Кіріспе
Панама қаласының әуежайы, Панама. Токумен халықаралық әуежайы (lang es) – Панаманың астанасы Панама қаласына қызмет ететін басты халықаралық әуежай. Бұл әуежай Copa Airlines әуекомпаниясының негізгі базасы болып табылады және Кариб теңізі, Оңтүстік, Солтүстік және Орталық Америкаға, сондай-ақ кейбір Еуропа қалаларына аймақтық хаб ретінде қызмет етеді. Бұдан өзге, Катарға жүк рейстері де осы әуежайдан жүзеге асырылады.
Tocumen International Airport (lang es) is the primary international airport serving Panama City, the capital of Panama. The airport serves as the homebase for Copa Airlines and is a regional hub to and from the Caribbean, South, North and Central America and additionally features routes to some European cities as well as cargo flights to Qatar.
Тарих
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Панама әуежайлары тек АҚШ Қарулы күштеріне жалға берілді. Токуменге ең жақын әуежай Патилла Пойнт әуеайлағы болды. Панама каналын шетелдік агрессиядан қорғау үшін бірнеше әуежайлар салынды. Албрук алаңындағы 37-ші ұшу тобы 9 желтоқсан 1941 жылдан 26 наурыз 1942 жылға дейін, Перл-Харборға шабуылдан кейін, Патилла Пойнт әуежайындағы 28-ші ұшу эскадрильясының P-40 Warhawk ұшақтарын алмастырды. Токумен халықаралық әуежайы 1947 жылдың 1 маусымында президент Энрике Адольфо Хименес тарапынан ашылды, ал әуежай құрылысы толыққанша аяқталмай тұрып, әуежай жұмысын бастады. Әкімшілік ғимарат/жолаушылар терминалы полковник Хосе Антонио Ремон Кантераның басшылығымен жеті жылдан кейін ашылды. Қазіргі уақытта жүк терминалы ретінде пайдаланылатын ескі әуежай ғимараты 38 метр биіктікте салынған. Уақыт өте келе, Панама транзиттік ел ретінде маңызға ие болғандықтан, бұл терминал әуе операцияларының артуына байланысты сұранысты қанағаттандыру үшін тым кішкентай болып қалды. Осы жағдайлар авиациялық билікті әуежайды кеңейтуді қарастыруға мәжбүр етті. Жаңа ғимараттардың құрылысы 1971 жылы басталды. Жаңа терминал ғимаратын салу үшін Токумен өзенінің арнасы өзгертілді. Терминал 1978 жылдың 15 тамызында ашылып, 5 қыркүйекте жұмысын бастады. Токумен халықаралық әуежайы – бүгінгі таңдағы ең ірі коммерциялық ұшақтарды қабылдай алатын екі қону-көтеру жолағына ие аймақтағы сирек әуежайлардың бірі. 1981 жылы әскери үкімет әуежайдың атын 1981 жылдың 31 шілдесінде қайтыс болған Панама басшысының құрметіне Омар Торрихос халықаралық әуежайы деп өзгертті. Тоғыз жылдан кейін, 1989 жылы АҚШ-тың Панамаға басып кіруі нәтижесінде диктатура құлағаннан кейін бастапқы атау қайта жаңартылды, сол кезде әуежайды 82-ші әуеде жүретін дивизиясының десанттық әскерлері басып алды. Бастапқы қону-көтеру жолағы (03L/21R) негізінен жүк және жеке рейстер үшін пайдаланылады, сонымен қатар қозғалыс көп болған кезде негізгі қону-көтеру жолағына қосымша ретінде қолданылады. Негізгі қону-көтеру жолағы (03R/21L) ұзындығы шамамен және негізінен коммерциялық рейстер үшін пайдаланылады, ал 03R бағыты ILS Cat. I жүйесімен жабдықталған. 2003 жылдың 31 мамырына дейін Токумен халықаралық әуежайын Азаматтық авиация басқармасы (қазір Азаматтық авиация органы) басқарды. Осы жылдың 1 маусымында 2003 жылғы 29 қаңтардағы №23 заң арқылы инновациялық терминал басқару платформасы құрылды, ол Панамадағы әуежайлар мен қону-көтеру жолақтарын басқарудың құқықтық аясын белгіледі. Бұл заң Aeropuerto Internacional de Tocumen, S.A. құрылуына мүмкіндік берді, ол қазіргі уақытта терминалды басқарады. Бұл заң Панамадағы авиациялық секторды одан әрі жетілдіру және жаңғырту мақсатында қайта құрылымдаған бірқатар заңдардың бірі болып табылады. 2015 жылдың тамызында Emirates компаниясы 2016 жылдың ақпанынан бастап Дубайдан Токумен халықаралық әуежайына рейстер жүргізетінін хабарлады, бұл жағдайда ол әлемдегі ең ұзақ тоқтамайтын рейске айналатын еді. 2016 жылдың қаңтар айында рейстің экономикалық мүмкіндіктердің болмауына байланысты кешіктірілгені хабарланды. Рейс қашан тұрақты жоспарлы рейстерді бастайтыны әлі жарияланбаған. Emirates компаниясы Дубай мен Окленд арасындағы рейстерді бастағанға дейін Токумен халықаралық әуежайы мен Дубай арасындағы маршрутты әлемдегі ең ұзақ рейс ету жоспарланған. 2023 жылдың 16 наурызында Панама метросының Aeropuerto метро станциясы әуежайда ашылды.
Бірінші кезең
2006 жылы Tocumen S. A. ірі кеңейту және жаңарту бағдарламасын бастады. Негізгі жолаушылар терминалы шамамен 21 миллион АҚШ долларына кеңейтілді. Панамаға және одан ұшу санын арттыру, сондай-ақ коммерциялық және ішкі айналым аймақтарының дамуын жеңілдету үшін жаңа бортқа шығу қақпалары салынды. Tocumen әуежайының басқарушылығы 22 жаңа көпір сатып алып, ең ескі 14 көпірді алмастырды. Бұл 6 қашықтан орналасқан позицияны қосуды қамтыды, нәтижесінде Tocumen әуежайында барлығы 28 бортқа шығу қақпасы болды. Жаңа нысандар 2006 жылы пайдалануға берілді. Әуежайда сондай-ақ Copa Club атты VIP лаунжы бар, ол United Airlines және Copa Airlines серіктестігімен басқарылады және Copa әуе компаниясының серіктес әуе компанияларына және Star Alliance мүшелеріне қызмет көрсетеді. American Airlines үшін Адмиралдар клубы да болды, ол 2012 жылдың 30 маусымында жабылды. Global Lounge Network жетекшілігімен жұмыс істейтін Lounge Panama атты VIP әуежай лаунжы 2019 жылдың 9 қаңтарында Tocumen әуежайында қызметін бастады. Жаңғырту жобасының келесі қадамы әуежайдың ортақ аймақтарына қызмет көрсету және қолдау үшін жаңа жабдықтар сатып алу болды. Жаңа жабдықтарға: заманауи бортқа шығу қақпалары мен лифттері, багаж тасымалдау конвейерлері, ұшу туралы ақпарат жүйесі және ауа баптау жүйесін жаңарту кірді. 1947 жылы салынған ескі Tocumen халықаралық әуежайын тек жүк терминалы ретінде пайдалануға жаңарту Tocumen халықаралық әуежайын жаңғырту жобасының соңғы қадамы болды. Бұл орталық ғимаратты қайта жобалауды, жүк компаниялары үшін жаңа ғимараттар салуды және басқа да жақсартуларды қамтыды.
Екінші кезең
Токумен халықаралық әуежайының екінші кеңейту кезеңі – Солтүстік терминалы. 60 миллион АҚШ доллары көлемінде, 12 қосымша терминал қақпасы бар жаңа терминал салынды. Осы 12 жаңа қақпаға, бар болған 22 қақпа мен 6 қашықтағы тұрақ орындары қосылғанда, барлығы 40 қақпаға ие болдық. Жаңа нысандарға аэродром алқаптары, рульдік жолдар және жүк терминалы мен әуежай әкімшілік ғимаратын байланыстыратын жаңа жол кірді. Muelle Norte негізгі жолаушылар терминалымен байланыстырылған, сондай-ақ жолаушылар мен сауда орындары үшін 10 жылдам жүретін жолға ие. Багаж сұрыптау жүйесі артып келе жатқан сұранысқа қарай кеңейтілді. Екінші кезеңнің жобалау тендері Эквадордағы Planman Cia Ltda компаниясына тапсырылды. Колумбиялық Aerotocumen компаниясы Солтүстік терминалын салу бойынша тендерді жеңіп алды.
Үшінші кезең
2012 жылдың бірінші жартысында Оңтүстік терминалға конкурс процедурасы басталды және келісімшартты бразилиялық Odebrecht компаниясы жеңіп алды. Tocumen S. A. компаниясы 780 миллион АҚШ доллары көлемінде инвестиция жасады, оның ішінде қосымша 20 қақпа салынды. Бұл жаңа терминалдың, жүздеген тұрақ орындарының, Токумен өзенінің арнасын өзгертудің және әуежайға тікелей қол жеткізуге арналған төрт жаңа бағыттың құрылысын қамтыды. Жаңа терминал 2019 жылдың 29 сәуірінде ресми түрде ашылып, 2022 жылдың 22 маусымында жұмысын бастады.
Жылдық тасымал
+ Жылдық жолаушы тасымалы Жыл Жолаушылар ИКАО әдістемесі (2015) % Өзгеріс % Өзгеріс ИКАО әдістемесі бойынша (2015) Жүк % Өзгеріс Қозғалыстар % Өзгеріс 2003 2,145,489 11.5% 85,508 43,980 2004 2,398,443 11.8% 96,215 12.5% 45,703 3.9% 2005 2,756,948 15% 103,132 19.6% 47,873 4.6% 2006 3,215,423 16.6% 82,186 20.3% 53,853 12.7% 2007 3,805,312 18.3% 82,463 0.3% 61,400 14.0% 2008 4,549,170 19.5% 86,588.8 4.8% 73,621 19.9% 2009 4,748,621 4.4% 83,513 3.8% 80,330 9.1% 2010 5,042,410 6.2% 98,565 18.0% 84,113 4.7% 2011 5,844,561 15.9% 110,946 12.6% 93,710 11.4% 2012 6,962,608 19.1% 116,332 4.9% 110,206 17.6% 2013 7,784,328 11.8% 110,186 5.3% 121,356 10.1% 2014 8,536,342 9.7% 110,789 0.5% 135,406 11.5% 2015 8,913,501 4.4% 96,902 12.5% 141,642 4.6% 2016 14,741,937 9.7% 110,364 13.9% 145,245 2.54% 2017 15,616,065 5.9% 113,228 2.59% 145,914 0.46% 2018 16,242,679 4.01% 168,108 48.47% 148,556 1.81% 2019 16,582,601 2.09% 164,700 2.03% 149,808 1% 2020 4,526,663 72.70% 145,929 11.40% 50,976 65.97% 2021 9,163,998 102.44% 202,743 38.93% 88,823 74.24% 2022 15,779,103 72.18% 234,945 15.88% 133,084 49.83%
PTY-де немесе оның маңында болған апаттар
1965 жылы 4 тамызда Rutas Internacionales Peruanes SA (RIPSA) компаниясының Дуглас DC 4 жүк рейсі PTY әуежайының солтүстік-шығысынан 2,5 миль қашықтықта ұшып шыққаннан кейін техникалық тежеудің нашар болуы салдарынан апатқа ұшырады. Барлық 7 адам қаза тапты. 1979 жылы 28 қыркүйекте Transporte Aereo Boliviano (TAB) Lockheed C 130 Hercules PTY әуежайынан түнгі уақытта ұшып шыққаннан кейін жақын жердегі теңізге құлады. Барлық 4 адам қаза тапты. 2004 жылы 2 шілдеде Air Tek компаниясы басқаратын IAI Westwind ұшағы ұшып шыққаннан кейін құлап, бос ангардың ішіне түсті. 6 адам мен әуежайдағы бір қызметкер қаза тапты.