Кіріспе

Сахаранпур – Үндістанның Уттар-Прадеш штатындағы қала және муниципалитет (муниципалдық корпорация). Бұл қала Сахаранпур ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Сахаранпур қаласының аты қасиетті Шах Харун Чиштидің есімімен аталған. Үндістан үкіметінің «Ақылды қалалар» миссиясы аясында Сахаранпур Тұрғын үйлер және қалалық даму министрлігі (MOUD) тарапынан 100 «Ақылды қаланың» бірі деп жарияланды.

Орта ғасырлар

Илтутмиш билігі кезінде (1211–1236 жж.) аймақ Дели сұлтандығының құрамына кірді. Сол кезде аймақтың көп бөлігі орман мен батпақтармен жабылған еді, одан Паондхой, Дхамола және Ганда Нала өзендері ағып өтетін. Климат ылғалды болды және безгек аурулары жиі кездесетін. Дели сұлтаны Мұхаммед бин Тұғлуқ (1325–1351) 1340 жылы Шивалик патшаларының көтерілісін басу үшін солтүстік доабқа жорық жасады. Сол кездегі жергілікті дәстүрге сәйкес, ол Паондхой өзенінің жағасында суфи пірінің бар екенін естіді. Пірге барып қайтқаннан кейін, ол бұл аймақтың енді суфи пірі Шах Харун Чиштидің құрметіне «Шах Харунпур» деп аталуын бұйырды. Бұл пірдің қарапайым, бірақ жақсы сақталған бейіті Сахаранпур қаласының ең ескі ауданында, Мали қақпасы/Базар Динанат және Халвай Хатта арасында орналасқан. 14 ғасырдың соңына қарай Сұлтандықтың күші әлсіреді және Орталық Азиядан Тимур Ақсақ (1336–1405) шабуыл жасады. Тимур 1399 жылы Делині тонау үшін Сахаранпур аймағынан өтті, ал аймақ халқы оның әскерімен сәтті күресе алмады. Кейін әлсіреген Сұлтандықты Орталық Азиялық моғол патшасы Бабур (1483–1531) жаулап алды.

Моғол дәуірі

16 ғасырда Ферғана аңғарынан (қазіргі Өзбекстан) Тимур мен Шыңғыс ханның темірлік ұрпағы Бабур Хайбер асуы арқылы басып кіріп, Моғол империясын құрды, ол Үндістанмен қатар қазіргі Ауғанстан, Пәкістан және Бангладешті қамтыды. Моғолдар парсы тілінде сөйлейтін Орталық Азия түркілерінің ұрпақтары еді (моңғолдық қоспасы да көп болған). Моғол дәуірінде Ақбар (1542–1605) тұсында Сахаранпур Дели провинциясының әкімшілік бірлігіне айналды. Ақбар Сахаранпурдың феодалдық жагирін моғол қазынашысы, әскер лагері орнында қазіргі қаланың негізін салған Аггарвал джайны Сах Ранвир Сингхке сыйлады. Сол кездегі ең жақын елді мекендер – Шекпура және Малхипур еді. Сахаранпур қабырғалы қала болған, онда төрт қақпа болды: Сарай қақпасы, Мали қақпасы, Бурия қақпасы және Лакхи қақпасы. Қала Нахаса базары, Шах Бехлол, Рани базары және Лакхи қақпасы деп аталатын шағын аудандарға бөлінген. Сах Ранвир Сингхтің ескі бекінісінің қираған қалдықтары Сахаранпурдың Чудхариан ауданында, одан әлдеқайда танымал ‘Бада Имам бада’дан шалқап жатыр. Ол сондай-ақ Мухалла/Толи Чоундариян жерінде үлкен джайнистік ғибадатхана салған, ол қазір ‘Дигамбер джайнистік панчаяти ғибадатханасы’ деп аталады.

Саидтар мен Рохиллалар

Мұғұл императорлары Акбар, кейін Шах Жахан (1592–1666) мұсылман Сейид әулеттеріне Сарват әкімшілік парғанасын сыйлады. 1633 жылы олардың бірі қала салып, оған және айналасындағы аймаққа Мұзаффарнагар деп ат қойды, бұл оның әкесі, Сейид Мұзаффар Әли Ханның құрметіне жасалды. Сейидтер 1739 жылы Надир Шахтың шапқыншылығына дейін аймақты басқарды. Ол кеткен соң бүкіл доабта тәртіпсіздік орнады, аймақты жаттар кезекпен биледі. Осы тәртіпсіздікті пайдаланып, рохиллалар транс-Ганг аймағының барлығын бақылауға алды. 1750 жылдары Солтүстік-Батыс және Солтүстік Үндістанды басып алған Ауған билеушісі Ахмад Шах Дуррани Сахаранпур аумағын рохилла басшысы Наджаф Ханға жагир ретінде берді. Ол Наваб Нажиб уд Даула атағын алып, 1754 жылы Сахаранпурда қоныстанды. Ол Гаунсгархты астанасы етіп, Маратха империясының шабуылдарына қарсы өзінің беделін нығайтуға тырысты. 1759 жылы Нажиб уд Даула 550 ауылды Ландаура раджасы болған Манохар Сингхке беру туралы келісімге келді.

Мараттар дәуірі

1757 жылы Маратха әскері Сахаранпур аймағын басып алды, нәтижесінде Нажиб-уд-Даула Сахаранпурды Маратха билеушілері Рагхунатха Рао мен Малхаро Холкарға жоғалтты. Рохиллалар мен маратхалар арасындағы қақтығыс 18 желтоқсан 1788 жылы Нажиб-уд-Дауланың немересі Ғұлам Қадырдың тұтқындалуымен аяқталды, ол Маратха генералы Махаджи Синдиядан жеңілген болатын. Наваб Ғұлам Қадырдың Сахаранпур қаласына қосқан ең маңызды үлесі – Наваб Ганж ауданы және ондағы әлі де тұрған Ахмадебади бекінісі. Ғұлам Қадырдың қазасы Сахаранпурдағы Рохилла әкімшілігін тоқтатты және ол Маратха империясының ең солтүстік ауданына айналды. Ғани Бахадур Банда Маратханың алғашқы губернаторы болып тағайындалды. Маратха билігі кезінде Сахаранпур қаласында Бутешвар және Багешвар храмдары салынды. 1803 жылы Екінші Англо-маратха соғысынан кейін, Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Маратха империясын жеңген кезде Сахаранпур британдық тәуелділік астына көшті.

Британдық отарлау кезеңі (1803-1947 жж.)

1857 жылы Үндістан шетелдік компанияның басқыншылығына қарсы көтерілгенде, қазір Үндістанның Бірінші Тәуелсіздік соғысы деп аталатын оқиға, Сахаранпур және қазіргі Мұзаффарнагар аудандары осы көтеріліске қатысты. Бостандық күрескерлерінің операциялық орталығы Музаффарнагар аймағындағы Шамли деген шағын қала болды, ол бірқарақта азат етілді. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін британдықтардың кек алуы қатаң болды. Өлім-жұлым мен қирату әсіресе аймақтың мұсылмандарына қарсы бағытталды, оларды британдықтар көтерілістің басты қозғаушы күші деп есептеді. Әлеуметтік жаңару басталғанда, мұсылмандардың мәдени және саяси тарихы Деобанд пен Алигарх қалаларының айналасында қалыптасты. 1867 жылы Мұхаммед Қасым Нанауатави мен Рашид Ахмад Гангохи, реформатор Шах Уәлиулланың әлеуметтік және саяси жаңғырту идеологиясын қолдаушылары, Деобандта мектеп ашты. Ол Дарул Улум Деобанд ретінде кең танылды. Мекеменің негізін қалаушыларының миссиясы екі бағытта болды: бейбіт жолмен мұсылмандардың діни және әлеуметтік санасын оятуға және олардың сенімдері мен мәдениетін насихаттауға қабілетті ғалымдарды тәрбиелеу және тарату; сондай-ақ, индус-мұсылман бірлігі мен біртұтас Үндістан идеясын қолдау арқылы ұлттық сезім мен бірлікке қол жеткізу. Сахаранпур қаласындағы мұсылман ғалымдары осы идеологияны белсенді түрде қолдады және алты айдан кейін Мазахир Улум діни семинариясын құрды.

География және климат

Сахаранпур , Чандигархтың оңтүстік-шығысына қарай шамамен , Делидің солтүстік-шығысына қарай , Шамлидің солтүстік-шығысына қарай және Дехрадунның оңтүстік-батысына қарай орналасқан. Сахаранпурдың орташа биіктігі бар. Сахаранпур географиялық доаб аймағының бір бөлігі болып табылады. Сахаранпур ауданы Химачал-Прадеш, Уттар-Прадеш, Уттаракханд және Харьяна штаттарының біріне шектес.

Үкімет және саясат

Сахаранпур қаласы Сахаранпур муниципалдық корпорациясы, бұрынғы муниципалдық кеңес арқылы басқарылады. Қала 4 аймаққа және 70 округке бөлінген, оларды 2017 жылы муниципалды немесе жергілікті сайлауда бес жылдық мерзімге сайланған 70 кеңесші ұсынады. Әкімшілік бөлімнің басшысы – муниципалдық комиссар, қазіргі уақытта Газал Бхарадваджа ханым, ал сайланған бөлімнің басшысы – мэр, доктор Ажай Кумар Сингх, БЖДП-дан. Қала сондай-ақ Сахаранпур сайлау округінің құрамына кіреді, онда 2019 жылы Бахужан Самадж партиясынан Хаджи Фазлур Рехман парламент депутаты ретінде сайланды, және 2022 жылы Самаджвади партиясынан Ашу Малик заң шығарушы жиналысы депутаты ретінде сайланды.

Азаматтық коммуналдық қызметтер

Сахаранпур қаласында тек бір кәріздік суды тазарту қондырғысы бар, ал қалдық судың көп бөлігі Хиндон өзеніне құйылып, оны одан әрі ластайды.

Компаниялық бақ

Сахаранпур ботаникалық бағы, «Компания бағы» деп белгілі және бір кезде Британдық Шығыс Үндістан компаниясының жеке меншігі болған, 1750 жылға дейін сақталған Үндістандағы ең көне бақшалардың бірі. Бұл бақ сол кезде Фарахат Бахш деп аталған, алғашқыда жергілікті басшы Интазам уд-улла құрған демалыс орны болды. 1817 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясы оны сатып алып, аудандық дәрігердің басқаруына берді. Жозеф Далтон Хукер осы ботаникалық бақ туралы: «Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – Қытайдан шай өсімдігін әкелуін санауға болады, мен осы фактіні атап өткім келеді, себебі көптеген британдық оқырмандар Гималай және Ассамдағы шай саудасының құрылуы Калькутта және Сехарунпур бақтарының бақылаушыларының еңбегі екенін білмейді» дейді. 1887 жылы Үндістанның ботаникалық зерттеуі елдің ботаникалық ғылымдарын жаңарту мақсатымен құрылғанда, Сахаранпур солтүстік Үндістан флорасын зерттеу орталығына айналды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл бақ Үндістандағы ғылым мен экономикаға қосқан үлесі үшін Калькутта бағынан кейін екінші орында тұрады. Бүгінде жеке кәсіпкерлікпен басқарылатын бақ жасылданған, көптеген түрлі өсімдіктер мен гүлдерге толы.

Шакумбари Деви ғибадатханасы

Сиддхпиет Шри Шакумбари Деви ғибадатханасы – маңызды және ежелгі индуистік храм. Ол Үттар-Прадеш штатындағы Сахаранпур қаласынан 40 шақырым қашықтықтағы Шивалик төбелерінде, Бехат ауданында орналасқан. Бұл – Үндістандағы ең танымал қасиетті орындардың бірі. Жыл сайын миллиондаған зыяратшы бұл храмға келеді. Шакүмбари Деви – Ана Дурганың белгілі Шактипиті.

Ағаш кесуші қала

Сахаранпур, "Ағаш өңдеу қаласы" деп белгілі, Үндістанда қолмен жасалған ағаш бұйымдарымен танымал мәдени және өнер орталығы болып табылады.

Археологиялық нысан Хулас

Сахаранпур қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 40 км қашықтықта орналасқан археологиялық қазбалар б.з.д. 2000 жылға дейін созылатын кеш Хараппа мәдениетінің іздерін табыс етті. Бұл Батыс Уттар-Прадеш штатындағы Аламгирпур (Мейрут ауданы) және Баргаон (Сахаранпур ауданында да орналасқан) сияқты маңызды Хараппа орындарының бірі.

Көлік

Сахаранпур қаласы арқылы екі ірі ұлттық автомобиль жолы өтеді – NH 709B және NH 344. NH 709B Сахаранпурдан басталып, Шамли және Багпат арқылы Делимен байланысады, ал NH 344 Сахаранпурды Амбала, Ямунагар және Рурки қалаларымен, сондай-ақ Харьяна штатындағы Панчкуламен және Уттаракханд штатындағы Харидуар және Дехрадунмен жалғастырады. Уттар-Прадеш штатының 57-ші автомобиль жолы, көбінесе Дели-Ямунотри тас жолы деп аталады, қаладан өтеді. Сонымен қатар, 2024 жылдың наурыз айына дейін аяқталуы күтілетін Дели-Сахаранпур-Дехрадун экспресс-жолы да жоспарланған. 2025 жылға дейін салынып бітуі күтілетін Шамли-Амбала алты жолақты экспресс-жолы ауданның Ганго ауданын тікелей Амбаламен байланыстырады. Сахаранпур Junction – қалаға қызмет көрсететін негізгі теміржол стансасы. Станса Солтүстік теміржолының Амбала бөлімшесінің басқаруында болады және Морадабад-Амбала, Дели-Мейрут-Сахаранпур және Дели-Шамли-Сахаранпур теміржол желілерінің тоғысқан жерінде орналасқан. Сахаранпур теміржолмен 1870 жылы Скинде, Пәкістан және Дели теміржолы Амритарс-Амбала кантонменті-Сахаранпур-Газиабад желісін аяқтағанда байланысты. Бұл желі Пәкістанның Мултан кантонментін Делимен байланыстырды. Сахаранпур мен Морадабадты байланыстыратын тағы бір желі 1886 жылы аяқталды. Шахдара-Сахаранпур жеңіл теміржолы 1907 жылы пайдалануға берілді. Теміржол 2 фут 6 дюймдік тар рельсте салынды, жалпы ұзындығы 94,24 миль (152 км) құрады. Бірақ шығынның артуына байланысты 1970 жылы жабылды. Кейіннен 1676 мм кең рельске ауыстырылып, 1970 жылдардың соңында қайта ашылды. Сахаранпур жоспарланып отырған Шығыс арнайы жүк тасымалы дәлізінің бағытында жатыр.