Кіріспе
Көптеген елдерде қала әкімі қала немесе қалашық сияқты муниципалдық биліктегі ең жоғары лауазымды адам болып табылады. Әлем бойынша қала әкімінің өкілеттіктері мен жауапкершіліктері, сондай-ақ қала әкімінің сайлануы немесе өкілеттік алу жолдарына қатысты жергілікті заңдар мен әдет-ғұрыптарда кеңаймалы айырмашылықтар бар. Таңдалған жүйеге байланысты, қала әкімі муниципалдық биліктің бас атқарушы органы болуы мүмкін, немесе тәуелсіз өкілеттіктері аз немесе жоқ көп мүшелі басқару органының төрағасы болуы мүмкін, немесе тек рәсімдік рөл атқаруы мүмкін. Қала әкімінің міндеттері мен жауапкершіліктері муниципалды менеджерлер мен қызметкерлерді тағайындау және бақылау, сайлаушыларға негізгі мемлекеттік қызметтер көрсету, сондай-ақ муниципалды басқару органы қабылдаған заңдар мен қаулыларды орындау (немесе мемлекеттік, аймақтық немесе ұлттық басқару органымен міндеттелген) қамтиды. Қала әкімін таңдаудың мүмкіндіктеріне халықтың тікелей сайлауы немесе сайланған басқару кеңесі немесе кеңес арқылы таңдау кіреді. "Қала әкімі" термині француз тіліндегі "majeur" сөзінен туындаған, әскери шені "майор" терминімен де ортақ тілдік тамырға ие.
In many countries, a mayor is the highest ranking official in a municipal government such as that of a city or a town. Worldwide, there is a wide variance in local laws and customs regarding the powers and responsibilities of a mayor as well as the means by which a mayor is elected or otherwise mandated. Depending on the system chosen, a mayor may be the chief executive officer of the municipal government, may simply chair a multi member governing body with little or no independent power, or may play a solely ceremonial role. A mayor's duties and responsibilities may be to appoint and oversee municipal managers and employees, provide basic governmental services to constituents, and execute the laws and ordinances passed by a municipal governing body (or mandated by a state, territorial or national governing
body). Options for selection of a mayor include direct election by the public, or selection by an elected governing council or board. The term mayor shares a linguistic origin with the military rank of major, both ultimately derived from French majeur.
Ұлыбритания
Қазіргі Англия мен Уэльсте қала әкімінің лауазымы феодалдық лордтың сот орындаушысы немесе ривтен (бороны қараңыз) бастау алады. Лондонның бас судьясы Нормандық жаулап алудан кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы портрив атағын тағып жүрді. Бұл лауазым халықтың таңдауымен сайланды, және бұл құқық патша Иоанннан алынған. 12 ғасырдың басында портрив атағы Лондонның бас лауазым иесі ретінде мэр атауына уступилді, ал шамамен 1190 жылы Винчестерде де осы атау пайда болды. Басқа қалалар кейіннен бұл атауды қабылдады. 19 ғасырда 1882 жылғы Муниципаль корпорациялар туралы заңның 15-бабы қала әкімдерін сайлау тәртібін реттеді. Мэр – қала кеңесінің жыл сайын 9 қарашада қала әкімдерінен, кеңесшілерден немесе осындай лауазымға лайықты тұлғалардан сайлайтын лайықты адам болуы керек еді. Оның өкілеттігі бір жылды құрады, бірақ ол қайта сайлануға құқылы болды. Ол ауру немесе қатысудан тыс болған кезде әрекет ету үшін орынбасар тағайындай алатын, ал орынбасар міндетті түрде қала әкімі немесе кеңесші болуы керек еді. Егер мэр қаладан екі айдан астам уақытқа кетсе, ол лауазымынан шеттетіліп, қызметін тоқтатуға міндетті болатын. Мэр өз өкілеттік мерзімінде және одан кейінгі жылы биліктегі ауданның бейбіт судьясы болып тағайындалған. Ол кеңес лайықты деп санаған еңбекақы алды. Бұл ережелер қазірде күшін жойды. Ортағасырлық Уэльсте Hywel Dda заңдары мэрт (лат. maior; Уэльс: maer) лауазымын корольдік соттарда корольдің жерлеріндегі шаруаларды басқарумен жүктелген лауазым ретінде бекітті. Корольге тәуелділік пен адалдықты сақтау үшін клан басшыларына бұл лауазымға ие болуға тыйым салынды. Корольдік малға бақылау жасау үшін жеке мэр, «малдың тыңайғышын басқарушы» (maer biswail) тағайындалды. Қазіргі кезде тікелей сайланатын мэрлері бар аймақтарға қалалар, бірнеше қалалар мен ауылдық жерлерді қамтитын жергілікті басқару округтері және 2014 жылдан бері екі немесе одан көп жергілікті басқару округтерін біріктіретін біріктірілген билік аймақтары кіреді.
Еуропалық континент
Алғашқы франк мэрлері немесе майордомы Уэльстің мери иелері сияқты болды, олар Аустразия, Бургундия және Неустриядағы Меровингтер сарайларының маңындағы патша жерлеріне басшылық етті. Париж мэрі қызметі кейін Каролингтер әулетін құрған Пиппинидтерде мұрагерлікке айналды. Қазіргі Францияда, революциядан бері, қала әкімі (maire) және бірқатар қала әкімінің орынбасарлары (adjoints au maire) қалалық кеңес тарапынан өздерінен сайланады. Әкімшілік жұмыстың көп бөлігі олардың қарауында, ал толық кеңес салыстырмалы түрде сирек жиналады. Бұл үлгі Еуропа бойынша тарады: Ұлыбританияның мэрлері, Италияның синдаколары, Германияның көптеген штаттарының бургермейстерлері және Португалияның муниципалдық палаталар президенттері. Орта ғасырлық Италияда өзін тәуелсіз княздық немесе герцогтік деп санамайтын қала мемлекеттері, әсіресе Императорлық Гибеллин фракциясы, подстаздармен басқарылды. Грек тілінде қала әкіміне баламасы – демарх (δήμαρχος).
Скандинавия
Данияда барлық муниципалитеттер borgmester, "мэр" деп аталатын саяси лауазымды тұлға басқарады. Алайда Копенгаген қаласының әкімі overborgmester ("басты әкім") деп аталады. Бұл қалада borgmestre (көпше түрі) басқа әкімдер түрлі міндеттермен басты әкімге бағынышты, бұл министрлердің премьер-министрге бағынуына ұқсас. Данияның басқа муниципалитеттерінде бір ғана мэр болады. Норвегия мен Швецияда borgermester/borgmästare атағы қазір жойылған. Норвегия 1937 жылы оны (қалалық) муниципалитеттердің саяси емес жоғары басқарушысының лауазымы ретінде алып тастап, оның орнына Норвегия муниципалитеттерінің жоғары басқарушыларына қатысты rådmann ("алдерман" немесе "магистрат") атағын енгізді, ол әлі де қолданылып келеді. Норвегия муниципалитеттерінің ең жоғары сайланған лауазымды тұлғасы керісінше, ordfører атағын иеленеді, бұл сөздің мағынасы "сөз жеткізуші", яғни "төраға" немесе "президент", швед тіліндегі ordförande сөзімен мағынасы бірдей. Швецияда borgmästare қалалық соттардың аға судьясының атағы болған, бұл соттар rådhusrätt деп аталған, сөзбе-сөз "қалалық сот", ол ағылшын тіліндегі әділет судьяларының сотына ұқсас. Бұл соттар 1971 жылы таратылған. 1965 жылға дейін осы судьялар тарихи негізде магистраттар кеңесінде әкімшілік функцияларды атқарды, швед тілінде олар бірлесіп magistrat деп аталды. 1965 жылға дейін қалалық әкімдер (kommunalborgmästare) де болды, олар кішкентай қалаларда сот немесе магистрат болмаған жағдайда саяси емес әкімшілік рөлдерді атқарды. Бұл лауазым 20 ғасырдың туындысы, өйткені Швецияның кішкентай қалалары 20 ғасырдың бірінші жартысында өздерінің соттары мен судьяларын жоғалтқаннан кейін пайда болды. 16 ғасырда Швеция королі Густав Ваза үкіметті орталықтандырып, әкімдерді тікелей тағайындады. 1693 жылы король Карл XI патшалық әкімдерді тағайындауға қарсы ондаған жылдар бойы Burgesses Estate-тен түскен қайта-қайта өтініштерден кейін келісімге келді. Келісім бойынша, қала тұрғындары жергілікті губернатордың бақылауымен қала әкіміне үміткерлік жасай алады. Үміткер кейін корольге ұсынылып, король тағайындайды, бірақ король ерекше жағдайларда әкімдерді тікелей тағайындауға құқылы болды. Бұл 1720 жылғы Үкіметтің Ережесінде бекітілді және сол жылдың 8 шілдесінде Риксрадет ("Мемлекеттік Кеңес") аталған Елістің өтініші бойынша тек қала ғана үміткерлерді ұсына алатынын, король немесе басқа ешкім жоқ екенін шешті. Осылайша жергілікті губернатордың және король тікелей тағайындаған әкімдердің бақылауы 1720 жылдан кейін тоқтады (бостандық дәуірі деп аталады). 1723 жылдың 16 қазанында қала үш үміткерді ұсынуы керек екені туралы шешім қабылданды, олардың біреуін король (немесе Мемлекеттік Кеңес) тағайындайды. Бұл ереже содан бері барлық келесі ережелерде сақталды. Alcalde атағы араб тіліндегі al qaḍi (قاضي) сөзінен алынған, яғни "судья". Alcalde сөзі бастапқыда қарапайым судьялар үшін қолданылған, мысалы, Андалусия араб тілінде. Кейін ғана ол төрағалық ететін қалалық судьяға қатысты қолданылды. Бұл ерте қолданыс оның басқа қолданыстарында көрініс тапты, мысалы, alcaldes del crimen, аудиенциядағы судьялар; Alcaldes de la Casa y Corte de Su Majestad, Кастилиядағы ең жоғары сот құраған және патша сотын басқарған; alcaldes mayores, corregidor сөзімен синоним; және alcaldes de barrio, олар шамамен британдық приход констебльдеріне тең. Осы себепті муниципалдық alcalde көбінесе alcalde ordinario деп аталды.
Армения
Арменияда әкімдер қалалық биліктің атқарушы тармағының басшысы болып табылады. Әкімдер көбінесе тиісті қалалық кеңес тарапынан сайланады және бес жылдық мерзімге қызмет етеді. Әкім қалалық әкімшілікті басқарады, әкімшілік құрамындағы мүшелерді түрлі лауазымдарға ұсынады және қалалық бюджетті бақылайды.
Австралия
Австралиялық кеңестерде мэр – әдетте, ресми шараларда салтанатты тұлға ретінде әрекет ететін және отырыстар арасында кеңестің өкілеттіктерін жүзеге асыратын кеңес мүшесі. Отырыстар арасында мэр қабылдаған шешімдер кеңестің қарауына түседі және қажет болған жағдайда бекітілуі немесе күштен шығарылуы мүмкін. Австралияда мэрлер жергілікті өкімет сайлауында мэр лауазымына тікелей дауыс беру арқылы немесе кеңес отырысында кеңес мүшелері арасынан сайлануы мүмкін. Жергілікті өкіметтің рәсімдік белгілері мен атрибуттары ғасырлар бойы негізінен өзгеріссіз сақталған. Салтанатты жағдайларда мэр шапан, мэр шынжыры және скипетр тағуға құқылы. Мэр лауазымда болған кезде «Сіздің құрметіңіз» деген аталым қолданылады. Кеңесшілер саяси партияларды білдіретіндей сайланған кеңестерде мэр, әдетте, кеңесте ең көп орын алған партияның жетекшісі болады. Квинсленд штатында лорд-мэр мен мэрлер жалпы кеңес сайлауында халықтың тікелей дауысымен сайланады.
Бангладеш
Бангладеште әкімдер бес жыл сайын сайланады. Олар муниципалитеттерде өте ықпалды. Әкім – Бангладештегі муниципалитеттердегі ең жоғары лауазымды тұлға.
Бразилия
Бразилиядағы әрбір муниципалитет төрт жылдық мерзімге мэр (португалша: prefeito / prefeita) және вице-мэрді (португалша: vice prefeito / vice prefeita) сайлайды, ол қалалық кеңеспен (португалша: Câmara Municipal) заң шығару өкілеттіктерімен жұмыс істейтін атқарушы лауазымда қызмет етеді. Мэр қайта сайлануға құқылы және қаланы екі тікелей мерзімге басқара алады. Бразилияда мэр сайлауы екі тәсілмен өтеді: 200 мыңнан астам тұрғыны бар муниципалитеттерде дауыс беру президенттік және губернаторлық сайлаулардағы сияқты екі тур бойынша жүзеге асырылады. 200 мыңнан аз тұрғыны бар муниципалитеттерде дауыс беру салыстырмалы көпшілік жүйесімен (бір турда) өтеді. Бразилия жүйесі АҚШ-тағы қалалық әкімшілік үкіметіне ұқсас жұмыс істейді.
Канада
Квебектегі округтердің (арондцименттердің) басшылары мэрлер (французша maires / mairesses) деп аталады. Округ мэрі бір уақытта округ кеңесінің басшысы және қалалық кеңестің мүшесі болып табылады. Канададағы муниципалды сайлау күнтізбесі юрисдикцияға қарай өзгереді, себебі әр провинция мен территорияның муниципалды басқаруға қатысты өз заңдары бар. Көптеген Ұлт Достастығы елдеріндегідей, Канадада мэр лауазымда тұрған кезде «Сіздің құрметіңіз» (His/Her Worship) деп аталады.
Доминикан Республикасы
Доминикан Республикасындағы муниципалитет әкімі alcalde немесе síndico деп әртүрлі аталады. Екінші атау, атаудың алкаид (әдеби мағынасы – "түрме бастығы") дегенмен ұқсас дыбысталуын болдырмау үшін артық көрінеді. Бұл адам муниципалитеттің тұрғындары тікелей дауыс беру арқылы төрт жылға сайлаған әкімі болып табылады. Әкімшіліктің күнделікті міндеттері жергілікті басқарумен шектеледі, сондықтан ол қоқысты жинауды үйлестіруге, қоғамдық кеңістіктерді күтіп ұстауға (мысалы, саябақтар, дамытылмаған қалалық жерлер, көшелер), бағдаршамдарды бақылауға, канализация жүйесіне және көпшілікке арналған коммуналдық қызметтерге жауапты. Көбінесе оның міндеттері көшелерді ұсақ жөндеуге (жаңа немесе ірі жобалар, мысалы эстакадалар, көпірлер, жаяу өткелдер және т.б.) қатысты. Мұндай жұмыстарды тікелей орталық үкімет бақылауындағы Мемлекеттік жұмыстар министрлігі (Lang es) жүзеге асырады. Қоқыс жинау және оны басқаруға субконтракт беру, қоғамдық орындарды пайдалануды қадағалау және көршілес жерлерге қатысты дауларды шешу, оларды Ұлттық мүлік кеңсесі (Lang es) басқарады, бұл да әкімшіліктің құзыретіне жатады. Сумен жабдықтау, электр қуаты және қоғамдық көлікті үйлестіру бірнеше орталық мемлекеттік органдардың құзыретінде болады және әкімнің бақылауында емес.
Франция
Мэрлер (maires) алты жылдық мерзімге қалалық кеңес тарапынан сайланады, ал кеңес мүшелері жалпы халықтың тікелей сайлау құқығы арқылы жергілікті сайлауда әр алты жылда бір рет сайланады.
Германия
Германияда жергілікті басқару мемлекеттік заңдармен реттеледі. Қазіргі уақытта үш қала-мемлекеттің (Берлин, Гамбург және Бремен) парламенттері ғана сол қала-мемлекеттердің әкімдерін сайлайды. Басқа барлық штаттарда әкімдер сол аумақта тұратын Еуропалық Одақ азаматтарымен тікелей сайланады. Әкім лауазымын кәсіби деп санауға болады, себебі әкім жергілікті басқарудың басшысы болып табылады және тағайындалу үшін әкімшілік білімі болуы қажет. Ірі қалаларда (ерекшеліктер штат заңдарымен реттеледі) ресми атауы – Oberbürgermeister (қала әкімі). Осы қалаларда "қарапайым" әкім – әлеуметтік көмек немесе құрылыс жұмыстары сияқты нақты міндеттерге жауапты орынбасар ғана. Ірі қалалар көбінесе kreisfrei («ауданнан тәуелсіз») болып табылады. Бұл қалалық кеңестің ауылдық округ кеңесінің өкілеттіктері мен міндеттеріне де ие екенін білдіреді. Ауылдық округ басшысы Ландрат («жер кеңесшісі») деп аталады. Осы жағдайда бас әкім де Ландраттың міндеттері мен өкілеттіктеріне ие болады. Кейбір неміс штаттары кішірек қалаларға да Oberbürgermeister тағайындауға рұқсат береді. Мысалы, Саарландта 35 000-нан астам халқы бар әрбір қалада, ал Саксония-Анхальтта 25 000-нан астам халқы бар әрбір қалада Oberbürgermeister болады. Oberbürgermeister термині үш қала-мемлекетте қолданылмайды, онда әкімдер бір мезгілде штат үкіметтерінің басшылары болып табылады, бірақ Берлинде Regierender Bürgermeister (Берлиннің басқарушы әкімі), Гамбургта Erster Bürgermeister (Гамбург қаласының бірінші әкімі) және Бременде Präsident des Senats und Bürgermeister (Сенат президенті және әкімі) аталымдары қолданылады. Дегенмен, Oberbürgermeister термині 1951 жылға дейін Батыс Берлиннің штат үкіметі басшысы үшін, сондай-ақ 1948 жылдан 1991 жылдың қаңтарына дейін Шығыс Берлинде де қолданылған.
Грекия
Қала әкімдері (δήμαρχοι, dēmarchoi, жекеше δήμαρχος, dēmarchos) Грекияда бұрын жергілікті сайлауларда төрт жыл сайын сайланатын және мемлекет бөлінген әртүрлі муниципалитеттердің басшылары болып табылатын. 2014 жылдан бастап әкімдер бес жылдық мерзімге сайланады. Жаңа, біріктірілген муниципалитеттер мен аймақтар үшін жергілікті басқару сайлаулары енді Еуропалық Парламент сайлауларымен бірге өткізіледі. Грекиядағы жергілікті басқару жақында екі кезеңде кең ауқымды реформаға ұшырады: бірінші кезең 1997 жылы іске асырылды және көбінесе Каподистриас жоспары деп аталады, ол елдегі көптеген муниципалитеттер мен қауымдастықтарды шамамен 1000-ға дейін азайтты. Екінші кезең, бастапқыда Каподистриас II деп аталған, бірақ ақырында Калликратис жоспары деп аталды, 2010 жылы іске асырылды, муниципалитеттерді одан әрі 370-ке дейін азайтты және елдің 54 облысын біріктірді, олар үлкен 13 аймақтардың пайдасына таратылды. Калликрат муниципалитеттері бірнеше нұсқауларға сәйкес құрылды; мысалы, әрбір арал (Криттен басқа) бір муниципалитетке қосылды, ал көптеген шағын қалалар орташа муниципалитет халқы 25 000-ға жететіндей етіп біріктірілді.
Үндістан
Үндістанда қала әкімі – қаланың бірінші азаматы және бір миллионнан астам халқы бар қалалардың жергілікті өзін-өзі басқару органы – муниципалдық корпорацияның басшысы болып табылады. Олардың рәсімдік және іс-қимылдық сипаттағы бірнеше міндеттері бар. Үндістанның көптеген штаттарында қала әкімдері муниципалдық корпорацияның корпораторлары (бұл корпораторлар өздерінің сайлау округтерінің тұрғындарымен тікелей сайланады) арасынан жанама түрде сайланады. Бірақ Бихар, Чхаттисгарх, Харьяна, Джаркханд, Мадхья-Прадеш, Одиша, Уттар-Прадеш, Телангана және Уттаракханд штаттарында қала әкімдерін халық тікелей сайлайды.
Индонезия
Индонезияда мэр (бұрын walikotamadya және walikota деп аталатын) – қала немесе кенттің аймақтық басшысы. Мэр регент (бупати) және аудан (кабупатен) басшысымен бірдей деңгейде болады. Мэрдің негізгі міндеті мен өкілеті – облыс пен қалалық кеңеспен (Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kota, DPRD Kota; бұрын 2-ші деңгейлі DPRD (DPRD Tingkat II) деп аталатын) бірлесіп, белгіленген саясатты іске асыруды басқару. Мэр вице-мэрмен бірге тікелей сайлау арқылы сайланады және бұл саяси лауазым. Ерекше жағдай – Джакарта арнайы астаналық аймағы, онда мэрлік лауазымы шектеулі өкілеттіктермен мемлекеттік қызметкерлер арасындағы мансаптық қызмет болып табылады және губернатор тағайындайды. Олардың аймақтары әкімшілік қалалар (kota administrasi) деп аталады. 1999 жылға дейін әкімшілік қалалар (kota administratif, [id]) болды, оларға әкімшілік мэрлер басшылық етті.
Иран
Иранда қала әкімі қаланың атқарушы органының басшысы болып табылады және оны Ислам қалалық кеңесі сайлайды. Әкім төрт жылға сайланады.
Ирландия
Ирландия Республикасында, муниципалдық корпорациялардың басшысы 1840 жылғы Муниципалдық корпорациялар (Ирландия) заңынан бастап, 2014 жылғы Жергілікті басқару реформасымен муниципалдық округтер таратылғанға дейін "мэр" деп аталды. Қалалық кеңес төрағалары "мэр" (немесе Дублин және Корк қалаларында "лор-мэр") болып табылады. 2001 жылғы Жергілікті басқару заңы округтік кеңестерге өз төрағаларын "мэр" деп атауға мүмкіндік берді, және кейбіреулері солай істейді. 2000 жылдан бері Дублин агломерациясының тікелей сайланатын мэрінің болуы туралы ұсыныстар қарастырылып келеді. 2019 жылғы жергілікті сайлауда тікелей сайланатын мэрлер бойынша үш аймақта референдумдер өтті, оның ішінде Лимерик мэрінің сайлауы қабылданды, ал алғашқы тікелей сайлау 2024 жылғы жергілікті сайлау аясында өтеді.
Италия
Италияда қала әкімі sindaco, немесе бейресми primo cittadino ("бірінші азамат") деп аталады. Әр муниципалитетте жергілікті билікті ұсынатын әкім болады. Әкім коммуналдың тұрғындарымен бес жыл сайын тікелей сайланады; әкім екі тікелей мерзімнен артық қызмет ете алмайды, бірақ 5000 тұрғыны бар муниципалитеттерде үш тікелей мерзімге дейін сайлануға құқығы бар. Әкім қалалық кеңестің мүшесі болып табылады, ол заң шығарушы орган және әкімнің саясатын бақылайды, сондай-ақ сенімсіздік дауысы арқылы оның отставкаға кетуіне қол жеткізе алады, сонымен қатар атқарушы органның мүшелерін тағайындау және босату құқығына ие.
Жапония
Жапонияның 1947 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Заңы Жапонияның жергілікті билік органдарының құрылымын анықтайды, олар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нығайтылды. Ол жергілікті саясатта қала әкімдеріне, Америка Құрама Штаттарының ірі қалаларындағы күшті әкімдерге ұқсас, зор атқару билігін береді. Үкіметтерде "мэр" деп аударылатын лауазымдар – қалалардың (市長), кенттердің (町長), ауылдардың (村長) және Токионың арнайы райондарының (区長) басшылары. (Токио префектурасының басшысы – губернатор (知事)). Әкім төрт жыл сайын тікелей халықтың дауысымен, облыстық мәжілістен бөлек сайланады. Халық бастамасымен әкім қызметтен алынуы мүмкін, бірақ облыстық және ұлттық үкіметтер әкімді қызметтен шеттетуге құқығы жоқ. Әкім мәжіліске бюджет дайындайды, жергілікті заңдарды ұсынады және мәжіліс бекіткен жергілікті заңдарға вето қоюға құқығы бар, бірақ мәжіліс үштен екі көпшілік дауыспен осы шешімді қабылдауға болады. Егер мәжіліс сенімсіздік білдірісін қабылдаса немесе әкім мәжіліс сенімсіздік танытқан деп санайтын болса, әкім мәжілісті таратуға құқылы.
Қазақстан
Қазақстанда әкім деп аталатын адам әкімдіктің, муниципалитеттің, ауданның немесе облыстық әкімдіктің (майорат) басшысы болып табылады және президенттің өкілі ретінде қызмет етеді. Облыстар мен қалалардың әкімдерін Президент Премьер-министрдің ұсынымы бойынша тағайындайды. Ал, басқа әкімшілік-аумақтық бірліктердің әкімдері Президент белгілеген тәртіппен тағайындалады немесе сайланады. Президент әкімдерді қызметтен босатуға құқылы. Әкімнің өкілеттігі республиканың жаңадан сайланған Президенті қызметке кірген кезде тоқтатылады. Осылайша, әкімдер Қазақстан Президенті тиісті әкімді тағайындағанға дейін өзінің міндеттерін атқаруды жалғастыра береді.
Малайзия
Қала әкімі Малайзия қалаларының жергілікті басқарушы органы болып табылады. Бүгінгі күнгі жағдай бойынша елде ресми мойындалған 14 қала бар. Малайзияның 13 штатының құзырына кіретін қалаларда әкімді штаттық үкімет тағайындайды. Елдің астанасы Куала-Лумпур ерекше жағдай, себебі ол Федералдық аумақтар министрлігі арқылы Малайзия Федералдық үкіметінің қарауына кіретін Федералдық аумақтардың құрамына кіреді. Осылайша, Куала-Лумпур әкімі Федералдық аумақтар министрі тағайындайды және оған бағынады. 2018 жылғы жалпы сайлаудан кейін, елде тұңғыш рет билік ауысымы болды, соның салдарынан жергілікті басқару сайлауын қайта жандандыру туралы шақырулар жасалды. Бұл жүйе 1965 жылы жойылғанға дейін Куала-Лумпур, Джордж Таун, Ипох және Мелака сияқты қалаларда қолданылған. Жергілікті басқару сайлауын қайта енгізу қазіргідей тағайындаудың орнына, әкімді сайлау арқылы анықтауға мүмкіндік береді.
Мальта
Мальтада қала әкімі жергілікті кеңестегі көпшілік партияның жетекшісі болып табылады. Жергілікті кеңестердің мүшелері тікелей сайланады және жергілікті өзін-өзі басқарудың негізгі түрі ретінде жұмыс істейді.
Молдова
Молдовада муниципалитет әкімдері төрт жылға сайланады. Кишиневте өткен соңғы әкім сайлауы сайлауға қатысушылардың аздығынан үш рет қайталанды.
Непал
Непалда әкімдер жергілікті сайлауларда бес жыл сайын сайланады. Олар қалалық әкімшілікте өте ықпалды. Непалдағы қалалық үкіметтегі ең жоғары дәрежелі лауазымды тұлға – әкім.
Нидерланды
Нидерландыда мэр (burgemeester) – мэрлер мен кеңесшілер алқасының (College van Burgemeester en Wethouders) басшысы, қалалық атқарушы орган. Нидерландыда бурмейстерлерді де-факто ұлттық кабинет, де-юре монарх тағайындайды. Тағайындауға дейін әдетте қалалық кеңес пен корольдік комиссар (облыстық атқарушы биліктің басшысы) тарапынан іріктеу және ұсыну рәсімдері жүргізіледі, және ұсынысқа өте сирек жағдайда тағайындау ілеседі. Мэрлер қалалық атқарушы және заң шығарушы органның (gemeenteraad) отырыстарын жүргізеді, бірақ олар біріншісінде дауыс бере алады, екіншісінде – жоқ. Лауазымның тағайындалған, сайланбаған екенін көрсету үшін бұл атау кейде бургомистр деп аударылады. Тағайындау рәсімі 2000-ші жылдардың басында талқылауға түсті, себебі парламенттегі бірқатар саяси партиялар осы рәсімді демократиялық емес деп есептеді. Көбінесе Нидерландыда мэрлер беделді саяси партиялардан таңдалады, бірақ 2010-шы жылдардың соңынан бері партиялық байланысы жоқ мэрлер де көбейді. Ұсынылған баламалар – халықтың тікелей сайлауымен мэрді тағайындау немесе қалалық кеңес (gemeenteraad) арқылы ресми тағайындау. Осыған қатысты конституциялық өзгеріс 2005 жылғы наурыз айында Сенатта қабылданбады, бірақ 2018 жылы қабылданды.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда әкімдер жергілікті сайлауларда үш жыл сайын сайланады.
Пәкістан
Пәкістанда қаланың басшысы аудандық назим (ұрду тілінде бұл сөз "әкімші" дегенді білдіреді, бірақ кейде "мэр" деп аударылады) болып табылады, оған аудандық кеңестің спикері әрі көмекшісі – наіб назим көмектеседі. Аудандық назимді одақтық кеңестердің назимдері, одақтық кеңесшілер және жергілікті халықтың тікелей дауысымен сайланатын теһсил назимдері сайлайды. Кеңес сайлаулары төрт жылда бір рет өтеді.
Филиппин
Филиппинде әкімдер муниципалитет немесе қаланың басшысы болып табылады, ал вице-әкім қаладағы екінші жоғары лауазымды қызметкер. Олар аралық және жалпыұлттық сайлауларда үш жыл сайын сайланады және үш тікелей мерзімге дейін қызмет ете алады. 2012 жылғы мәліметтер бойынша Филиппинде 1635 әкім бар.
Португалия
Португалияда және көптеген португал тілінде сөйлейтін елдерде муниципалитет әкіміне "Муниципаль палатаның президенті" (Presidente da Câmara Municipal) деген атау беріледі.
Румыния
Румынияда коммунаның, қаланың немесе қалалық округтің әкімі primar деп аталады. Primar төрт жылға сайланады. Өз міндеттерін орындауда оған сайланған жергілікті кеңес (consiliu local) көмектеседі. Бухарестте жалпы әкім (primar general) және әр округ үшін бірден алты сектор әкімі (primar de sector) бар. Әкімнің және жергілікті кеңестің міндеттері Румыния Парламентінің 215/2001 заңымен белгіленеді.
Сербия
Сербияда қала әкімі қаланың немесе кенттің басшысы болып табылады. Әкім қаланың атынан әрекет етеді және атқару функциясын жүзеге асырады. Белград әкімінің лауазымы маңызды, себебі астана Сербияның экономика, мәдениет және ғылым орталығы болып табылады. Бұдан әрі, Белград әкімінің лауазымы премьер-министр мен президенттен кейін үкіметтегі үшінші маңызды лауазым саналады.
Испания және испандық Америка
Алкальде – қала немесе қала әкімінің ең көп таралған испан тіліндегі атауы. Бұл термин «қади (قاضي)», яғни «шарият судьясы» деген сөзден шыққан, ол көбінесе әкімшілік және сот функцияларын атқарған. Кастилиялық алкальде мен Андалусиялық қадидің атрибуттары шамалы өзгеше болғанымен (қади бүкіл провинцияны қадағаласа, алкальде тек муниципалитетті; біріншісі мемлекет басшысы тарапынан тағайындалса, екіншісі муниципалитет кеңесі тарапынан сайланды), осы терминнің қабылдануы Реконкистаның бастапқы кезеңдерінде Иберия түбегіндегі мұсылмандық қоғамның христиандыққа тигізген әсерін көрсетеді. Испан христиандары түбектің үлкен бөлігін басып алғанда, олар мұсылмандық жүйелер мен терминологияны өздерінің қажеттіліктеріне бейімдеді. Бүгінде бұл термин муниципалдық немесе жергілікті биліктің атқарушы басшысын білдіреді, ол көбінесе сот функцияларын атқармайды. Аргентина мен Парагвайда мэр лауазымына балама ретінде «интенденте» сөзі қолданылады. Мексикадағы муниципалитеттер мен ірі қалаларда атқарушы басшы «алкальде» немесе «президенте муниципалитет» («муниципалдық президент») деп аталады, екінші атау жиірек қолданылады.
Швеция
Шведтердегі borgmästare (бургмистр) атағы 1971 жылғы сот реформасы кезінде жойылды, сол реформада Швеция қалалары да ресми түрде таратылды.
Тайвань
Тайваньдағы Қытай Республикасында қала әкімі қаланың үкіметінің және заң шығару істерін жүзеге асыратын қалалық кеңесінің басшысы болып табылады. Қала әкімі мен қалалық кеңес қала тұрғындарымен жеке-жеке сайланады.
Түркия
Түркияда әкімдер (belediye başkanı) қалалық кеңеспен бірге бес жылға халықтың тікелей дауысымен сайланады. Әдетте, барлық провинция орталықтарында, аудан орталықтарында және 2000-нан аса халқы бар кенттерде (belde) муниципалитеттер болады – бұл іс жүзінде ауылдар. Алайда, 1983 жылдан бастап Түркияның әкімшілік жүйесіне муниципалитеттердің жаңа деңгейі енгізілді. Ірі қалаларда метрополитендік муниципалитеттер (Büyükşehir belediyesi) құрылады. (Түркиядағы метрополитендік муниципалитеттерді қараңыз) Метрополитендік муниципалитет құрамында бірнеше аудандық муниципалитеттер (соның ішінде әкімдер) болуы мүмкін. Әкімдер жергілікті сайлауларда сайланады.
Украина
Украинада "қала әкімі" атағы (миски голова; бейресми түрде шетелдік бейімделген mer де қолданылады) 1999 жылы енгізілді. Одан бері бұл лауазымға қаланың барлық тұрғындары сайланады. Осы күнге дейін бұл лауазымды қалалық кеңестің мүшелері ғана сайлап, ол қалалық кеңестің төрағасы ретінде белгілі болды, сонымен қатар ол атқару комитетінің басшысы болып та жұмыс істеді. Киев және Севастополь сияқты ерекше мәртебеге ие қалалар үшін қала әкімі мәселесі ұзақ талқылаулардың нысаны болды және бұл лауазым арнайы заңдармен реттеледі. 2015 жылдан бастап әкімшілік-аумақтық пирамиданың төменгі деңгейінде старша ("ақсақал") лауазымы енгізілді. Бұл лауазымға үміткерлерді де аумақтық қауымдастықтың (хромада) мүшелері сайлайды. Бұл лауазым тарихи және Польша-Литва одағы кезінде Украина аумағында болған.
Америка Құрама Штаттары
Мэр – АҚШ-тың көптеген муниципалитеттерінде (қалалар, округтар және т.б.) муниципалитет деңгейіндегі ең жоғары азаматтық билік, қала басшысы. АҚШ-та жергілікті басқару жүйесіне байланысты бірнеше түрлі мэрлер болады, олар кеңес-басқарушы үкіметі немесе мэрлік кеңес үкіметі болып бөлінеді. Кеңес-басқарушы үкіметі жүйесінде мэр қалалық кеңесте бірінші болып есептеледі, ол заң шығарушы орган қызметін атқарады, ал атқарушылық функцияларды тағайындалған басқарушы жүзеге асырады. Мэр қалалық кеңестің төрағасы бола алады, бірақ оған ерекше заң шығару өкілеттігі берілмейді. Мэр мен қалалық кеңес толық емес жұмыс режимінде жұмыс істейді, ал күнделікті басқару кәсіби қала басқарушысының қолында болады. Бұл жүйе көбінесе 25 000-нан бірнеше жүз мыңға дейінгі орташа өлшемдегі қалаларда, әсіресе ауылдық және қала маңындағы муниципалитеттерде қолданылады. Мэрлік кеңес жүйесінде мэрлік кеңсе мен қалалық кеңес жеке-жеке болып табылады. Бұл жүйе екі түрлі болуы мүмкін: күшті мэр жүйесі немесе әлсіз мэр жүйесі. Күшті мэр жүйесінде мэр сайланған атқарушы орган ретінде әрекет етеді, ал қалалық кеңес заң шығару өкілеттіктерін жүзеге асырады. Олар түрлі департаменттерді бақылау үшін бас әкімшіні тағайындай алады. Бұл жүйе АҚШ-тың көптеген ірі қалаларында қолданылады, себебі мэрлер толық уақыт жұмыс істейді және олар қадағалайтын қызметтердің ауқымы кең. Әлсіз мэр немесе рәсімдік мэр жүйесінде мэр департамент басшыларын тағайындау құқығына ие, бірақ қалалық кеңестің бақылауында болады, атқарушылық және заң шығарушылық міндеттерді кеңеспен бөліседі. Бұл көбінесе кішкентай қалаларда, әсіресе Жаңа Англияда кездеседі. Солтүстік Каролина штатының Шарлотт және Миннесота штатының Миннеаполис қалалары – рәсімдік мэрлік жүйесі бар екі ірі қала. Көптеген американдық мэрлер қызмет етіп жатқанда «Оның құрметі» немесе «Оның құрметі» деп аталады. 2014 жылғы талдау АҚШ-тағы ер және әйел мэрлердің өнімділігі арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпеді, сондай-ақ болашақ үміткерлерді шабытандыратын әйел мэрлердің оң үлгілік әсерінің ешқандай дәлелі табылмады. 2016 жылы автор Мирия Р. Холман әйел мэрлер «аналық қамқорлық шеңберін жиірек қолданады, ал ер мэрлер қатаң әкелік шеңберді қолданады, бірақ олар экономикалық даму мәселелерін шамамен бірдей деңгейде талқылайды» деп жазды.
Көп деңгейлі жергілікті басқару
Жергілікті тәуелсіздігі жоқ бірнеше елде әкімдер көбінесе ұлттық немесе аймақтық үкіметтің бір бөлімімен тағайындалады. Кейбір қалаларда, аудандар сияқты бөлімшелердің өз әкімдері болуы мүмкін; мысалы, Париж, Монреаль және Мехико қалаларының округтерінде. Бельгияда Брюссель әкімшілік тұрғысынан федерацияның үш аймағының бірі болып табылады және басқа аймақтардағы облыстық деңгейсіз 19 шағын муниципалитетке бөлінеді, олардың бірі – Брюссель қаласы, мемлекеттің астанасы, және олардың әрқайсысында сайланған (формалды түрде тағайындалған) бургомистр (яғни, әкім, өзінің сайланған кеңесіне есепті) болады; ал Антверпен, тағы бір ірі қалалық аймақта, бір үлкен қала (ондағы қалалар, бұрынғы муниципалитеттер біріктірілген, төменгі деңгейді сайлайды, бірақ өте шектеулі өкілеттіктермен) және бірнеше кішірек айналасындағы муниципалитеттер бар, олардың әрқайсысы Брюссельдегідей қалыпты бургомистрдің басшылығында. Қытай Халық Республикасында әкім (市长) кез келген муниципалитет, провинция, префектура немесе округтің әкімшілік басшысы бола алады. Әкім әдетте қалалардағы ең танымал лауазым иесі, бірақ бұл лауазым жергілікті Коммунистік партия хатшысынан кейін екінші орында тұрады. Принцип бойынша, әкім (қаланың Коммунистік партиясы хатшысының орынбасары ретінде де қызмет етеді) қалалық әкімшілікті басқаруға жауапты, ал Коммунистік партия хатшысы жалпы саясатты және партиялық бюрократияны басқаруға жауапты, бірақ іс жүзінде рөлдер араласып, жиі қақтығыстарға әкеледі.
Қала әкімі міндетін атқарушы
Мэр қызметін атқару – кейбір муниципалитеттердің жарғысымен құрылатын уақытша лауазым. Көптеген қалалар мен қалашаларда жарғы немесе осыған ұқсас негізгі құжатта, қазіргі мэр қайтыс болғанда, ауырғанда, отставкаға кеткенде немесе лауазымынан алынғанда, басқа бір лауазымды тұлға муниципалитетке уақытша басшылық ететіні көзделген. Бұл мерзім, құқықтық юрисдикцияға байланысты, арнайы сайлау өткізілгенге дейін немесе отставкаға кеткен мэрдің сайланған мерзімі аяқталғанға дейін бірнеше күн немесе айға созылуы мүмкін. Кейбір қалалар мэрдің денсаулығына байланысты немесе қаладан тыс сапарға кеткен жағдайында, бірақ лауазымын сақтап, қызметтік міндеттерін орындауға оралатынын ескере отырып, вице-мэрді уақытша "мэр міндетін атқарушы" ретінде тағайындау мүмкіндігін де қарастырады. Мұндай жағдайда мэр міндетін атқарушының рөлі – қалалық басқару жұмысының мэр болмаған кезде де үздіріліссіз жалғасуын қамтамасыз ету болып табылады, және ол мэр лауазымын толыққанды атқарған деп есептелмейді. Алайда, кейбір юрисдикцияларда мэр отставкаға кеткенде немесе қайтыс болғанда, оның ізбасары мэр міндетін атқарушы емес, өз құқығымен толық мэр болып саналады. Мэр қызметін атқару лауазымының маңыздылығы, әдетте, мэр кеңесі үлгісіндегі муниципалитеттерде, мэр күнделікті басшылық функцияларын атқаратын жерлерде, кеңес басқарушысы немесе комитет жүйесімен салыстырғанда жоғары болады, онда қала басқарушысы немесе жергілікті кеңес комитеттері күнделікті басшылықты қамтамасыз етеді және мэр лауазымы көбінесе немесе толығымен рәсімдік сипатта болады.
Жалпы сілтемелер
I том; II том