Кіріспе
Жануарларды пісірілмеген ет, сүйек және ішектермен тамақтандыру практикасы. Шикі тамақтандыру – үй жануарларына, мысықтарға және басқа да жануарларға негізгі құрамы пісірілмеген ет, жеуге жарамды сүйектер мен ішектерден тұратын диета беру практикасы. Шикі диета құрамына кіретін ингредиенттер әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір жануар иелері жануарларын тамақтандыру үшін үйде дайындалған шикі диеталарды таңдайды, бірақ коммерциялық шикі диеталар да қолжетімді. Шикі диетамен тамақтандыру практикасы азық-түлік арқылы жұғатын аурулар, зооноздық инфекциялар және қоректік теңгерімсіздіктер қаупіне байланысты алаңдаушылық тудырады. Иттерін шикі тамақпен тамақтандыратындардың көптеген себептері бар, олардың ішінде: мәдениет, денсаулыққа қатысты сенімдер, тамақтану және жануарлар үшін табиғи деп саналатын нәрселер. Шикі тамақпен тамақтандыру жануарлардың жабайы, ет жейтін бабаларымен байланыста болуына мүмкіндік береді деп есептелуі мүмкін.
Raw feeding is the practice of feeding domestic dogs, cats, and other animals a diet consisting primarily of uncooked meat, edible bones, and organs. The ingredients used to formulate raw diets vary. Some pet owners choose to make home made raw diets to feed their animals but commercial raw diets are also available. The practice of feeding raw diets has raised some concerns due to the risk of foodborne illnesses, zoonosis, and nutritional imbalances. People who feed their dogs raw food do so for a multitude of reasons, including but not limited to: culture, beliefs surrounding health, nutrition, and what is perceived to be more natural for their pets. Feeding raw food can be perceived as allowing the pet to stay in touch with their wild, carnivorous ancestry.
Сүйектер мен тіс денсаулығы
Азық-түлік кальций мен фосфор арақатынасын сақтап, сүйек және тіс денсаулығын жақсартуда маңызды рөл атқарады. Иттің кальцийінің 99%-ы және фосфордың 85%-ы сүйектері мен тістерінде кездеседі. Қалыпты арақатынасты сақтау үшін жеткілікті мөлшерде кальций беретін тағамдарды табу қиын, себебі көптеген кальцийге бай тағамдар фосфорға да бай болады. Осы себепті, әсіресе коммерциялық тамақ өндірушілерде бар талдау техникалары болмаса, тиісті кальций:фосфор арақатынасы бар шикі диетаны үйде дайындау қиын болуы мүмкін. Сондықтан бұл май қышқылдары терінің денсаулығы үшін өте маңызды, және көптеген шикі диеталар оларды дұрыс толықтыруды қамтамасыз етеді. Тері мен түк жағдайын жақсарту үшін, Американдық азық-түлік бақылау шенеулері қауымдастығының (AAFCO) талаптарынан артық мөлшердегі қажетті май қышқылдары беріледі, бұл түктің жылтырлығын және терінің денсаулығын жақсартады. Омега-6 май қышқылдары, әсіресе линоль қышқылы, терінің қорғаныш функциясында маңызды рөл атқарады. Майллард реакциясы мәселелі, себебі бұл реакция кезінде амин қышқылындағы амин тобымен тоқтатылған қант байланысады, нәтижесінде амин қышқылы жануар үшін қолжетімсіз болады. Осылайша, кейбір тағам өңдеу түрлері иттің тамағындағы қажетті қоректік заттардың мөлшерін азайтуы мүмкін. Бұл еттегі амин қышқылдарының амин топтары бос болып, ит үшін тамақтануға қолжетімді дегенді білдіреді. Дегенмен, етті пісірмеу немесе өңдемеу қауіпі, үйде пісіру үшін шикі етпен жұмыс істеумен бірдей. Егер жақсы үй және жеке гигиена сақталса, денсаулыққа қауіптің артуы болмайды.
Түрлері
Шикі тамақтандыру қауымдастығында әртүрлі пікірлер кездеседі. Пікірталас тудыратын мәселелерге иттің барлық жейтін жануар ма, немесе ет жейтін жануар ма деген сұрақ, сондай-ақ иттің рационында өсімдік тағамы қажеттігі және қажет болса, қандай мөлшерде беру керектігі жатады. Бүтін сүйектерді пайдаланудың қауіпсіздігі де жиі талқыланады. Шикі диета рецепттері еттің қатарında көптеген көкөністер мен дәнді дақылдарды қамтуы мүмкін, ал кейбіреулері тек ет, сүйек, ішек-қардай және қажетті қосымшалармен шектеледі, яғни минималистік болып табылады. Мишель Т. Бернардтың ұсынған Ет пен сүйек диетасы – шикі тамақтандыруға минималистік көзқарасқа берілген мысал. Шикі диетаға қатысты сын-ескертпелердің бірі – кез келген шикі диетамен тамақтандыру кезінде туындауы мүмкін қоректік тепе-теңдіктің бұзылуы туралы алаңдаушылық.
БАРФ
BARF диетасы бастапқыда «Сүйек және шикі тағамдар» диетасы ретінде анықталған, бірақ кейіннен «Биологиялық тұрғыдан сәйкес шикі тағамдар» деп өзгертілді. BARF диетасын алғаш рет доктор Иан Биллингхерст танымал етті, ол 60% шикі, еті бар сүйектермен тамақтандыруды ұсынды. Диетаның қалған бөлігін көкөністер, дәнді дақылдар және бұршақтар сияқты әртүрлі тағамдар құрауы керек.
Тағам үлгісі
"Жақсылық үлгісі" диетасы, жемті жануардың рационында кездесетін ингредиенттер мен қоректік заттардың пропорцияларын имитациялайтын диета құруға бағытталған. Табиғатта, жыртқыш жануар жеген жемтің еті мен мүшелерінен ғана емес, қоректік заттарды алады. Жабайы жануар өз жемісінің бұрын жеген тағамынан да қоректік заттар алады. Бұл диета жабайы жануардың алатын барлық қоректік заттарды имитациялауға тырысады. Барлық жемті жануарлар мүмкіндігінше қолданылады, оның ішінде толық қоян, тауық, кеспе тауық және түйеқұс. Жалпы, диетада 80% ет (жүрек сияқты "етті" мүшелерді қоса), 10% сүйек және 10% мүшелер (оның жартысы бауыр) ұсынылады. Толық жемті жануарлар моделінің жақтаушылары, иттің және мысықтың табиғи ет жейтін жануарлар екеніне және ет, сүйектер мен мүшелерден басқа қоректік қажеттіліктері жоқ екеніне сенеді. Бұл модельді жақтаушылар әртүрлі жануарлардың етін тамақтандыруға баса назар береді. Кейбіреулері жемті жануарлардың асқазан ішіндегісін имитациялау үшін аз мөлшерде өсімдіктер қосады. Қосымшалар, әдетте, жақсылық модельдік диетасында қолданылмайды, бірақ кейбір ізбасарлары коммерциялық астықпен азықтандырылған малдың омега-3 май қышқылының азаюын толықтыру үшін диетаға балық майын қосады. Бұл мәселені шөппен азықтандырылған етпен азайтуға болады, себебі оның құрамында астықпен азықтандырылған етке қарағанда екі еседен астам омега-3 бар.
Жетіспеушілік проблемалары
Үйде дайындалған шикі диеталарға қатысты зерттеулерде, иелерінің өте азы ғана рецепттерді ұстанатыны және бұл қоректік тепе-теңдіксіздік тәуекеліне әкелетіні анықталды. Шикі балықта тиаминаза ферментінің деңгейі жоғары, ол тиаминнің ыдырауына және жетіспеушілікке алып келуі мүмкін. Америкалық азық-түлік бақылаушылар қауымдастығы (AAFCO) көптеген коммерциялық жануарлар азығын өндіретін компанияларға басшылық ететін стандарттарды ұсынады. Үйде дайындалған тағамдарда мұндай қадағалау болмайды, бұл түрлі кемшіліктер мен тепе-теңсіздіктерге ұшыратуы мүмкін. Бір зерттеу үш үйде дайындалған диетаның (BARF, Ultimate және Volhard) және екі коммерциялық шикі диетаның (Steve's Real Food және Sojourner Farms) қоректік құрамын талдап, AAFCO стандарттарымен салыстырды, нәтижесінде үйде дайындалған диеталарда қоректік тепе-теңдіксіздіктер анықталды. Үш диетада кальций мен фосфордың арақатынасы жеткіліксіз болды, бұл күшіктерде гиперпаратиреозға және талшықты остеодистрофияға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, үйде дайындалған диеталарда сүйек денсаулығы үшін маңызды D витаминінің жетіспеушілігі анықталды, себебі ол ішекте кальцийдің сіңуіне көмектеседі, бұл сүйекте сақталуына ықпал етеді, сондай-ақ Е витаминінің де жетіспеушілігі байқалды, ол тотығу стресін азайту арқылы жалпы иммундық функцияны жақсартады. Антиоксиданттар еркін радикалдарды бейтарап ету арқылы бұзу процесін жақсартады. Шикі диеталармен байланысты тағы бір мәселе – көмірсулардың болмауы, себебі көптеген адамдар иттердің крахмалға қосылған қантты сіңіре алмайды деп қате түсінеді. Nature журналында жарияланған мақалада, иттердің крахмалға қосылған қантты сіңіру қабілетіне ие екені және оны энергияның қолжетімді көзі ретінде пайдалануға болатыны көрсетілген. Бұдан өзге, иттің асқазан-ішек жолының денсаулығы мен нәжіс сапасы үшін диеталық талшықтардың болуы маңызды. Кейбір адамдар AAFCO стандарттарының маңыздылығын жоққа шығарып, AAFCO сертификаты диетаның сапасын көрсете бермейді деп мәлімдейді.
Тамақ қауіпсіздігі
Үй жануарларына арналған тағамды немесе ет пісіру кезінде қолданылатын жоғары температура кез келген бактерияларды жояды, ал шикі етте иттер мен мысықтар үшін қауіпті бактериялар болуы мүмкін. АҚШ үкіметі 2006 жылы барлық тауықтардың 16,3%-ының сальмонелламен зарарланғанын хабарлады. Иттер мен мысықтарға арналған 25 коммерциялық шикі диета бойынша жасалған зерттеуде диеталардың 20%-ында сальмонелла, ал 64%-ында – *Escherichia coli* анықталды. Дегенмен, ауыр ауруды тудыруы мүмкін *E. coli* O157:H7 штаммы тексерілген жоқ. *E. coli* O157:H7 инфекциясының қырсықтығын диетасының бір бөлігі ретінде шикі етпен тамақтандырылған жарыс иттерінің мысалынан көруге болады. "Алабама шірігі" деп аталатын бұл ауру ауыр қан тамырларының қабынуы, терінің некрозы, бүйрек жеткіліксіздігі және өлімге әкеледі. Мұның себебі жарысқа қатысатын иттерге көбінесе "адамға жарамсыз" деп саналатын шикі ет беріледі, онда бактериялардың деңгейі қалыптыдан жоғары болуы мүмкін. Тағы бір зерттеуде иттерге арналған тағамның әртүрлі түрлеріндегі бактериялық жүктемені бағалау үшін 240 үлгі зерттелді: шикі ет диетасы, коммерциялық құрғақ және консервіленген тағам. *Salmonella enterica* шикі диеталардың шамамен 6%-ында, ал *Escherichia coli* – шамамен 50%-ында табылды. *E. coli* коммерциялық құрғақ және ылғалды ит тағамдарында да кездесті, бірақ азырақ мөлшерде. Бұл зерттеу коммерциялық құрғақ немесе консервіленген тағамдарға қарағанда шикі ет диетасында бактериялық ластанудың жиі кездесетінін анықтады. Сальмонелламен жұққан көптеген иттерде ешқандай белгі байқалмайды. Кез келген еттегі бактериялардың көбеюін дұрыс тағамдық қауіпсіздік шараларын сақтау арқылы азайтуға болады, мысалы, етті тоңазытқышта еріту немесе шикі етті пісіру, бұл патогендердің қаупін азайтады. Шикі етте зиянды паразиттер де болуы мүмкін. Бактериялар сияқты, бұл паразиттер де ет пісіру немесе үй жануарларына арналған тағамдарды өндіру кезінде жойылады. Кейбір шикі диета рецепттерінде етті беру алдында мұздату ұсынылады, бұл паразиттерді айтарлықтай азайтады (бірақ міндетті түрде жоймайды). Еуропалық Одақтың бұрынғы директивасына сәйкес, балықты 24 сағат бойы -20°C (4°F) температурада мұздату паразиттерді өлтіреді. АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) 15 сағат бойы -35°C (31°F) температурада немесе 7 күн бойы -20°C (4°F) температурада мұздатуды ұсынады. Балықтарда ең көп кездесетін паразиттер – *Anisakidae* тұқымдасына жататын дөңгелек құрттар және балық таспа құрттары. Шошқа етін 20 күн бойы -15°C (5°F) температурада мұздату кез келген *Trichinella spiralis* құртын өлтіреді, бірақ трихиноз жақсы дамыған етті тексеру бағдарламалары бар елдерде сирек кездеседі, ал АҚШ-та адамдарда трихиноздың жағдайлары көбінесе шикі немесе жартылай пісірілген жабайы жануарларды жеуден туындайды. Жабайы жануарлардағы *Trichinella* түрлері мұздатуға төзімді. Иттер мен мысықтарда трихинеллездің белгілері: жеңіл асқазан-ішек бұзылысы (құсу және диарея) және сирек жағдайларда бұлшықет ауруы және бұлшықет қатаюы. Әлемдегі аккредиттелген зоопарктарда жүргізілген зерттеулер коммерциялық тағаммен тамақтандырылатын жануарларға қарағанда, өлексемен тамақтандырылатын жануарларда паразиттер мен аурулардың қаупі аздап жоғары екенін көрсетті. Дегенмен, зерттеушілер бұл жағдайдың себебі жануарларды аулаудың көбеюі болуы мүмкін екенін және жұққан тірі жануарлар жұқпаның көзі болуы мүмкін екенін болжады. Шикі үй жануарларына арналған тағамдар туралы кейбір мифтер бар, мысалы, оларда дүкендердегі етке қарағанда сальмонелла болуы ықтимал. Адамға арналған шикі үй жануарларына арналған тағам (барлық ингредиенттер адамдарға жеуге жарамды дегенді білдіреді) USDA инспекциясы бойынша өндіріледі және жергілікті дүкендерде сатылатын адамдар тұтынатын етке қарағанда сальмонелла сияқты бактерияларды қамту ықтималдығы жоғары емес.
Зооноз қаупі
Шикі етпен тамақтандырудың ықтимал қаупі – шикі ет пен жануарлардың нәжісіндегі бактериялық патогендерге тікелей немесе жанама әсер етуден туындайтын адамдардың жұқпалы ауруларының қаупі. Шағын зерттеуде шикі диетамен тамақтанған 10 иттің нәжісіндегі Salmonella деңгейі зерттелді. Тексерулер нәтижесінде, шикі диетаның 80%-ы Salmonella-ға оң нәтиже көрсетті, ал шикі тамақпен тамақтанған иттердің нәжісінің 30%-ында Salmonella анықталды. Бақылау тобына жатқан, коммерциялық жеммен тамақтанған иттердің ешқайсысының нәжісінде Salmonella табылмады. Зерттеу авторлары шикі диетамен тамақтанатын иттер қоршаған ортаны ластауы мүмкін деген қорытындыға келді, бірақ зерттеуге қатысқан иттердің санының аздығына байланысты нәтижелерінің жалпылануына қатысты сақтандырды. Мысықтарды шикі етпен тамақтандыру да токсоплазмоз және басқа да тағамдық инфекциялардың қаупін арттырады. Шикі диетадан басқа, коммерциялық күйектің құрамында да Salmonella болуы мүмкін. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы коммерциялық құрғақ күйектің және сыйлықтардың Salmonellaмен зарасталуы туралы жалпы ескерту жасады. Жануарлар мен адамдар денсаулығына қауіп төндіретіндігіне байланысты, кейбір агенттіктер шикі диетаның күйреуінен туындайтын қауіптер, оның тиімділігінен асып түседі деп мәлімдейді. Мұндай алаңдаушылықтарға қарамастан, шикі диетамен тамақтанған мысықтар мен иттерден Salmonella жұқтырған адамдардың тіркелген жағдайлары жоқ. Үй жануарларынан Salmonella жұқтырған жекелеген жағдайлар болған, бірақ шикі тамақ осының себебі болғаны әлі анықталған жоқ.
Ветеринариялық жағдай
Американдық ветеринариялық медицина қауымдастығы, Британдық ветеринариялық қауымдастық және Канадалық ветеринариялық медицина қауымдастығы сияқты ветеринариялық қауымдастықтар үй жануарларына шикі ет беруден туындауы мүмкін жануарлар мен қоғамдық денсаулыққа қауіпті ескертті және шикі етпен тамақтандырудың айтылған пайдасын қолдайтын ғылыми дәлелдердің жоқтығын мәлімдеді. Ветеринариялық қауымдастықтар иттерді тамақтандыру кезінде денсаулық және тамақтану туралы түсінікті кеңейту үшін пікірталастар мен панельдік талқылауларды жиі ұйымдастырады. 2016 жылы Британдық шағын жануарлар ветеринариялық қауымдастығының конгресінде шикі тамақтандырудың денсаулыққа тигізетін әсері мен тағамдық балансы талқыланды. Панельдің пікірі бойынша, иелері нұсқауларды сақтамаса, шикі тамақтандыру денсаулық және тағамдық дисбалансқа алып келуі мүмкін, сондықтан иелерді біліммен қамтамасыз ету маңызды.