әжесімен сұхбаттасып, ол 12 күн бойы сапалап соққыға, электр тогына ұшырап, шұңқырда қамалған. Розитаны ұстағандар өздерін ФСБ қызметкерлері деп таныстырды. Азаптаушылар Розитаның туыстарынан құн талап етті, олар төлей алатын соманы келісті. Тағы бір сұхбаттасушы Хатуни ауылының жанындағы "коммерциялық ескертуі бар концлагерьде" шешен ер адамдарын өлтіру мен зорлау туралы айтты. Политковская лагерьден шыққанда ұсталды, тексерілді, ұрып-соғылды және қорланды: "Жас офицерлер мені азаптап, ауырған жерлеріме тиді. Олар балаларымның суреттерін қарап, балаларға не істегілері келетінін айтты. Бұл шамамен үш сағатқа созылды." Мошендік орындалғаннан кейін, ресейлік подполковник оған былай деді: "Міне, баня. Киімдеріңді шеш." Оның сөздерінің әсері болмағанын көргенде, ол қатты ашуланды: "Нағыз подполковник сенің қызығушылығыңды білдіріп жатыр, ал сен "жоқ" дейсің, сен сойқансың."

Улану

2004 жылдың қыркүйек айында Беслан (Солтүстік Осетия) қаласындағы мектепте мыңнан астам кепілге алғандармен келіссөз жүргізуге көмектесу үшін оңтүстікке ұшып бара жатқанда, Политковская күрт ауырып, «Аэрофлот» рейсіндегі стюардесса берген шай ішкеннен кейін есінен танып қалды. Оны улаған деген күдік туды, ал кейбірлер бұрынғы Кеңес секретті полициясының уландыру орталығын айыптады.

ОМОН қызметкерінің қатерлері

2001 жылы Политковская Венаға қашып кетті, өйткені электрондық пошта арқылы оған Чечняда бейбіт тұрғындарға қатысты жасаған зұлматтар үшін айыптаған полиция офицерінің кек алу ниетінде екені туралы угроза келді. Сергей Лапин 2002 жылы тұтқындалып, айыпталды, бірақ келесі жылы оған қатысты қылмыстық іс тоқтатылды. 2005 жылы Лапин бір чечендік азаматты азаптап, одан кейін жоғалып кеткені үшін сотталып, түрмеге қамалды. Бұл істі Политковская "Жоғалып бара жатқан адамдар" атты мақаласында жариялады. Политковскаяның қанындағы күдіктілердің арасында Лапиннің бұрынғы әріптесі де болды, себебі оның Лапиннің сотталуына себепкер болғаны үшін кек алу ниеті болуы мүмкін деген болжам бар еді. "Новая газета" басылымының бас редакторы Дмитрий Муратовтың айтуынша, Политковская өлтірілген күні Кадыровшылар деп белгілі чечен қауіпсіздік бөлімдері қолданған деп саналатын азаптау тәсілдері туралы кең мақала жазуды жоспарлаған. Соңғы сұхбатында ол Кадыровты – қазір Чечен Республикасының президентін – "біздің заманымыздың чечен Сталині" деп сипаттады.

Қылмыстар мен тергеу

Политковская 2006 жылдың 7 қазанында, Путиннің туған күнінде Мәскеудің орталық бөлігіндегі пәтерлер үйінің лифтісінде өлтірілген күйде табылды. Оған екі рет кеудесіне, бір рет иығына және бір рет жақыннан басына оқ аталған. Бұл құқықбұзушылыққа байланысты халықаралық деңгейде кеңінен әсер болды. Қосымша жерлеу рәсімі 2006 жылдың 10 қазанында Мәскеудің шетіндегі Троекуровское зиратында өтті. Политковскаяны жерлеу алдында мыңнан астам адам оның табынына қатысып, соңғы құрметтерін көрсетті. Зиратта Политковскаяның ондаған әріптестері, қоғам қайраткерлері және оның еңбектерін құрметтеушілер жиналды. Салтанатты шараға Ресейдің жоғары лауазымды шенеуніктері қатыспады. Политковская өзінен бұрын қайтыс болған әкесінің қасына жерленді. 2007 жылдың мамыр айында «Новая газета» басылымы Аннаның «Жақсы себеппен» атты мақалалар жинағын шығарды және оны Мәскеудегі Горбачев қорында таныстырды. Бұл оқиға Аннаның немересінің дүниеге келуінен кейін болды: Вераның қызы әжесінің құрметіне Анна деп аталады. Бірнеше айдан кейін 10 адам Политковскаяның қанына қаншалықты қатысқандығы күдігімен ұсталды. Олардың төртеуі 2008 жылдың қазан айында Мәскеу аудандық әскери сотына жеткізілді.

Бірінші сот, 2008-2009

Үш адам Политковскаяны өлтіргенге тікелей көмектескені үшін айыпталды, ол екі күдіктінің ағасы болған деген күдік бар еді. Төртінші адам – ФСБ полковнигін – өлтіруге кінәлау үшін жеткілікті дәлел болмады, бірақ оның ұйымдастыруда жетекші рөл атқарғаны күдіктелді; ол басқа қылмыс үшін сол кезде сотталды. Сотқа қатысушылар алдында (Ресейде сирек кездесетін жағдай) және қазылар талап еткеннен кейін сот отырысы баспасөз және жұртшылыққа ашық өтті. 2008 жылдың 25 қарашасында Политковскаяның өлтіруіне Ресейдегі саясаткер тапсырыс берген болуы мүмкін деген хабар тарады. Сотталушылардың адвокаты Мурад Мусаев журналистерге, қылмыстың бір түсіндірмесі ретінде, оның өліміне Ресейдегі (бірақ аты аталмаған) саясаткер кінәлі деп жазылғанын айтты. 2008 жылдың 5 желтоқсанында "Новая газета" газетінің аға редакторы Сергей Соколов сотта куәлік беріп, оған (атын жарияламаған көздерден) айыпталушы Джабраил Махмудовтың ФСБ агенті екені туралы ақпарат келгенін мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, Махмудовтың ағасы Лом Али Гайтукаев украиналық кәсіпкерді өлтіруге талпынғаны үшін 12 жылға бас бостандығынан айырылып, ФСБ-да жұмыс істеген. Ресейдің Тергеу комитеті Бельгия полициясының көмегімен Анна Политковскаяны өлтірген күдіктіні Чечен Республикасында ұстап, жауап алу үшін Мәскеуге жеткізді.

Ақтау үкімі шыққаннан кейін

2009 жылдың ақпан айында Политковскаяны өлтірген үш адам да ақталғаннан кейін, оның балалары Вера мен Илья, олардың адвокаттары Каринна Москаленко мен Анна Ставицкая және “Новая газета” газетінің бас редакторы Сергей Соколов Мәскеуде өткен баспасөз конференциясында сот процесіне қатысты өз пікірлерін білдірді. Сот процесінің соңына қатысты пікір білдірген Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясының БАҚ жөніндегі кіші комитетінің төрағасы және БАҚ еркіндігі жөніндегі хабаршы Эндрю Макинтош, Ресей билігінің бұл қылды тергеудегі жетіспеушіліктеріне немесе оның өлтірушілерін таба алмауына наразылық білдірді: Екі жыл бұрын Ассамблея 1535 (2007) қарарында Ресей Парламентін Анна Политковскаяның өліміне қатысты қылмыстық тергеудің барысын жақыннан бақылауға және тергеу немесе соттаудағы кез келген сәтсіздіктер үшін билікті жауапқа тартуға шақырды. Кешегі сот отырысының нәтижесін тек айқын сәтсіздік деп бағалауға болады. Ресей билігі мен Парламентінен осы өлтіруді қайтадан жан-жақты тергеп, оған түсінік беруді сұраймын, өйткені бұл тек Ресейдегі сөз бостандығына ғана емес, сонымен қатар заң үстемдігіне негізделген демократиялық негіздеріне де нұқсан келтіреді. Үкіметтегі жемқорлық және қылмысқа қарсы жазған саяси мақалалар жазған журналистердің өліміне қатысты осы кемшілдіктерге ешқандай ақталу жоқ, мысалы, Украинадағы Георгий Гонгадзенің 2000 жылы және Мәскеудегі Пол Клебниковтің 2004 жылы қаза болуы. Сот аяқталғанға дейін Политковскаяның көптеген құқық бұзушылықтарын зерттеген адвокат Станислав Маркелов 2009 жылдың 19 қаңтарында Мәскеуде қаза тауып, өлтірілді. Политковскаяның журналисттік қызметімен тікелей байланысты болған оқиға – 2009 жылдың 15 шілдесінде Наталья Эстемированың өлімі. “Мемориал” адам құқықтары қоғамының мүшесі, Политковскаяның Чеченстандағы негізгі ақпарат көзі, жетекшісі және әріптесі болған Эстемирова Грозный қаласынан ұрланып, бірнеше сағаттан кейін көршілес Ингушетия Республикасында өлі күйде табылған.

2012 және 2014 жылдары қайта қаралған сот

2009 жылдың 5 тамызында Жоғарғы Сот Политковская ісі бойынша сотталғандардың ақталуына прокуратураның қанағаттанбауын қолдады және жаңа сот процесін тағайындады. 2011 жылдың тамызында Ресей прокуратурасы бұрынғы полиция қызметкері Дмитрий Павлюченковты ұстағаннан кейін, оны кісі өлтіруді ұйымдастырушы деп айыптағаннан кейін, қылмыстың шешіміне жақын екенін мәлімдеді. Келесі айда "Коммерсант" газеті Павлюченковтың сөзіне сүйенгендей, Лом Али Гайтукаев кісі өлтіруді тапсырыс берген адаммен келіссөздер жүргізгенін, бірақ Павлюченков оның есімін білмесе де, ол қашқан бизнесмен және Путиннің сыншысы Борис Березовский болуы мүмкін деп күдіктенгенін хабарлады. 2012 жылдың желтоқсанында Дмитрий Павлюченков кінәлі деп танылып, қатаң режимдегі колонияда 11 жылға кесілді. 2014 жылдың мамырында Политковскаяны өлтіргені үшін бес адам сотталды, оның ішінде бұрынғы сотта ақталған үш күдікті де бар. Күдіктілер үш шешен аға-іні болды, олардың бірі Политковскаяны Мәскеудегі үйінің кіреберісінде атып өлтіргені айыпталды. 2014 жылдың маусымында ер адамдар түрмеге кесілді, олардың екеуі, Лом Али Гайтукаев және оның туысы Рустам Махмудов өмір бойына сотталды. Бұл кісі өлтіруді кім тапсырыс берген немесе төлегені әлі анықталған жоқ.

Деректі фильм

2008, Маша Новикованың деректі фильмі «Анна, Жеті жыл майдан желінде»; 78 мин., Нидерланды. 2008 жылы швейцариялық режиссер Эрик Бергкраут Политковскаяның өмірі мен өлімі туралы «Аннаға хат» атты деректі фильмін жасады. Онда оның ұлы Илья, қызы Вера, бұрынғы күйеуі Александр Политковский және бизнесмен Борис Березовский, сондай-ақ режиссер Андрей Некрасовпен сұхбаттар бар. 2011 жылы орыс режиссері Марина Голдовская швед-орыс-американдық бірлескен «Азаттықтың ащы дәмі» атты деректі фильмін түсірді. Фильмнің атауы сол режиссердің 1991 жылғы «Азаттықтың дәмі» атты бұрынғы деректі фильміне сілтеме жасайды, ол жаңа посткеңестік шындықтағы ресейлік өмір мен Политковскийлер отбасы туралы баяндайды. «Азаттықтың ащы дәмі» 27-ші Варшава халықаралық кинофестивалінде көрсетіліп, «Үздік деректі фильм» сыйлығын жеңіп алды. Фестиваль бағдарламасынан:

Ол батыл, қайсар және әдемі болды. Ресей мемлекетінің бұзық істерін ашуға талпынған Анна Политковская кейбір адамдарда құрметке бөленді, ал көптеген адамдарда қорқыныш тудырды. Мәскеудегі либералды «Новая газета» газетінің тергеуші журналисі болған ол Путин үкіметінің құрбандарының жалғыз дауысы еді. Оның дауысы жалғыз болғанымен, бүкіл ел еститіндей күшті еді. Ол тым күшті болды. 48 жасында ол тек өкіметтік міндетін орындағаны үшін ғана өлтірілді. Адам рухының батылдығы туралы деректі фильм. Режиссердің айтуынша, «бұл әсіресе қазіргі уақытта, әлем цинизм мен жемқорлыққа толы болғанда, Анна сияқты батыл, адал және міндеттілікке берілген адамдарға зор қажеттілік бар».

Биопиялық

2022 жылы Максин Пик Анна Политковская рөлінде ойнайтын «Анна» атты тамырлық фильмнің түсірілімі басталды. Джейсон Айзекс пен Сиаран Хиндс те басты рөлдерге тартылған.