Кіріспе
Тасталған ауыл – халқы тастап кеткен елді мекенді білдіретін археологиялық термин. Көптеген елдерде және тарих бойы мыңдаған ауылдар түрлі себептермен қоныссыз қалған. Ауылдарды тастап кету жиі індет, ашаршылық, соғыс, климаттың өзгеруі, экономикалық дағдарыстар, қоршаған ортаның бұзылуы немесе әдейі шалқып кетумен байланысты.
the archaeological term for an abandoned settlement
An abandoned village is a village that has, for some reason, been deserted. In many countries, and throughout history, thousands of villages have been deserted for a variety of causes. Abandonment of villages is often related to epidemic, famine, war, climate change, economic depressions, environmental destruction, or deliberate clearances.
Армения мен Әзірбайжан
Бірінші Таулы Қарабақ соғысынан кейін Таулы Қарабақтың жүздеген ауылы қараусыз қалды. 1988-1993 жылдар аралығында 400 000 этникалық әзербайжандық және күрд аймақтан қашып кетті, ал Арменияның өзінде әзербайжандықтар мен күрдтер тұратын шамамен 200 ауыл 1991 жылға дейін тасталып кетті. Сол сияқты, 1988-1993 жылдар аралығында 300 мыңға жуық армян Әзірбайжаннан қашып кетті, оның ішінде Солтүстік Таулы Қарабақтағы армяндар тұратын 50 ауыл да тасталып кетті. Армения мен Таулы Қарабақ Республикасының шегінен тыс орналасқан кейбір армян елді мекендері мен шіркеулері, соның ішінде Нахичевандегілері бұзылған немесе зақымдалған.
Австралия
Австралияда үкімет тау-кен қалаларын басқарушылардан қала тасталып қалғанда оның барлық іздерін жоюды талап етеді. Бұл Мэри Кэтлин, Голдсворти және Шей Гэп секілді жағдайларда орын алды, бірақ Виттеном және Биг Белл секілді жағдайларда орын алмады. Кейбір қалалар бөгеттер салынғанда жоғалып немесе басқа жерге көшірілді. Ал басқалары орман өрттері сияқты қайталамалы табиғи апаттар немесе жағдайдың өзгеруі сияқты түрлі себептермен тастап кетілді. Австралияда инфрақұрылымы қалған тастап кетілген елді мекен – бұл елес қаламен синоним.
Беларусь
1988 жылы, Чернобыль апатынан екі жыл өткен соң, Беларусь үкіметі радиацияның әсерінен адамдарды қорғау мақсатында Polesie мемлекеттік радиоэкологиялық қорығын құрды. Қолданылмай қалған 96 елді мекенде, оның ішінде Аравичи мен Дзернавичиде жиырма екі мың адам тұрды, және одан бері бұл аумақ одан әрі кеңейтілді.
Бельгия
1968 жылы Бельгияның Доэль аймағында Антверпен портын кеңейту мақсатымен құрылыс салуға тыйым салынды. Бірақ экономикалық дағдарыс болды және бұл кеңейту жоспары тоқтатылды. Содан кейін 1998 жылы Антверпен портын кеңейтудің тағы бір жоспары жарияланды, нәтижесінде қала тұрғындарының көп бөлігі қаладан көшіп кетті.
Қытай
Жаңа аумақтардың шалғай аймақтарындағы көптеген ауылдар, көбінесе аңғарларда немесе аралдарда орналасқан, қол жетімділіктің қиындығына байланысты тасталып кеткен. Тұрғындары жақсы жұмыс мүмкіндіктері бар қалалық аймақтарда тұруға көшкен. Кейбір ауылдар су қоймаларын салу немесе жаңа қала құрылысы үшін басқа жерге көшірілді. Гонконгтағы қабырғалы ауылдар туралы және Гонконгтағы ауылдар тізімі туралы да қараңыз.
Кипр
Кипр дауының салдарынан ауылдар тасталып кеткен. Осы кипрлік ауылдардың кейбіреуі миналанған деген хабар бар.
Финляндия
Ванта қаласының Илола ауданының батыс жиегінде Симосенкиля деп аталатын заңсыз ауыл орналасқан, ондағы үйлер көбінесе тозыққан, ал кейбіреулері толығымен тастап кетілген.
Франция
Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар барысында елдің, негізінен солтүстік және солтүстік-батыс аймақтарындағы бірнеше ауылдар қиратылды. Олардың бір бөлігі бұрынғы орналасқан жерлеріне жақын қайта жаңартылды, ал алғашқы ауылдар қиратылып, сол күйінде қалды.
Германия
Германияда жүздеген тасталған ауылдар бар, олар Вюстунген деп аталады. Географ Курт Шарлау 1930 жылдары олардың түрлерін жіктеді, уақытша және тұрақты Вюстунгтер, әртүрлі мақсаттарда пайдаланылған елді мекендер (фермалар немесе ауылдар) және тасталу деңгейі (ішінара немесе толық) арасындағы айырмашылықты көрсетті. Оның жүйесі кеңейтілді, бірақ кеңею мен регрессті ескермегені үшін сынға ұшырады. Археологтар көбінесе Флюрвюстюнгенді (егіс алқаптары) және Ортсвустюнгенді (бұрын ғимараттар тұрған орындар) ажыратады. Қазіргі замандағы ең ауқымды тасталу кезеңі 14 және 15 ғасырларда болды. 1350 жылға дейін Германияда шамамен 170 000 елді мекен болса, 1450 жылға қарай олардың саны 40 000-ға жуық азайды. Ұлыбританияда болғандай, мұнда Қара өлім, ірі ауылдар мен қалалардың өсуі, Кіші мұз дәуірі, егіс алмастыру және соғыс (әсіресе Германиядағы Отыз жылдық соғыс) маңызды рөл атқарды. Кейінірек Германия империясы әскери оқу алаңдарын құру үшін ауылдарды бұзды. Потсдам конференциясының нәтижесінде «Шығыс Пруссияның» оңтүстік аймағы «Калининград облысы» атанды, ал неміс халқы күштеп шығарылғаннан кейін көптеген ауылдар толығымен жойылды. Осыған ұқсас жағдай, соғысқа дейінгі Чехия және Германия немесе Австрия шекарасындағы этникалық немістердің ауылдарына да қатысты, себебі барлық этникалық немістер сол кездегі Чехословакиядан қуылды.
Венгрия
16-17 ғасырларда Венгрия Корольдігіндегі Осман соғыстары кезінде жүздеген ауылдар тасталып кетті. Олардың көпшілігі ешқашан қайтадан қоныстанбады және көбінесе көзге көрінетін іздері аз қалды. Қазіргі Венгрияда нағыз қират ауылдары сирек, Деренк (1943 жылы тасталған) және Нагигец (1970 жылы тасталған) ауылдарын қоспағанда. 1980 жылдардан бастап ауыл халқының азаюына байланысты, ондаған ауыл қазір тасталып кету қаупіне тап болды. 1970-ші жылдардың соңында Гюрюфю алғаш рет ресми түрде "тоқтатылған" деп жарияланды, бірақ кейіннен ол "эко-ауыл" ретінде қайта қоныстандырылды. Кейде халқы азайып кеткен ауылдар Кан, Торнакапольна, Сзантицка, Горица және Ревфалу сияқты шағын ауылдық демалыс орындары ретінде сақталды.
Үндістан
Үндістан тарихындағы тастап кетудің маңызды оқиғаларының бірі 1770 жылғы Бенгалия ашаршылығымен байланысты болды. 1770 жылғы Бенгалия ашаршылығында шамамен он миллион адам, яғни зардап шеккен аймақтың халқының үштен бірі қаза болды деп есептеледі. Ашаршылыққа ұшыраған аймақтарға, әсіресе қазіргі Үндістанның Бихар және Батыс Бенгалия штаттары кірді, бірақ ашаршылық Одиша және Джаркхандқа, сондай-ақ қазіргі Бангладешке де тарады. Ең көп зардап шеккен аймақтардың ішінде Бенгалиядағы Бирбхум және Муршидабад, Бихардағы Тирхут, Чампаран және Беттия болды. Ашаршылықтың салдарынан бұл кең аумақтар халқынан босады және ондаған жылдар бойы жабайы орманға айналды, себебі аман қалғандар азық-түлік іздеп, жаппай көшіп кетті. Көптеген өңделген жерлер тасталып қалды, мысалы, Бірбхумның көп бөлігі қайтадан орманға айналып, ондаған жылдар бойы жүріп өтуге дерлік мүмкін емес болды. 1772 жылдан бастап, Бенгалияда қарақшылар мен тонаушылардың топтары қалыпты құбылысқа айналды және тек 1780 жылдары жазалау шаралары арқылы бақылауға алынды.
Индонезия
Индонезияда көптеген табиғи апаттар болғандықтан, Петобо сияқты көптеген ауылдар қирап, құлап, қараусыз қалды.
Бұрынғы Британдық Палестина мандатының аумағы
1948 жылғы Палестина соғысы кезінде палестиналықтардың күштеп шығарылуы мен қашуы салдарынан шамамен 720 000 палестиналық араб тұрғыны қоныс аударды, Израиль айналған аймақта 400-ге жуық палестиналық араб қалалары мен ауылдары халқынан босады. Сонымен қатар, Батыс жағалау мен Газа секторындағы бірнеше еврей қауымдастықтары да халқынан босады. 2005 жылдың тамызында Израиль Газа секторындағы Гуш-Катиф және барлық басқа еврей елді мекендерін эвакуациялады. Кері шегіну кезінде осы елді мекендердегі кейбір құрылыстар, оның ішінде жылыжайлар мен синагогалар, бұрынғы қалпында қалды.
Мальта
Мальтаның төңірегіндегі көптеген шағын ауылдар 14-18 ғасырлар аралығында тасталып қалды. Олардың тасталуына корсарлардың шабуылдары (1429 және 1551 жылдардағы шабуылдар сияқты), халықтың бірте-бірте азаюы, ірі ауылдарға көшіп кету, сондай-ақ 1530 жылы астананың Мдинадан Биргуге, ал 1571 жылы Валлеттаға көшірілуі сияқты саяси өзгерістер себеп болды. 1592-93 жылдардағы оба эпидемиясынан кейін көптеген ауылдар халқынан айырылды. 1436 жылы Мальтадағы алғашқы он приходтан екеуі (Ħal Tartarni және Bir Miftuħ) қазіргі таңда жоқ, ал Меллиеха сияқты басқалары тасталып, кейіннен қайта жаңартылды. Қалған ауылдардың көпшілігі туралы мәліметтер тек милиция тізімдерінен, діни немесе нотариустық құжаттардан, сондай-ақ Джованни Франческо Абела сияқты ғалымдар жасаған жоғалған ауылдар тізімінен ғана белгілі. Әдетте, ауылдар бір шіркеуден және оны қоршаған бірнеше шаруашылық үйлер мен басқа да ғимараттардан тұратын. Кейбір жағдайларда, мысалы, Ħal Millieri және Bir Miftuħ ауылдары жойылды, бірақ шіркеулері әлі де сақталған.
Солтүстік Африка
Солтүстік Африкадағы оазистер мен ауылдар Сахара шөлінің кеңеюі салдарынан қалдырылды.
Румыния
Халықтың қартаюы және иммиграция салдарынан Румыниядағы, әсіресе Трансильваниядағы және ерекше атақты ұлттық мұра ауылдары көптеген ауылдар босады немесе босануға жақын. Сонымен қатар, Румынияның коммунистік кезеңінде трансильвандық сакстардың көшіп кетуінен көптеген ауылдар халықсыз қалды. Назар аударуға лайық мысалдарға Караш-Северин облысының Линденфельд және Хунедоара облысының Томнатек және Циокловина ауылдары жатады.
Ресей
Ресейдің шалқарына шашыраңқы мыңдаған тастап кетілген ауылдар бар. Ресейдің ең батыс нүктесі – Нармельн, 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде халқы қоныс аударғанға дейін Висла тілмесіндегі неміс ауылы болған. Соғыстан кейін Висла тілмесі Польша мен КСРО арасында бөлісті, және Нармельн КСРО жағындағы жалғыз елді мекен болып қалды. Нармельнге ешкім қайта қоныстанбады, себебі КСРО жағына кіруге тыйым салынған аймақ статусы берілді.
Испания
Таулы Иберия жүйесінің және Пиреней тауларының кең аумақтары 20 ғасырдың басынан бері күрт түрде халықтан босады. Испанияда, әсіресе Теруэль провинциясында таулы аймақтарда көптеген тоңдайған қалалар кездеседі. Ауыл шаруашылығының дәстүрлі түрлері, мысалы, қой және ешкі шаруашылығы, ауыл экономикасының негізін құрады, бірақ 20 ғасырдың екінші жартысында Испанияның ауылдық жерлерінде болған өзгерістерден кейін жергілікті жастар бұл салаға қызығушылық танытпады. 1959 жылы генерал Франконың Тұрақтандыру жоспарынан кейін Испаниядағы таулы ауылдық аймақтардан көші-қон күрт өсті. Халық саны күрт төмендеді, себебі адамдар ірі қалалардың өнеркәсіптік аймақтарына және туризмнің қарқынды дамыған жағалау қалаларына қоныс аударды. Ауыл шаруашылығы жерлерін пайдаланудан бас тарту Испанияда орманның табиғи жолмен өсуіне әкеліп соқты. Орманның спонтанды түрде пайда болуының қоғам мен табиғат үшін бірнеше салдары бар, мысалы, өрт қаупінің және жиілігінің артуы, сондай-ақ биологиялық әртүрліліктің жоғалуы. Биологиялық әртүрліліктің жоғалуына қатысты Жерорта теңізі аймағында жүргізілген зерттеулер бұл мәселенің нақты жерге байланысты екенін көрсетті. Соңғы кезде кейбір мамандар Испанияның ауылдық аймақтарында пайдаланылмаған жерлерді қайтадан жабайы табиғатқа айналдыруды мүмкіндік ретінде қарастыруда.
Сирия
Өлі қалалар – Сирияның солтүстігіндегі Кейінгі Антикалық дәуір мен Византия империясы кезеңдеріне жататын тастап кетілген ауылдар тобы. Олар – Әлемдік мұра. Израильдің Алты күндік соғыста жеңіске жеткеннен кейін Голан биіктігін басып алуы нәтижесінде 130 000-нан астам сириялықтар күштеп шығарылды, ал екі қала мен 163 ауыл тасталып, қиратылды. 2010 жылдары Сирия азаматтық соғысының салдарынан Сириядағы көптеген ауылдар, үкімет бақылауындағы және оппозиция бақылауындағы аймақтарда халқы азайды. Мысалы, Дамаск облысының Дария қаласы, соғысқа дейін 225 мың халқы болған, соғыс кезінде толығымен босатылды, ал 2016 жылы үкімет бақылауына қайтарылғаннан бері халқының тек 10-30% ғана қайтып келді. Солтүстік Идлиб облысында, мысалы, Әл-Фу'а және Кафрия ауылдары, он екі шиит халқы эвакуацияланғандықтан толығымен босатылды.
Украина
1986 жылы Чернобыль апатынан кейін радиациялық әсерден сақтау үшін қауіпсіздік аймағы құрылды және барлық тұрғындар эвакуацияланды. Одан бері шектеулі сандағы адамдар ғана қайта оралуға рұқсат алды: 2012 жылы аймақта 197 адам тұрды, бұл 2007 жылы 328, ал 1999 жылы 612 адамды құрады. Дегенмен, аймақтың барлық ауылдары мен негізгі қаласы – Припять уақыт өте келе тозып, қирап барады. Тұрғындары бар жалғыз елді мекен – Чернобыль қаласы, онда атом электр стансасындағы техникалық персонал мен ғалымдар тұрады, бірақ олар онда тек қысқа мерзімге ғана бола алады.
Ұлыбритания
Ұлыбританиядағы көптеген ауылдар тарих бойында тасталып қалған. Кейбір жағдайлар табиғи оқиғалардың нәтижесінде болды, мысалы, өзендердің арнасын өзгертуі немесе лайлануы, сондай-ақ жағалау және сағалардың эрозиясы. Кейде ауылдар қасақана жойылды: 1069-1070 жылдардың қысында Солтүстіктің қиратылуы (Harrying of the North) кең ауқымды қиратуға әкелді. 12-13 ғасырларда көптеген ауылдар монастырларға орын беру үшін алынып тасталды, ал 18 ғасырда жер иелері аристократтарының үлкен саябақтармен қоршалған сарайларда тұруы әдетке айналды. Көрініске кедергі келтіретін ауылдар жойылды, бірақ 19 ғасырдың басында оларды ауыстыру жиі кездесетін жағдайға айналды. Қазіргі заманда бірнеше ауыл су қоймаларының салынуына және олардың суға батып кетуіне байланысты тасталып қалды. Олардың ішінде Гвинеддтегі Капел Селин (Уэльс), Англия көлдері аймағындағы Мардейл Грин және Дербиширдегі Ледибоуэр су қоймасының астында қалған Ашоптон және Дервент екі ауылы бар. Басқа жағдайларда, мысалы, Шығыс Сассекстегі Тайд Миллс, Имбер және Тайнехам ауылдарының жерлері әскери оқу алаптарына айналдырылды. Нортумберлендтегі ауылдар ашық карьерлерге орын ашу үшін бұзылды. Теңіз жағасындағы Хэмптон жағалау эрозиясы салдарынан тасталды, бұл эрозияны пирс салу арқылы күшейтілген деп есептеледі. Тағы бірнеше ауылдың халқы әскери нысандарға орын ашу үшін көшірілді; оларға 1942 жылы Стэнфорд оқу алабын құруға мүмкіндік беру үшін босатылған Тетфорд (Норфолк) маңындағы ауылдар тобы кіреді, бұл ауылдар нысанның оқу алаптарының бір бөлігі ретінде пайдаланылды.
Ортағасырлық қаңырап бос қалған ауылдар
Ұлыбританияда қаңырап бос қалған ортағасырлық ауыл (DMV) – Орта ғасырларда тоқтатылған, әдетте жер бетіндегі іздер немесе егін далаларынан басқа ешқандай белгі қалдырмайтын елді мекен. Егер үш немесе одан аз тұрғын үй болса, ол ауыл бос деп есептеледі; үштен астам үй болса, ол кішірейген деп саналады. DMV-лердің ең көп кездесетін себептері – маргиналды ауыл шаруашылығы жерлерінің өнімсіздігі және Қара өлімнен кейін халық азаюына байланысты жерді тазалау мен қоршау. Әрбір елді мекеннің тоқтатылу себептерін зерттеу – үздіксіз жүріп жатқан зерттеу саласы. Англияда шамамен 3000 DMV бар. Ең белгілілерінің бірі – Солтүстік Йоркширдегі Уаррам Перси, онда 1948 жылдан 1990 жылға дейін кең ауқымды археологиялық қазбалар жүргізілді. Оның қираған шіркеуі мен бұрынғы балық шаруашылығы әлі де көрініс тапқан. Басқа мысалдар – Линкольнширдегі Гейнсторп және Милтон-Кейнстегі Олд Вулвертон.