Кіріспе

Иоанн Саввас Романидес (Ιωάννης Σάββας Ρωμανίδης; 2 наурыз 1927 – 1 қараша 2001) – теолог, Шығыс православие діни қызметкері және ғалым, соғыстан кейінгі грек православие теологиясына ерекше ықпал еткен тұлға.

Өмірбаян

1928 жылы 2 наурызда Грекияның Пирей қаласында туған. Оның ата-анасы ол екі айлық болғанда АҚШ-қа көшіп кеткен. Ол Манхэттенде өсіп, Массачусетс штатының Бруклин қаласындағы Геллен колледжін бітірген. Йель діни мектебінде оқығаннан кейін, Афина университетінен докторлық дәрежесін алған. 1956 жылдан 1965 жылға дейін Массачусетс штатының Бруклин қаласындағы Holy Cross Theological School догматикалық теология профессоры болды. 1968 жылы Грекияның Салоники университетінде догматикалық теология профессоры болып тағайындалды және 1982 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы қызметте болды. Оның соңғы лауазымы Ливанның Баламанд теологиялық мектебіндегі теология профессоры болды. Романид 2001 жылғы 1 қарашада Грекияның Афина қаласында қайтыс болды.

Теология

Романид "1960-шы жылдардың теологиялық буынына" жатты, ол "Аталарға оралуды" қадағалап, "Шығыс пен Батыс арасындағы қақтығыстың күшеюіне және Батысқа қарсы, экуменикалық сезімнің қалыптасуына" себеп болды. Калаитзидис айтуынша, оның алғашқы теологиялық қызығушылықтары "кең және ашық болған", бірақ 1975 жылы жарық көрген "Ромиосини" еңбегімен шектелді, онда Шығыс және Батыс шіркеулері арасындағы толық ажырым постулатталды: "[Б]ұдан кейін Батыс толығымен жамандыққа толы деп есептелді және православиеліктердің барлық қиындықтарының, теологиялық және тарихи/ұлттық жағдайлардың жауаптысы деп жарияланды". Романид Шығыс және Батыс христиандығы арасындағы мәдени және діни айырмашылықтарға қатысты көптеген, кейбіреулері даулы болжамдар жасады. Романидтің пікірінше, осы айырмашылықтар христиандықтың Шығыс және Батыс мәдениеттерінде дамуы мен өмір сүру жолына әсер етті. Романидтің сөзіне қарағанда, бұл айырмашылықтар мәдени тұрғыдан римдіктерден өзгеше болған франктердің ықпалынан туындады. Оның теологиялық еңбектері теологияның эмпириялық (тәжірибелік) негізін, яғни Құдайды көруді (теорияны рационалды немесе логикалық түсінуге қарама-қарсы) православие теологиясының мәні ретінде баса көрді, оны "барлық басқа діндер мен дәстүрлерден ерекшелендіріп", әсіресе франктардың үстемдігіндегі Батыс шіркеуі осы нағыз рухани жолды бұрмалағандығын көрсетті. 14 ғасырғы Византия теологы әулие Григорий Паламаның еңбектерін жан-жақты зерттеген ол діннің аурумен тең екенін, ал "Романид теологиясы" деп аталатын Иса дұғасы νοερά προσευχή-ны жоғары қойғанын мәлімдеді. Оның догматикалық теология бойынша жүргізген зерттеулері оны ілімдік айырмашылықтар мен тарихи даму арасындағы тығыз байланысқа келуге итерді. Осылайша, өмірінің соңғы жылдарында ол негізінен орта ғасырлар, сондай-ақ 18-19 ғасырлардағы тарихи зерттеулерге ден қойды.

Гиппонийлік Августин

Романидтер әулие Августинді православие ой-пікірінің басты қарсыласы деп санайды. Романидтің пікірінше, Августин қасиетті болғанымен, оның теориясы болмаған. Романидтің айтуынша, оның теологиялық тұжырымдарының көптегені Құдайды сезінуден және Құдай туралы өзінің тәжірибелерін жазудан туындағандай көрінбейді; керісінше, олар философиялық немесе логикалық ойлар мен болжамдардың нәтижесі сияқты. Агустиндік платонизм мен томистік аристотелизмге адасқан франктердің схоластикалық әдісінің ерекшелігі – рационалды түрде ойша құрылған нәрселердің объективті түрде бар екендігіне деген сенім. Августинге еліктеу арқылы франктер рухани байқауға деген патристикалық қамқорлықты (олар бұл аймақты жаулап алғанда Галлияда берік орнаған) метафизикаға деген құштарлықпен алмастырды. Олар мұндай ойлардың жаратылыс немесе рухани шындыққа негізделмегенін түсінбеді. Бүгінде ешкім эмпирикалық тұрғыдан байқауға келмейтін немесе нақты фактілерден шығарылған қорытынды арқылы тексерілмейтін нәрсені шындық деп қабылдамайды. Дінбасылардың теологиясы да осылай. Құдай мен Жалпыға бірдей уақыттағы бейнелеу туралы диалектикалық ойлар қабылданбайды. Тек Құдайдың рақымын жүректе сезіп, онымен сынаған нәрселер ғана қабылданады. "Түрлі-түрлі, жат ілімдерге бой алдырмаңдар! Себебі жүрек рақыммен нығайтылғанда жақсы болады", – делінген Еврейлерге арналған хатта 13:9-шы аятта.

Түпкі күнә мен ата-бабадан қалған күнә

Романид Рим католиктерінің түпкі күнә туралы ілімін жоққа шығарады. Православ теологтары бұл көзқарастың бастауын Әулие Августин еңбектерінде көреді. Шығыс православиесі, Шығыс православие және Шығыс Ассириялық шіркеулер, бірге Шығыс христиандығын құрайды, адамзатқа ата-бабалық күнәнің енуі адамзат үшін жаңа орта тудырғанын мойындайды, бірақ Августин Гиппондықтанның түпкі күнә және мұрагерлік кінә туралы ұғымдарын қабылдаған емес.

Қасиетті Августиннің қабылдамауы

Шығыс православие теологтары Джон Романид және Джордж Пападеметриоу 1351 жылы Константинопольдің бесінші соборында Августиннің кейбір үйретіктерінің, шын мәнінде, Калабриялық Барлаамның пікірлері ретінде айыпталғанын айтады. Құдайды білуге мүмкіндік беретін аян – бұл теория. Джон Кассианның айтуынша, латын тілінде contemplatio деп аталатын теория, Құдайды көруді білдіреді және теозиспен (илаһиландыру) тығыз байланысты. refn Теория: Теория – Құдайдың даңқының көрінісі. Теория жаратылмаған Нұрдың, жаратылмаған Құдай энергиясының, адамның Құдаймен бірігуімен, адамның теозисімен сәйкестендіріледі (төмендегі ескертуді қараңыз). Осылайша, теория, көзқарас және теозис тығыз байланысты. Теорияның түрлі деңгейлері бар: нұр, Құдайдың көрінісі және тұрақты көзқарас (сағаттар, күндер, апталар, тіпті айлар бойы). Ноэтикалық дұға – теорияның алғашқы кезеңі. Теориялық адам – осы деңгейдегі адам. Патристикалық теологияда теориялық адам қойшы ретінде сипатталады. Шындығында, бірнеше ғасыр бұрын, нормандық жаулаудан кейін, Кентерберидің екінші ломбард архиепискобы Ансельм (1093-1109) Августиннің "Троица туралы" еңбегіндегі XV, 47-тараудағы процессияны қолдануына риза болған жоқ, яғни Киелі Рух Әкеден немесе Әкеден Filium арқылы шығуы. (Ансельмнің өзінің "De fide Trinitate" кітабының 15, 16 және 24-тарауларын қараңыз). Бұл Батыс Рим православиесінің Filioque-сі, Ансельмті қатты ренжіткен, 381 жылғы иман жолына қосыла алмады, себебі ондағы "процессия" гипостатикалық жекелік пен құдайлық мәннің ортақтығын емес білдіреді, Августиннің Filioque-сінде айтылғандай. Августин ниетімен православиелік, түзетуге дайындығымен келеді. Нақты проблема – ол жеке теозис немесе даңқ тұрғысынан теология жасамайды, ал Киелі кітапқа философиялық тұрғыдан ой жүгіртеді, әулие аталар дәстүрінде нақты негізі жоқ. Сонымен қатар, оның барлық теологиялық әдісі адамның тағдыры ретінде бақытқа емес, Киелі кітаптағы даңққа негізделген. Оның нәтижесіндегі entis analogia және fidei analogia әдістері православие шіркеуінің ешбір әкесімен қабылданбайды. Қалай болғанда да, православие Августиннің ұстанымдарын қабылдамайды, өйткені Экуменикалық соборлардың Әкелері оған қарсы келіседі. Бұл сайт Августиннің қасиетті ме, әлде шіркеу әкесі ме деген мәселемен айналыспайды. Ол православиелік болғаны және түзету сұрағаны сөзсіз. Алайда, оның пікірлерін Экуменикалық соборлардың Әкелерімен теңестіруге болмайды. Архимандрит (кейіннен архиепископ) К. Гонсалес Романидтің Августинге жасаған сынымын сынға алды: Америка Құрама Штаттарындағы кейбір өте консервативті православиелік орталарда шіркеудің ұлы әкелерінің бірі, 354-430 жылдардағы б.з. Августинге деген өкінішті ащы және қатал көзқарас қалыптасты. Бұл топтар православиелік ойдың негізгі ағынынан және мұқият зерттеулерден тыс болғанымен, олардың пікірлері жиі айқай-шулы және күшті болды, сондықтан олардың көзқарастары қарапайым және тұрақты православиелік сенушілер мен ойшылдарға әсер етті. Көптеген жазушылар мен рухани ізденушілер осы үрдіске алаңдады.

Көк пен тозақ

Романидтің айтуынша, тозақтың теологиялық түсінігі немесе мәңгілік жаза Шығыс және Батыс христиандығында әртүрлі айтылады. Джон С. Романидтің сөзіне қарағанда, "франктардың [яғни Батыстың] жұмақ және тозақ туралы түсінігі" "православ дәстүріне жат". Құдайды жек көретін адам үшін, Құдайдың алдында мәңгілікке қалу ең ауыр азап болар еді. Элизабет Х. Продрому және басқалар «Имандылық туралы ойлау: православие ғалымдарының жаңа перспективалары» кітабында православиеліктер үшін жұмақ пен тозақтың теологиялық символдары кеңістіктік орындар ретінде түсінілмейтінін, ал Құдайдың қатысуын сезінудің екі түрлі тәсілі ретінде түсіндірілетінін жазды. Құтқарылғандар да, кінәлілер де Құдайдың нұрын, Табор нұрын көреді. Бірақ құтқарылғандар бұл нұрды жұмақ ретінде, ал кінәлілер тозақ ретінде сезінеді. refn|group=note"Жұмақ пен тозақ Құдай тарапынан келген қауіп-қатер немесе жаза емес, ауру мен ем ретінде бар. Емделгендер мен тазартылғандар Құдайдың рақым нұрын сезінеді, ал емделмегендер мен ауырғандар Құдайдың күшті энергиясын сезінеді. [ ] Өз мүддесін ойламайтын, Құдайға жақын адамдар Құдайды нұрлы жарықпен көреді, ал өзімшіл және таза емес адамдар Құдайды соткер ретінде от пен қараңғылықпен көреді."refn|group=note"Құдайдың Өзі жұмақ және тозақ, сыйлық және жаза. Барлық адамдар Құдайдың жаратылмаған даңқында мәңгілікке көру үшін жаратылған. Құдай әр адам үшін жұмақ немесе тозақ, сыйлық немесе жаза болады, бұл адамның Құдайдың махаббатына жауабына және өзімшілдік пен жеке мүдделерді ойлаудан Құдайға ұқсас, мүддесін ойламайтын махаббатқа өзгеруіне байланысты". Басқа Шығыс православие теологтары тозақты Құдайдан бөліну деп сипаттайды. Архимандрит Софроний (Сахаров) «Құдайдан бөлінудің тозағы» деп айтады. «Біздің алдымыздағы жағдайлар, кездесетін қиындықтар, қарым-қатынастар, таңдауларымыздың бәрі де Құдаймен мәңгілік байланысымызға немесе одан бөлінуімізге қатысты». «Тозақ – адамның Құдайдан бөлінуі, оның тәуелсіздігі, Құдайдың бар болған жерінен шығарып тастауы». «Тозақ – Құдайдан бөлінудің рухани жағдайы және Құдайдың махаббатын сезінуге қабілетсіздік, одан айырылудың жазасының ең ауыр сезімі». «Тозақ – адамның Құдайдан бөлінуі, адамзаттың Жаратушыдан артық нәрсені таңдауынан туған жағдай. Сондықтан тозақты Құдай емес, адам жаратады. Махаббат үшін жаратылған адам, осы махаббатты қабылдамай, Құдайға «жоқ» деп айтуға қабілетті. Құдаймен қарым-қатынастан бас тартып, ол жыртқышқа айналады, өзін одан туындайтын денелік өлімнен гөрі рухани өлімге (тозаққа) үкімдейді». Иоанн Полемнің сөзіне қарағанда, маңызды православие теологы Григорий Палама күнәкарлардың Құдайдың нұрын сезіне алатынына сенбеген: «Теофаннан айырмашылығы, Палама күнәкарлардың Құдайдың нұрын сезіне алатынына сенбеген [ ] Паламаның еңбектерінде Теофанның Табор нұры тозақ отымен бірдей деген пікірін қабылдағанына ешқандай дәлел жоқ».

Тәңірлік

Шығыс православие шіркеуіндегі аскетикалық дұға – адамның ағартуы, құдайландырылуы (теозисі) мақсатын көздейді. Теозис сондай-ақ «даңқтану» деп те аталады. Діннің осы ауруын емдеу үшін Ескі және Жаңа Ұстанымдардағы нақты емді қолданушылар – Православ шіркеуінің әулеттері. Ал осы емді қолданбай, керісінше, түрлі жазық сенімдерді енгізгендер бұл дәстүрдің әулеті емес. Православ теологиясы «мистикалық» емес, «құпия» (mystike) болып табылады. Бұл құпияның себебі – тәңірлік даңқтанудағы Құдайдың нұры жаратылыспен ешқандай ұқсастығы жоқ. Керісінше, Августиншілер өздерін жаратылмаған, Құдайдың бастапқы идеяларымен біріктіретіндей сезінеді, ал жаратылыстар оның көшірмелері деп есептеледі, бірақ бұл идеялар шындықта жоқ.refn|group=note|name=tabor «Христостың үш шәкірті (Петр, Жақып және Жохан) Табор тауында Мәсіхтің даңқын көрді [ ]. Теозис – құдайлыққа ие болу: Бұл Құдайдың жаратылмаған рақымына қатысу. Теозис жаратылмаған Нұрдың көрінісі (теориясы) арқылы анықталады және байланыстырылады (жоғарыдағы ескертуге қараңыз). Ол «құдайға ұнамды болу» деп аталады, себебі ол Құдайдың рақымы арқылы қол жеткізіледі. Бұл – Құдай мен адамның бірлескен қызметі, себебі әрекет ететін – Құдай, ал оған көмектесетін – адам». «Құдайға айналу», «Рақым арқылы құдай болу», «құдайландыру», «татуласу, Құдаймен бірігу» және «даңқтану» терминдері қолданылады.refn|group=note| «Рим империясының басшылығы діннің ауру екенін, ал христиан дәстүрі осы аурудың емі екенін түсінді. Осы білімімен, римдік басшылар осы емді мүмкіндігінше көп азамат қабылдауы үшін саясатын өзгертті. Константин Ұлы басшылығымен римдік басшылар осы емді қабылдады, дәл қазіргі үкіметтер азаматтарын шарлатандықтан қорғау үшін медицинаны қабылдағандай. Бірақ бұл жағдайда емдік сияқты маңызды нәрсе – қоғамды бақытты болу үшін ауру іздеуден гөрі, жалпыға ортақ игілікке арналған даңқтануға (теозиске) деген өзімшіл сүйіспеншілікпен алмастыратын азаматтармен байыту мүмкіндігі болды». Романидтің айтуынша, Владимир Лоскидің Әйгілі Григорий Паламаның түсіндіруіне сәйкес, Құдайдың трансцендентті (мәнінде немесе болмысында түсінілмейтін) екендігі туралы ілім Батыста Құдайды осы өмірде сезінуге болмайды деген (бұрыс) түсінікке әкелді. Романидтер Батыс теологиясы Құдаймен қарым-қатынас орнатудан гөрі логика мен ақыл-ойға көбірек сүйенеді, бұл шындықты және Құдайдың бар екенін растау үшін қолданылатын схоластикада аяқталады (теозис және теория).

Ықпал

Калаицидистің айтуынша, Романидтің қазіргі грек православиесіне күшті әсері болды, сондықтан кейбіреулер «Романидтің теологиясына дейінгі және кейінгі» кезеңдер туралы айтады. Калаицидис сондай-ақ Романидтің 1975 жылдан кейінгі теологиясы «Православие мен Ромиосиннің тарихи азабына ыңғайлы және көңіл көтеруге мүмкіндік беретін қастандық түсіндірмесін ұсынды», бірақ «өзін-өзі сынаудың ең аз белгісі жоқ, себебі кінә әрқашан басқаларға тағылады» деп атап өтті. Джеймс Л. Келлидің жақында жарияланған мақаласында Калаицидистің православие теологтарының «өзін-өзі сынауы» туралы алаңдаушылығы «православие доктринасын дамытуға» бағытталған амал екені айтылады, яғни православиеліктер «христиандық топтардың бөлінуіне» өзінің де кінәсі бар екенін мойындағаннан кейін, православие ілімін экуменистік күн тәртібіне сәйкес өзгертуге тырысады (Джеймс Л. Келли, «Ромиосине» Джон Романид пен Христос Яннарас тұрғысынан: Пантелис Калаицидисқа жауап [Норман, ОК: Romanity Pres, 2016] қараңыз).

Мақалалар

Оның бірнеше мақаласын оған арналған сайттан табуға болады. Оның кітаптарының ішінде: