Кіріспе

Үкіметтік есеп беру кеңсесінің (GAO) Қорғаныс министрлігін (DoD) тексерулері көбінесе аудиттер болып табылады, онда АҚШ Конгресінің тексеру органы – Үкіметтік есеп беру кеңсесі (GAO) Қорғаныс министрлігі салық төлеушілердің ақшасын қалай жұмсайтынын зерттейді. GAO тек заң шығарушы билікке есепті болғандықтан, әскери саланы тексеруге ерекше мүмкіндік алады; президенттен тәуелсіздік дәрежесімен федералдық ведомстволарды тексеруге басқа ешбір агенттікке құқық жоқ. Дегенмен, GAO әлі де Конгрестің ықпалды мүшелерінің ықпалына түседі. 2021 жылдың 19 мамырына дейін Қорғаныс министрлігі 1990 жылғы Бас қаржы директорлары туралы заңға сәйкес барлық мемлекеттік органдар аудиттен өтуге міндетті болса да, барлық аудиттен сүре алмаған жалғыз мемлекеттік орган болып табылды. GAO-ның 2000 жылдардағы маңызды тексерулерінің екі мысалы – «Ирак азаттығы» операциясы мен Қорғаныс министрлігінің әуе компанияларына төленген сыйақылардың аудиті.

Ирак азаттығын алу операциясы

GAO-ның Ирак азаттығы операциясын тексеруі есептің бірқатар мәселелерін анықтады, олардың ауырлығы әртүрлі болды. Жасырақы төлеу – үнемі қайталап тұратын мәселе. 2004 жылы GAO алты Арнайы күштер бөлімінен 481 Ұлттық гвардия сарбазының 450-інің (94 пайызы) жұмылдырумен байланысты кем дегенде бір жалақы мәселесі болғанын хабарлады. Есепте Қорғаныс министрлігінің, өз өмірін қауіпке тіккен Иракта немесе Ауғанстандағы көптеген сарбаздарға уақытылы және дұрыс төлем жасай алмауы, олардың міндеттерінен ыңғайсыздандырып, сарбаздар мен олардың отбасыларына қаржылық қиындықтар тудырып, қызметте қалуын төмендетуі мүмкін екені анықталды. Сатып алудағы бұзушылықтарға "Halliburton" компаниясының Кувейттен "Timimmi" субподрядшысынан 3 доллардан алған ыстық тамақ үшін үкіметтен 5 доллар талап етуі кірді. 2003 жылдың шілдесіндегі бір лагерьде "күнделікті 42 000 порция тамаққа есеп берілді, бірақ іс жүзінде 14 000 ғана берілді. Жеті айдың ішінде сол лагерьдегі шамадан тыс төлемдер 16 миллион долларға бағаланды". Ирак азаттығын тексеру барысында сатып алу мәселелері нашарлай түсті. GAO аудиторлары департаментті химиялық және биологиялық қорғаныш киімдерін интернетте 3 доллардан сатқанын анықтады. Сол уақытта Пентагон басқа жерден бірдей киімді 200 доллардан астам бағаға сатып алып жатқан. Басқа есептік қателіктер армияның 56 ұшақ, 32 танк және 36 "Javelin" зымырандық-ұшыру бөлімінің қайда екенін білмей қалдыруына әкелді. 2003 жылдың мамырында SFGATE 1 триллион доллар жоғалғанын хабарлады. GAO Ирактағы ысырап кең ауқымды инвентаризацияны бақылау мәселесінің көрінісі екенін анықтады. Қорғаныс министрлігіндегі 200-ден астам инвентаризация жүйесі әлі де біріктірілмеген. GAO атап көрсеткендей: "Қорғаныс министрлігінің бөлімдері арасындағы нашар байланыс және дұрыс емес есеп жүргізу қажетті қосалқы бөлшектерді кәдеге жіберуге және миллиондаған долларлық дубликат бөлшектерді сатып алуға әкеледі".

Әуе компанияларының өтемақысы

GAO-ның жақындағы тергеуі нәтижесінде әуе компанияларына жұмсалған 100 миллион доллар ысырапқа кеткені анықталды. Associated Press агенттігі Қорғаныс министрлігінің алты жыл ішінде пайдаланылмаған авиабилеттерге шамамен 100 миллион доллар жұмсағанын, тіпті билеттерді қайтару мүмкіндігі болса да, ақшаны қайтаруға тырыспағанын хабарлады. Сонымен қатар, Департамент қызметкерлеріне өздері сатып алған авиабилеттері үшін де төлем жасады. Пентагонның әуе сапарына төлем жасаудың қаншалықты оңай екенін көрсету үшін тергеушілер Қорғаныс министрлігінің қызметкерлері болып белгіленіп, департаменттен билет алып, билет кассасына барып, билеттерін алды. GAO сондай-ақ әуе тасымалымен байланысты бірнеше алаяқтық оқиғаларды анықтады. Бір қызметкер Департаменттің есеп шотынан 70-тен астам авиабилетті, жалпы сомасы 60 000 доллардан астам төлеген. Ол содан кейін оларды жеке сапарлар үшін әріптестері мен туыстарына жеңілдетілген бағамен сатқан. Тағы бір қызметкер Департамент төлеген 10 000 долларлық авиабилеттерді қайтаруды "кездейсоқ" талап еткенін мойындады.

Қорғаныс министрлігінің тергеулерге берген жауаптары

GAO тергеулері департаментті реформалауға ынталандыратынына дәлелдер бар. «Халлибертон» шарты қайта келісіліп, тікелей «Тимиммиге» берілді. Пентагонның бас қаржы директоры Дов Закхайм: «Біз қаржы басқару жүйесін қайта құрудамыз, себебі [GAO-ның бас бақылаушысы] Дэвид Уокер сияқты адамдар оны дұрыс сынға алады». GAO тәуелсіз болу үшін құрылған, ал Уокер өзінің агенттігін саяси қысымнан қорғайтын бірнеше факторды атап көрсетеді. «Ролл Колл» газетінде жарияланған мақаласында ол былай деп жазды: «Біздің заң шығарушы тармақта орналасқандықтан, біз аудиттейтін және бақылайтын атқарушы тармақтардан біршама қашықтықтамыз. Сонымен қатар, GAO басшысы 15 жылдық мерзімге тағайындалады, бұл агенттікке федералды үкіметте сирек кездесетін басшылықтың тұрақтылығын береді. GAO-ның тәуелсіздігі оның жұмыс күшін білім, дағды және қабілеттеріне сәйкес таңдалған мансапты мемлекеттік қызметкерлер құрауы арқылы нығайтылады». Дегенмен, GAO, барлық федералды агенттіктер сияқты, Конгрестің бюджеттік билігіне бағынады. «The Hill» басылымы хабарлағандай, «Уокер: Өткен жылы бірнеше заң шығарушылар, егер олар даулы сот процесінен бас тартпаса, агенттік қаржыландыруын тоқтатумен қорқытты. Сондай-ақ, ол бюджеттік қауіптің 7 ақпандағы сот процесін тоқтату туралы шешіміне әсер еткен бірнеше фактордың бірі болғанын айтты». GAO тәуелсіздігінің шектелуі Қорғаныс министрлігінің реформасына қауіп келтіре ме, жоқ па, оны анықтау қиын. Қорғаныс министрлігінің есептік жүйесінің кейбір аспектілері ондаған жылдар бойы реформаға қарсы тұрды. Үкіметтік емес «Үкіметтік бақылау жобасының» директоры Даниэль Брайан: «Жұмсалатын қаражат Қорғаныс министрлігінің бюджетінде қалыптасқан, себебі қорғаныс шығындарына қарсылық патриоттық емес деп есептеледі және заң шығарушылар қорғаныс шығындарын бақылауға қарағанда Пентагонның ықпалды жобаларын жеңіп алу туралы көбірек алаңдайды», - дейді. Ал GAO есептері Қорғаныс министрлігінің 2200 бір-бірімен байланысты қаржы жүйелерін пайдалануға жылына 18 миллиард доллар жұмсалатынын көрсетеді.