Кіріспе

Загори (Ζαγόρι; ) – Грекияның солтүстік-батысындағы Эпирдегі Пинд тауларында орналасқан аймақ, муниципалитет және ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген нысан. Муниципалитет орталығы – Аспрангелой ауылы. Оның ауданы шамамен 989,796 км² және 46 ауылды қамтиды, бұл ауылдар Загори ауылдары (немесе Загорохория) деп аталады, олар кері бұрылған теңқабырлы үшбұрыш пішіндес. Облыстың орталығы – Иоаннина қаласы үшбұрыштың оңтүстік нүктесінде орналасқан, ал оңтүстік-батыс жағы Мицикели тауымен (1810 м) шектеседі. Аос өзені, Тимфе тауынан солтүстікке қарай ағып, солтүстік шекараны құрайды, ал оңтүстік-шығыс жағы Варда өзені бойымен Мецово маңындағы Мавровуни тауына (2100 м) дейін созылады. Аймақтың халқы шамамен 3400 адамды құрайды, бұл бір шаршы километрге 3,4 адамнан келеді, бұл Грекияның жалпы орташа көрсеткішімен (73,8 адам) салыстырғанда өте сирек халық тығыздығы болып табылады.

География

Загори – ұлы табиғи сұлулыққа толы аймақ, керемет геологиясымен және екі ұлттық паркімен ерекшеленеді. Біреуі Аос өзені мен Викос шатқалын, екіншісі қар басыған Тымфе тауының шығысында орналасқан Валия Калданы қамтиды. Загоридің шамамен 46 ауылы тау жолдары және дәстүрлі аркалы тас көпірлер арқылы байланысты болған, дейін 1950 жылдары қазіргі заманғы жолдар салынғанша. Тас аркалы көпірлер 18 ғасырда эмигрант-саудагерлердің қайырымдылығымен салынды және бұрынғы ағаш көпірлердің орнына келді.

Тарих

Бұл аймақ таулы болғандықтан тарихи түрде қол жеткізу қиын болған, бұл оның ерекше ерекшеліктеріне әсер еткен болуы мүмкін. Осы аймақта кездесетін саракасан халқы басқа жерде сирек кездесетін солтүстік грек диалектісінің бірнеше грек сөздерін қолданады. Осы себепті, кейбір зерттеушілер оларды осы аймақтың жергілікті халқы деп санайды.

Ерте тарих

Бұл аймақта адамның болғандығына алғашқы дәлелдер 17 000 – 10 000 жыл бұрын қарайды. Воидоматис өзенінің жағасындағы Клейди үңгірінен маңызды эпипалеолиттік артефакттар қазылып алынды. Ежелгі заманда Загори аймағын тимфалықтар мекендеген, ол ежелгі Молос патшалығының бір бөлігі болған. Молос патшалық үйі Эпирді қазіргі Коницаның жанында, Загоридің солтүстік шекарасында, Воидоматис, Аоос және Сарантапорос өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан "Молоссис" ежелгі қаласынан басқарған. Молосстықтар ірі мастифтер тұқымын өсіргенімен белгілі, оларды қасқырлар мен аюлардан малларын қорғау үшін пайдаланған, тіпті соғыста да қолданған. Олардың этнонимдік атасы Молоссос, Ахиллдің ұлы Неоптолем мен Троялық Гектордың әйелі Андромаханың одағынан туған делінеді. Неоптолем, сондай-ақ сары шашы үшін Пирр деп аталған, эллинистік дәуірдегі Пирр патшаға дейінгі Эпирот патшаларының біріншісі болды, ол Италияда римдіктерге қарсы бірнеше жорықтар ұйымдастырды. Ұлы Александрдың анасы Олимпия – Молос ханшайымы болған. Скамнелидегі киклоптық қабырғалардың қалдықтары да адамның осы жерде ерте заманнан бері қоныстанғанын көрсетеді. Б.з.д. 9–4 ғасырларда Монодендри мен Вица арасында шағын Молос қонысы болған, онда тастан салынған үйлер мен маңызды археологиялық жағдайлар табылган екі зират болған. Сонымен қатар, Скамнелиде эллинистік кезеңге жататын бекіністердің және қабірлердің негіздері табылды. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, жергілікті халықтың саны сирек болған.

Византия дәуірі

Византияның ерте кезеңінде славяндардың қоныс аударуы көптеген жер-атаулар арқылы куәландырылған. «Загори» деген жер-атауының өзі, славян тіліндегі «загор» сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол «таулардың ар жағы» деген мағынаны білдіреді. Византия империясы тұсында Загориге кейде ауылдар салып, онда қоныстанған әскерлер тобы жиналатын. Бірнеше монастырьлар патшалық сыйлықтары болды, соның ішінде Гревенити ауылының жанындағы Воца монастырі, Клейдония маңындағы Трансфигурация монастырі, 7-ғасырда Византия императоры Константин IV Погонатус және 1028 жылы император Романос III Аргиростың қарындасы құрған Цепелово маңындағы Роговаудың Иоанн монастырі. 1204 жылдан 1337 жылға дейін аймақ Эпир деспоттығының құрамына кірді. 14-ғасырда түрлі албандық рулар Эпирге шабуыл жасаған кезде, Загори Иоаннина гарнизонында қызмет еткен әскерлердің көзі болды. Өз кезегінде, грек үкіметінің орталығы ретінде Иоаннина Загориді албандық шабуылдардан қорғады. 1337 жылы Андроник III Палеологтың жорықтарының нәтижесінде Эпир деспоттығы және, демек, Загори, Иоаннина және айналасындағы аймақпен бірге қысқа мерзімге Византия билігіне қайта келді. 1348 жылы аймақ серб билігіне өтті, ал Эпир деспоттығы қайта құрылды және 1430 жылы Иоаннина мен Загори түріктерге түскенде Карло II Токконың латын билігінде болды, сол кезде сұлтан Мұрат II билік етіп тұрған. Загори (сол кезде тек 14 ауылдан тұратын) «тізе бүкті», яғни екі тараптың делегациялары арасында міндеттемелер болды және өте маңызды жеңілдіктер – автономия, әкімшілік тәуелсіздік және түріктердің аймаққа өтуіне тыйым салу үшін белгілі бір салық мөлшері туралы келісімге келді.

Осман дәуірі

Загорис лигасы немесе Загорис коиноны (Κοινόν Ζαγορισίων) 1431 жылы Синан-пашамен жасалған келісімнен кейін құрылды. Осы келісім жергілікті тәуелсіздік беретін "Войньико" деп аталды. Тәуелсіздік Осман билігінің жергілікті істерге араласпауына кепілдік берді. Загори тұрғындары өз істерін Демогеронтия (Δημογεροντία) деп аталатын Ақсақалдар кеңесіне тапсырды, оның төрағасы Веклис (Βεκύλης) болды. Келісімге сәйкес, олар Сипахи атты әскерін (σπαχήδες) ұстады, әрбір ауыл өз мүмкіндігіне қарай оған атты әскерлерді жіберді. Келісім бойынша Осман билігінің араласуына жол берілмеді, және Осман қарулы күштерінің Загориге аяқ басуына рұқсат болмады. 1480 жылы Аромандар тұратын Шығыс Загори ауылдары келісімге қосылды. Солтүстік және Шығыс Загориде Аромандардың этимологиясы бар көптеген топонимдер кездеседі, ал Батыс және Оңтүстік Загориде грек немесе славян этимологиясы бар топонимдер басым. 1986 жылы 3546 жергілікті топонимді зерттеу көрсетті, қазіргі түрінде шамамен 70% грек тілінен, ал 30% грек емес тілдерден келген: 13% Аромандар, 8,3% славяндар, 5,2% албандар және 2,2% түріктер. Тілдік шығу тегі бойынша 56% грек, ал грек емес (жергілікті грек тіліне енген қарыз сөздерді қоса алғанда): 14% Аромандар, 11,5% славяндар, 6% албандар, 4,8% түріктер, 3,3% аралас тілдік шығу тегі және 2,5% латын тілі. Жергілікті қоғамдардың негізгі табыс көзі алыс жерлерге көшіп-қонуға себеп болған сауда болды. Бұл белсенділік 18 ғасырда ең жоғары деңгейге жетті. Загори диаспорасының өркендеген саудасының арқасында көптеген игіліктер тіркелді: көпірлер, тас жолдар, фонтандар, мектептер, шіркеулер мен монастырлар, сондай-ақ әлеуметтік қайырымдылық. Осман билігінің соңына дейін Загор тұрғындары басқа топтарға қарағанда әлеуметтік жағдайымен жоғары болды, және табысты, әлеуметтік танылған кәсіптермен айналысты. Загор тұрғындары арасында байлығы мен мәртебесімен ерекшеленген топ – архонттар болды. Ғасырлар бойы кем дегенде 12 Загори ауылына православиелік албандар (жергілікті тұрғындар арваниттер деп атады) қоныстанды. 15 ғасырда Загориде албандардың саны аз болған болуы мүмкін. Албан қонысының көп бөлігі кейінгі кезеңге жатуы мүмкін, және Загориден жергілікті тұрғындардың көшіп кетуіне байланысты болды, бұл жергілікті экономикалық қызметке көмектесу үшін жаңа тұрғындарға қажеттілік тудырды. Көптеген православиелік албандар Загори қауымдарына үйленді немесе Загори отбасыларына асырап алынды. Олар көбінесе әскери қорғаусыз Загори ауылдары мен егістіктерін күзетті, бірақ кейде қарақшылыққа да жүгінетін. Сондықтан албан иммигранттары жұмыс орындарының бұл бос орындарын толтырып, жергілікті халықтың бір бөлігіне айналды. Олардың көпшілігі гректермен ұлттық күрес кезінде клепт ретінде қатысып, тәжірибелі жауынгерлер болды. Коницадан (Горгопотамос, Хионад) келген кейбір албандар Загориде тас қалаушылар немесе суретшілер болып жұмыс істеді, бірақ олар онда сирек қоныстанды. Христиандық православиелік албандар кем дегенде 12 Загори ауылында қоныстанды, соның ішінде Тристено, Аристи, Мегало Папинго, Антракитис, Аспрангелай, Каваллари, Кипи, Лептокарья, Монодендри, Цепелово, Вица, Врадето және мүмкін Капесово. Жергілікті албандық іздер, кейбір топонимдерді қоспағанда, жоғалып кетті. Сол кезде православиелік рома отбасылары ауылдардың көпшілігінде аз санда қоныстанды. Олар Загориде музыканттар мен теміршілер болып жұмыс істеді. Арваниттер мен ромалар metoikoi (әдеби: шетелдіктер) деп есептелді және аймақтағы төменгі әлеуметтік тапты құрады, Загори саясатында азаматтық және меншік құқықтары жоқ ауылдардың шетінде тұрды және ассимиляцияланды. Дегенмен, Загори өзінің грек сипатын басқару жүйесі және грек білімін қолдаған экспаттардың игіліктері арқылы сақтап қалды. Загористердің коиноны 1670 жылы қол қойылған келісіммен қайта құрылды, оның аясында Загорилер Сурутия деп аталатын айтарлықтай артықшылықтарға ие болды, оларды сұлтан 1868 жылы толық жойды. Бұл шешім жаулап алушылар мен жаулап алынғандарға ыңғайлы болды, өйткені ол Загориді табиғи бекініс еткен географиялық факторларға заңды ережелер қосты. Нәтижесінде, Загори ешқашан түрік жер иелері арасында бөлінбеді. Оның экономикасы Румыния, Украина, Ресей және Константинопольде белсенді экспат саудагерлерінің арқасында өркендеді, олар отбасыларына ақша жіберу және көптеген игіліктер арқылы Түрік билігі кезеңінде Загоридің салыстырмалы өркендеуіне үлес қосты. Ұлдарға, ал 18 ғасырдан бастап қыздарға да арналған мектептер салынды. Сонымен қатар, жаңа шіркеулер мен астық ұнтақтау үшін су диірмендері салынды, ал су көздері көбінесе әсем фонтандармен безендірілді. 17 ғасырда Батыс Загори ауылдары да келісімге қабылданды, сондықтан 1678 жылға қарай Загоридегі ауылдардың саны 60-қа жетті. "Викос дәрігерлері" деп аталатын дәстүрлі медицина гүлденді, олар дайындықтары үшін Викос шатқалынан шөптер жинады. Осылайша Загори халық медицинасының маңызды орталығына айналды. Өркендеген экономика, Фанарыоттардың Загори тегінен алған артықшылықтары және экспаттардың игіліктерінің арқасында бірнеше мектептер салынды, олардың кейбіреуі әлі де сақталған, мысалы, Монодендридегі грек оқуының ортақ мектебі (грек тілінде: Κοινή Σχολή Ελληνικών Μαθημάτων), Мантос және Георгиос Ризарис ағайындармен 1835 жылы салынған. Ағайындар Афинадағы Ризариос шіркеу мектебін де (1844) құрды, ал Загори толық Осман билігінде болды. Дилофодан Иоаннис және Димитриос Анагностопулос өз үйлерінде Анагностопулейості құрды және Иоаннинадағы Зосимаия мектебінің шығындарына үлес қосты. Папингодан Михаил Анагностопулос Папингодағы Каллиней мектебін және Коницадағы Анагностопулейості салды. Көптеген мектептердің арқасында грек тілі аймақта сақталды. Таулар Осман империясының тікелей билігінен тыс болғандықтан, олар Осман билігінен қашқан гректерге пана берді. Грек ағартуының бірнеше көрнекті ғалымдары, мысалы, Неофит Дукас, Георгиос Геннадиос және Афанасий Псалидас 1820 жылы Иоаннинаны Осман әскері қиратқаннан кейін осында пана тапты. Олардың кейбіреулері Цепеловоның жанындағы Рогову монастырында университет құруды жоспарлады. 1820 жылы Әли-пашаның көтерілісінен кейін Исмаил-паша бастаған 1500 түрік әскері Загориге келді, бұл Әли-пашаға қарсы жіберілген 20000 әскердің бір бөлігі болды. Капесоводан Алексис Нуцос, Philike Hetairia мүшесі, Исмаил-пашаға қарсы күштерге басшылық етті. Алайда, Сұлтан әскері жеңіске жетті. Исмаил-паша жергілікті губернаторды (Веклис) тағайындау құқығынан басқа барлық артықшылықтарды жойды, бірақ оның өкілеттіктері номиналды болды. Исмаил-паша өте ауыр салық енгізді, ол бір адамға 250 күміс тиынға және табиғаттағы қосымша салықтарға тең болды. Загори 1913 жылы Балқан соғысында азат болды.

Қазіргі заман

Балқан соғыстарынан кейін Грециямен біріккеннен кейін, аймақ демографиялық құлдырауға ұшырады, бұл грек қалалық орталықтарына эмиграцияның салдарынан болды. 1940 жылы Италияның Грецияға жасаған шабуылынан Загори маңындағы Эпир аймағы ең көп зардап шекті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер мен Наполеон Зервас партизандары арасындағы қақтығыстар осы аймаққа қосымша әсер етті. Сол кезде Загоридің бірнеше ауылы мен Воца монастыры неміс жазалау шараларының нәтижесінде өртенді. 1946-1949 жылдардағы Греция азамат соғысы кезінде көптеген ауылдар құмға айналды. 1980 жылдардан бері мемлекеттік бастамалар ауылдардың дәстүрлі ерекшеліктерін және табиғи ландшафтын сақтауға бағытталған. 2023 жылдың қыркүйегінде ЮНЕСКО Загориді «Мәдени ландшафттар» тізіміне енгізіп, Загори сәулетінің әмбебап құндылығын дәстүрлі, тастан салынған елді мекендердің көрнекті мысалы ретінде мойындады. Бұл мойындау Балқан аймағындағы Византия және Осман сәулетінің ортақ мұрасындағы оның маңыздылығын көрсетеді.

Фольклорлық

Еллиндік немесе христиандық мерекелермен байланысты ерекше дәстүрлер бар. Ірі шіркеулер мен монастырлар өздерінің қасиетті әулиелерінің мерекесін бірнеше күнге созылатын тоймен атап өтеді. Қайтыс болғандарға арналған аза тұту әндері (моирология) жоқтау рәсімдеріне сүйемелдейді. Қорымдық рәсімдерге 1–3 жыл өткен соң қайтыс болғанның сүйектерін қайтадан шолу кіреді. Сүйектер жуылып, хош иістендіріліп, ағаштан жасалған лараксқа салынып, әр ауылдағы сүйек сақтау орындарында сақталады.

Дәстүрлі сәулет

Тарихи тұрғыдан алғанда, Загори аймағының барлық ауылдары жолдар немесе кішкентай жолдар жүйесімен байланысты болды және олар жеке қауымдастықтар ретінде емес, біртұтас организмдей жұмыс істеді. Ауылдар орталық алаңның төңірегінде салынған, бұл алаң мезохори (ауыл орталығы) деп те аталады, онда үлкен шіркеу, платан ағашы және қоғамдық бұлақ орналасқан. Тасты көшелер мен жаяу жолдар ауылдың қалған бөлігін біріктіреді. Әр шағын ауданда кішкентай шіркеу бар.

Шіркеулер

Загоридегі көптеген шіркеулер 17-18 ғасырлардан бастап салынған, бірақ көне негіздердің де қалдықтары сақталған. Көптеген ауылдардағы басты шіркеу – тастан салынған, ағаш шатыры тақтатаспен жабылған кең базилика. Олар негізінен Эпир аймағының иконографтарымен Византия дәстүрінде безендірілген. Шіркеуге кіреберіс бағаналы галереямен қорғалуы мүмкін. Қоңырау мұнарасы көбінесе шіркеуден бөлек тұрады.

Үйлер

18 ғасырға дейін үйлер қарапайым тікбұрышты тұрғын үйлер болды, көбінесе тек бір қабаттан тұрып, жертөлесі мал шаруашылығына арналған қосалқы орын ретінде пайдаланылды. Шындығында, Вица маңындағы Молоссиан учаскесінде қазылған тұрғын үйлер осы құрылыс стилімен салынған сияқты. Үйлер жергілікті таспен салынған және төбелері тас плиткалардан (әктас немесе құмтас) жасалған. Плиткалар цементсіз, тек жоғарыдағы плиткалардың салмағымен бірге ұсталады. Сондықтан тас төбеге үнемі күтім қажет, өйткені ол қыс айларында көп қарға ұшырайды. Бұл ескі тип 18-19 ғасырларда бай отбасылардың көп қабатты сарайларына дейін дамып, күрделі стильдерге ие болды. Көптеген үйлердің алдында қоршалған аула немесе бақ болады. Аула қақпасы – бұл үйді елді мекеннің қалған бөлігімен байланыстыратын, тас төбемен жабылған дербес құрылыс. Үйден басқа, қосалқы ғимараттар да бар, әдетте "магерио" (ас үй), ас үйден ең алыс бұрышта орналасқан сыртқы дәретхана және мал қоралары. Негізгі үйдің қабырғалары бір метрге дейін жуық қалыңдыққа ие, ал ішкі қабырғаларында суықтан қорғайтын құммен толтырылған бөліктері болуы мүмкін. Үйге кіре беріс "hagiati" деп аталатын кіреберіске ашылады, ол "ondas" немесе "mantzato" деп аталатын жатақ бөлмелерге алып келеді. "Hagiati" бастапқыда үйдің алдындағы жартылай ашық кеңістік болған және кейде қазір де солай болады. Бұл атау, шамасы, парсы тіліндегі "хаят" сөзінен шыққан, ол парсы бағының павильондар немесе басқа да құрылыстармен жабдықталған стилі. "Mantzato" – қыс айларында от жағылатын, "тавла" (үстел) және "басия" деп аталатын төсек ретінде пайдаланылатын отыру орындары бар негізгі бөлме. От жағына қарсы "месантра" деп аталатын қабырғалы шкаф орналасқан. "Mantzato" функциясын оңайлату үшін, көбінесе үйдің оңтүстік жағында орналасқан. "Hagiati" еденінен жоғарғы қабатқа ағаштан жасалған баспалдақпен "креватта" деп аталатын алаңға өтіледі. Бұл жатақ бөлмелері арасындағы кеңістік. Сирек жағдайларда "креватта" ағаш төбемен жабылған шағын балконға ашылады. "Главане" – шатырға кіретін кішкентай есік. Үйдің жертөлесінде шарап сақтауға арналған жертөлелер және басқа да қоймалар орналасқан, оларды жануарларға қосымша жай ретінде де пайдалануға болады. Ескі сарайлардың көпшілігі сақталмады, олардың көпшілігі күйреуге ұшырады. Сақталғандарының ішінде "ondas" бөлмесі ең кеңірек, үлкен камині бар және гүлдермен суреттелген болуы мүмкін. Ол қонақтарды қабылдау үшін пайдаланылған.

Көпірлер

Загоридің кең аумағында 160-тан астам аркалы көпірлер салынды, олардың көпшілігі әлі де тұр және аймақтың көптеген өзендері мен ағыстарын кесіп өтуге көмектеседі. Олар негізінен 18-шы және 19-шы ғасырларда жергілікті шеберлермен жергілікті тас қолданып салынған. Бұл көпірлер әдетте грек тілінде "kamares" деп аталатын бірден үш аркаға дейін иеленеді. Ең әйгілілерінің бірі – Кипои (Κἠποι) ауылының жанында орналасқан, сондай-ақ Калогерико деп те белгілі Плакидастың үш аркалы көпірі.

Викос ойысы

Викос шатқалы немесе Викос каньоны Викос-Аоос ұлттық паркінің ортасында орналасқан аймақтың ең таңғажайып табиғи нысаны болып табылады. Маусымдық өзен Викос шатқалы арқылы ағып өтеді, оның ұзындығы шамамен 38 км. Шатқалдың ең терең бөлігі 12 км-ге жуық. Басты бөлігінің ортасында, жолдар мен елді мекендерден қашықта, оны Мегас Лаккос деп аталатын, сондай тереңдіктегі қосалқы шатқал кесіп өтеді. Воидоматис өзені Викос шатқалынан бастау алып, содан кейін кішкентай шатқалы арқылы Аоос өзеніне құяды. Викос шатқалы Монодендри жанында 990 метр тереңдікке жетеді, ал ол орналасқан Тимфе тауының ең жоғары нүктесі 1350 метрді құрайды. Бұл әлемдегі ең терең шатқалдардың бірі, тіпті еніне шаққандағы тереңдігі бойынша ең тереңі. Викос шатқалы ғылыми тұрғыдан да маңызды, себебі ол адамның араласуынан дерлік таза, жаңартылмаған табиғи күйде сақталған. Бұл – жойылып бара жатқан түрлердің панасы және әртүрлі экожүйелерге толы.