Кіріспе

Бір елдің ішінде басқа елдің операторымен тасымалдау. Каботаж ( /kæbəˈtɑːʒ/) – бір елдің ішіндегі екі нүкте арасында жүктерді немесе жолаушыларды тасымалдау. Бұл термин алғаш рет теңіз көлігінде, порттан портқа қатынайтын кемелерге қатысты қолданылған, бірақ қазір авиация, теміржол және автокөлік салаларында да қолданылады. Каботаж құқығы – бір елдегі компанияның басқа елде сауда жасау құқығы. Авиацияда бұл басқа елдің ішкі шекараларында қызмет ету құқығын білдіреді. Көптеген елдер авиациялық каботажға рұқсат бермейді және экономикалық протекционизм, ұлттық қауіпсіздік немесе қоғамдық қауіпсіздік тұрғысынан оған қатаң санкциялар салады. Еуропалық Одақ – осы ереженің ерекше жағдайы, оның мүше мемлекеттері бір-біріне каботаж құқықтарын береді.

Этимология

"Каботаж" термині француз тілінен алынған. Ол "жағалау бойымен саяхаттау" деген мағынаны білдіретін "каботер" сөзінен туындаған. "Каботер" сөзінің шығу тегі нақты белгісіз: ол "cap" немесе "cabo" – "мүйіс" сөзінен шыққан болуы мүмкін, немесе белгілі бір қайық түрін білдіруі де мүмкін. Аталған атауды итальяндық саяхатшы Кэбот есімімен байланыстыруға жасалған әрекеттер нақты дәлелдермен қолдау таппаған.

Теңізде

Каботаж туралы заңдар жағалауы бар көптеген елдерде сауда кемелеріне қолданылады, отандық кеме қатынасы саласын шетелдік бәсекеден қорғау, ұлттық қауіпсіздік мақсатында отандық кеме қатынасы инфрақұрылымын сақтау және тығыз орналасқан аумақтық суларда қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін. Ұлыбритания заңнамасындағы каботаж тарихы үшін Navigation Acts-ке жүгініңіз. Индонезия 2005 жылы каботаж саясатын енгізді, бұрын шетелдік кемелерге ел ішінде еркін жұмыс істеуге рұқсат берілген еді. Филиппинде Филиппиннің тарифтік және кедендік кодексі (Республикалық заң № 1937), сондай-ақ Каботаж заңы деп белгілі, жағалау саудасын немесе ел ішінде жолаушылар мен тауарларды тасымалдауды тек филиппин тіркеліміндегі кемелерге ғана шектейді, олар Теңіз өнеркәсібі органынан жағалау лицензиясын алуы керек. 2015 жылы қабылданған «Шетелдік кемелермен бірлесіп жүк тиеу туралы» заң немесе Республикалық заң № 10668 шетелден экспортталатын жүк тасымалдайтын шетелдік кемелер шетелдік портқа бару алдында елдің бірнеше портына тоқтауына мүмкіндік береді. Қытай Көлік министрлігінің алдын ала келісімінсіз шетелдік туы бар кемелерге ішкі тасымалдау немесе ішкі транзит жүргізуге рұқсат бермейді. Гонконг пен Макао материктік Қытайдан өзгеше ішкі каботаж режимін сақтайды, бірақ екі аумақ пен материк арасындағы теңіз каботажы ішкі тасымалдау болып есептеледі және сондықтан шетелдік кемелерге тыйым салынған. Алайда, бұл кіріспе ереже Парос паром апатынан кейін сынға ұшырағаннан кейін күшін жойды. Гаага-Висби ережелері, теңіз тасымалдаушыларына міндеттерді жүктейтін конвенция, тек «екі түрлі мемлекеттің порттары арасындағы теңіз арқылы тауар тасымалдау» үшін қолданылады және сондықтан каботаж кеме тасымалына қолданылмайды. Дегенмен, Ұлыбританияның 1971 жылғы Теңіз арқылы тауар тасымалдау туралы заңының 1(3) тармағында ережелер «жөнелту порты Ұлыбританиядағы порт болған жағдайда, тасымалдау екі мемлекеттің порттары арасында болса да күшіне енеді» делінген.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та 1920 жылғы Сауда флоты туралы заң (Джонс заңы) АҚШ порттары арасында су арқылы тасымалданатын барлық тауарлар АҚШ-та салынған және АҚШ туын көтеріп жүретін, АҚШ азаматтарына тиесілі және АҚШ азаматтары мен АҚШ тұрақты тұрғындарынан құралған экипажға ие кемелерде тасымалдануын талап етеді. 1886 жылғы Жолаушы кемелер қызметі туралы заңда шетелдік кемелерге АҚШ-тағы порттар мен жерлер арасында жолаушыларды тікелей немесе шетелдік порт арқылы тасымалдауға тыйым салынғандығы айтылған. Кеме «АҚШ-та салынған» талабын орындайды егер: Көптеген ашық аспан келісімдері бойынша каботаж рұқсаты берілмейді.

Еуропалық Одақ

Еуропалық одақ заңдарына сәйкес лицензия алған тасымалдаушыларға кез келген Еуропалық одақ мүше мемлекетінде каботаж құқығы бар, бірақ оған белгілі бір шектеулер қойылады. Ryanair, easyJet, Vueling, Wizz Air және Aer Lingus компаниялары өз елдерінен тыс жерлерде базаларға ие және ішкі рейстерді жүзеге асырады.

Австралия мен Жаңа Зеландия

Жақын экономикалық қатынастар келісімі австралиялық әуе тасымалдаушыларға Жаңа Зеландиядан және керісінше, ішкі және халықаралық рейстерді орындауға мүмкіндік береді. Австралиялық Jetstar (Qantas еншілес компаниясы) Жаңа Зеландия ішіндегі бағыттар бойынша рейстерді жүзеге асырады. Air New Zealand Австралиядан Жаңа Зеландиядан тысқары бір халықаралық бағыт ұсынады, ол Сидней, Австралия мен Кук аралдарының Раротонгасы арасындағы рейсті қамтиды. Air New Zealand сондай-ақ Австралияда Сидней мен Норфолк аралы арасындағы бір ішкі бағытты пайдаланады. Бұрын Qantas Jetconnect, Pacific Blue (Virgin Australia еншілес компаниясы) және Ansett New Zealand Жаңа Зеландияда орналасқан, Жаңа Зеландияның ішкі рейстерін орындаған австралиялық әуе компаниялары болған. Австралия сонымен қатар Австралия заңдары бойынша тіркелген шетелдік әуе компанияларына (мысалы, Virgin Australia компаниясының ішкі тармағы) ішкі бағыттарда жұмыс істеуге рұқсат береді, бірақ мұндай әуе компанияларына австралиялық туы бар тасымалдаушы ретінде халықаралық рейстерді орындауға тыйым салады. Дегенмен, егер олар австралиялық еншілес компания арқылы орындалса, халықаралық рейстерді орындауға құқылы.

Чили

Чилиде 1979 жылы қабылданған әлемдегі ең либералды каботаж ережелері бар, олар шетелдік әуе компанияларына чилилік тасымалдаушыларға олардың елінде өзара тең шарттармен ішкі рейстерді орындауға мүмкіндік береді. Бұл ерекше тәртіптің себебі, ішінара Чилидің әуе тасымалына географиялық қажеттілігі, ал екінші жағынан, LATAM Chile әуе компаниясының халықаралық кеңеюі кезінде басқа елдерде либерализацияны ынталандыру. LATAM Chile қазір Латын Америкасының көптеген елдерінде ірі операцияларды жүргізіп жатыр.

Басқа мысалдар

1991 жылға дейін Lufthansa компаниясына Батыс Берлинге ұшуға тыйым салынған еді, сондықтан Pan Am, British Airways және Air France Батыс Германия мен Батыс Берлин арасындағы бағыттарды орындады. 1980-жылдардың соңында қысқа мерзім ішінде Trans World Airlines компаниясы да Батыс Германия мен Батыс Берлин арасында ұшқан. Осы кезеңде Pan Am Берлиндегі Тегель әуежайына Мюнхеннің Рим әуежайынан (қазір жабық), Гамбург пен Франкфурттан ұшқан. Air France Дюссельдорфтан, ал British Airways Мюнстер-Оснабрюк, Ганновер және тағы басқа қалалардан ұшқан. 2003–2004 жылдары АҚШ Көлік департаменті Полинезия әуе компаниясына Америка Самоасында уақытша каботаж қызметін көрсетуге рұқсат берді, себебі аймақтағы АҚШ тіркелген барлық әуе компаниялары қызметін тоқтатқан. Бұл АҚШ-тың төтенше жағдайларда каботаж құқығын берген сирек жағдайлардың бірі. 2007 жылдың қазанында Ұлыбритания Сингапур әуе компанияларына Ұлыбританияның ішкі бағыттарында ұшу құқығын берді. Бұл «ашық аспан» келісімінің бір бөлігі болып табылады, сонымен қатар британдық әуе компанияларына Сингапурдан кез келген қалаға ұшуға мүмкіндік береді. Өзара каботаж құқығы шарт арқылы Жаңа Зеландия мен Бруней, сондай-ақ Қытай Халық Республикасы мен Албания арасында бар.

"Өзгертілген алтыншы еркіндік"

"Өзгертілген алтыншы бостандық" – А еліндегі екі нүкте арасында В еліндегі транзиттік пункт арқылы жолаушыларды тасымалдау құқығы; мысалы, Бостон – Торонто – Сиэтл бағыты. Мұндай қызметтер қазіргі таңда каботажға жатқызылады және рұқсат етілмейді. 2002 жылы АҚШ Asiana Airlines әуе компаниясына Сеул арқылы АҚШ материгінен Гуам және Сайпанға билет сатқаны үшін айыппұл салды.

Тегтер құқығы

Кейбір әуе компаниялары шетелдік елде жолаушы тасымалдау құқығынсыз қызмет көрсетеді. Мысалы, Qantas Нью-Йорк пен Лос-Анджелес арасындағы рейстерді тек халықаралық байланыс рейстерімен келе жатқан жолаушылар үшін ғана пайдаланады. Мұндай қызметтер әдетте каботажға жатпайды.