Кіріспе
АҚШ-та мүдделер қақтығысын болдырмау үшін заңгерлер тағайындалады. АҚШ-та арнайы кеңесші (бұрын арнайы прокурор немесе тәуелсіз кеңесші деп аталған) – әдеттегі қудалау органында мүдделер қақтығысы туындаған күдікті қылмыстық істі тергеу және қудалау үшін тағайындалатын заңгер. Басқа да заң жүйелерінде осыған ұқсас тәртіп бар. Мысалы, қазідегі президентке немесе бас прокурорға қатысты айыптауды өзінен жоғары тұрған адамды тергеуге тиіс қарапайым прокурор емес, арнайы прокурор тергейді. Арнайы прокурорлар үкіметке байланысы бар, бірақ Әділет министрлігінің прокурорларына тікелей бағынып тұрмайтын тұлғаларға қатысты істерді де тергейді, мысалы, кабинет мүшелеріне немесе сайлау кампанияларына. 1870 жылдан бері президенттерді және олармен байланысты адамдарды тергеу үшін тағайындалған арнайы прокурорлар ең танымал болғанымен, бұл термин мүдделер қақтығысын немесе оның болу мүмкіндігін болдырмау үшін тағайындалған кез келген прокурорды білдіруі мүмкін. Бұл концепция штаттық заңнан бастау алады: «Мемлекеттік соттар әдетте мемлекеттік прокурор іске қатысуға құқығы болмаған жағдайда немесе мүдделі болғанда арнайы прокурорларды тағайындайды». Аудандық прокурорлар полициямен тығыз байланыста жұмыс істейтіндіктен, кейбір белсенділер полицияның мемлекеттік және жергілікті деңгейдегі заңбұзушылықтарына қатысты істерді арнайы прокурорлар қарауы керек деп санайды.
In the United States, a special counsel (formerly called special prosecutor or independent counsel) is a lawyer appointed to investigate, and potentially prosecute, a particular case of suspected wrongdoing for which a conflict of interest exists for the usual prosecuting authority. Other jurisdictions have similar systems. For example, the investigation of an allegation against a sitting president or attorney general might be handled by a special prosecutor rather than by an ordinary prosecutor who would otherwise be in the position of investigating his or her own superior. Special prosecutors also have handled investigations into those connected to the government but not in a position of direct authority over the Justice Department's prosecutors, such as cabinet secretaries or election campaigns. While the most prominent special prosecutors have been those appointed since the 1870s to investigate presidents and those connected to them, the term can also be used to refer to any prosecutor appointed to avoid a conflict of interest or appearance thereof. The concept originates in state law: "state courts have traditionally appointed special prosecutors when the regular government attorney was disqualified from a case, whether for incapacitation or interest." Because district attorneys' offices work closely with police, some activists argue that cases of police misconduct at the state and local level should be handled by special prosecutors.
Терминология
"Арнайы прокурор", "тәуелсіз кеңесші" және "арнайы кеңесші" терминдерінің негізгі мағынасы бірдей, ал олардың қолданылуы (кем дегенде АҚШ-тағы федералдық деңгейде) олар қолданылатын кезеңге байланысты ерекшеленеді. "Арнайы прокурор" термині Уотергейт кезеңінің барлық уақытында қолданылды, бірақ 1983 жылы "Үкіметтегі этика туралы заңды" қайта бекіту кезінде одан да бейтарап "тәуелсіз кеңесші" терминімен алмастырылды. 1983 жылдан кейін осы заң бойынша тағайындалғандар көбінесе "тәуелсіз кеңесшілер" деп аталады. Тәуелсіз кеңесші заңы 1999 жылы күшінен шыққаннан кейін "арнайы кеңесші" термині қолданыла бастады. Осы термин АҚШ үкіметінің арнайы кеңесшілерді тағайындауға қатысты қолданыстағы ережелерінде, мысалы 28 CFR тармағында қолданылады. "Арнайы прокурор" термині кейде 1983 жылға дейінгі осындай тұлғалар туралы тарихи талқылауларда қолданылса да, "арнайы кеңесші" термині де жиі қолданылған, мысалы, 1875 жылы президенттік тағайындалған алғашқы арнайы кеңесшіні сипаттаған заманауи газеттерде де кездеседі.
Уотергейтке дейінгі кезең
Алғашқы арнайы федералды прокурор Джон Б. Хендерсон 1875 жылы Улисс Грант тарапынан «Виски рингі» ісін тергеу үшін тағайындалды. Грант президенттің жеке хатшысы туралы Хендерсонның тергеуін тоқтатуға тырысқаннан кейін, Грантқа қатысты үлкен қазылар алдындағы Хендерсонның мәлімдемелері сыпайысыз деп танылып, Хендерсон қызметтен босатылды. Сыни пікірлерге жауап ретінде Грант тергеуді жалғастыру үшін жаңа арнайы прокурор Джеймс Броудхедті тағайындады. 1881 жылы Джеймс Гарфилд «Жұлдызды жол» ісін тергеу үшін келесі арнайы прокурор Уильям Кукты тағайындады. Кук Честер Артур әкімшілігін зерттеуді жалғастырды. Теодор Рузвельт әкімшілігі кезінде екі даулы мәселені тергеу үшін арнайы прокурорлар тағайындалды. 1903 жылы Рузвельт Пошта департаментінде пара алу туралы айыптауларды тергеу үшін екі арнайы прокурорды (демократ және республикашыл) тағайындады. 1905 жылы Рузвельттің бас прокуроры Филандер Нокс Орегон жер алаялығын тергеу үшін Фрэнсис Хейні арнайы прокурор етіп тағайындады. Кальвин Кулидж «Шай құмырасы» ісін тергеу үшін Атли Померин мен Оуэн Робертс есімді екі арнайы кеңесшіні тағайындады. Бұл тағайындау ерекше болды, себебі ол арнайы Конгресс бірлескен қаулысымен бекітілді және Сенаттың мақұлдауына жататын, кабинеттік тағайындамаға ұқсас процедурадан өтті. Бұл процесс федералды арнайы прокурорлар тарихындағы бірегей жағдай болды. 1952 жылы Гарри Трумэн Конгресс тарапынан көрсетілген қысым мен арнайы прокурор тағайындау туралы талаптардан кейін, Ішкі кірістер бюросындағы жемқорлықты тергеу үшін Ньюболд Морристі «Бас прокурордың арнайы көмекшісі» қызметіне тағайындады. Моррис барлық жоғары лауазымды қызметкерлерге жеке қаржылық жағдайлары туралы егжей-тегжейлі сауалнама ұсынғаннан кейін, Бас прокурор Говард Макграт оны қызметтен босатты, ал президент оны қызметтен босатып жіберді. Жаңа бас прокурор тағайындалғаннан кейін тергеу әдеттегі тәртіппен жалғастырылды.
Уотергейт
1973 жылғы 25 мамырда Ричард Никсонның бас прокуроры болып тағайындалғанға дейін Эллиотт Ричардсон Сенаттағы растау тыңдауында Уотергейт ісі бойынша арнайы прокурор тағайындауға келісім бергендіктен, қызметке кіріскен соң бір реттік ереже бойынша Арчибальд Коксты тағайындады. Тергеу барысында, сол жылдың шілде айында Кокс Никсонның Ақ үйіндегі таспаларын сұрады, содан кейін сотқа шақыру жіберді. Бұл – Никсонның Овалдық кабинетте және басқа жерлерде жүргізген құпия әңгімелерінің жазбалары еді. Никсон әкімшілігі атқарушылық өкілеттіктерге сілтеме жасап, таспаларды ұсынудан бас тартты, ал дау қазан айына дейін сотта жалғасты. Апелляциялық сот президентке арнайы прокурордың шақыруын орындауды бұйырғаннан кейін Никсон арнайы прокурорды жұмыстан босатуға бұйрық берді. Бұл конституциялық дағдарыс «Сенбілік кешкі қырғын» деп аталды. Бас прокурор мен бас прокурордың орынбасары (екеуі де Сенаттағы растау тыңдауында арнайы прокурор туралы уәде берген) Коксты жұмыстан босату бұйрығын орындаудың орнына отставкаға кетті. Әділет министрлігінде үшінші лауазымды иеленген Бас прокурор Роберт Борк Коксты жұмыстан босатты. Бастапқыда Никсонның Ақ үйі арнайы прокурордың кеңсесі таратылды деп мәлімдеді, бірақ халықтың наразылығынан кейін Никсон Боркқа екінші Уотергейт арнайы прокуроры болып Леон Джаворскині тағайындауды тапсырды. Борк ісі бойынша сот осы шешімді заңсыз деп таныды, бірақ жаңа арнайы прокурор тағайындалғандықтан, шешім қабылданған кезде бұл мәселе өз маңыздылығын жойды және шешім аудандық соттан жоғары сатыдағы сотқа шағымданусыз қалды. Джаворски Кокстың Ақ үй таспаларын іздеуін жалғастырды, бірақ Никсон қарсылық көрсетті. Ол АҚШ Конституциясына сәйкес биліктердің бөлінуіне қатысты мәселелерді көтерді. Арнайы прокурор атқарушы биліктің құрамында болғандықтан, Никсон арнайы прокурордың соңғы есепте президентке жауапты екенін және президентті оның бағыныштысы шығарған сот шақыруымен міндеттеуге болмайтынын мәлімдеді. Таспалар АҚШ-тың Никсонға қарсы ісі бойынша Жоғарғы Соттың шешімінен кейін жарияланды. Никсон 1974 жылғы 9 тамызда президенттік лауазымнан кетті, ал Джаворски екі жарым айдан кейін отставкаға кетті, оның орнына оның (және Кокстың) орынбасары Генри Рут-младший келді. Ол 1975 жылы қызметтен кетті, соның салдарынан Чарльз Рафф төртінші және соңғы Уотергейт арнайы прокуроры болды. Уотергейт ісі бойынша арнайы прокурор болып тағайындалған Рафф, Джеральд Фордтың конгрессмен болып жұмыс істеген кезде сайлау науқаны қаражатын дұрыс пайдаланбағаны туралы жеке тергеу жүргізді, соның нәтижесінде жаңа президенттің қандай да бір құқық бұзушылығына қатысы жоқ екені анықталды.
Үкіметтің этикасы туралы заң
1978 жылы Уотергейт оқиғасының ықпалымен Конгресс «Мемлекеттік этика туралы» заңды қабылдады. Бұл заңның VI тармағы «Арнайы прокурор туралы заң» деп аталды, кейін «Тәуелсіз кеңесші туралы заң» деп өзгертілді, ол арнайы прокурор тағайындаудың ресми тәртібін белгіледі. Арнайы прокурорларды тағайындаудың ерекшеліктері бұрынғы және кейінгі тағайындаулардан айқын ерекшеленді. Өкілдер палатасының немесе Сенаттың Әділет комитетінің көпшілігі бас прокурорға нақты мәселе бойынша арнайы прокурор тағайындауды ресми түрде сұрай алатын болды, бірақ тәуелсіз кеңесшіні тағайындау туралы шешім бас прокурордың қарауында болды және сотта қайта қарастырылмады. Егер бас прокурор мұндай өтінішке жауап ретінде тәуелсіз кеңесші тағайындамауға шешім қабылдаса, олар себептерін жазбаша түрде ұсынуға міндетті болды. Заң арнайы прокурорларды тек қана заңбұзушылық немесе денсаулық жағдайына байланысты белгілі жағдайларда ғана қызметтен алуға рұқсат берді. Заң жобасындағы арнайы прокурорлар туралы ережелер уақытша болды, бірақ Конгресс 1983 және 1987 жылдары оларды қайта бекітті, 1992 жылы мерзімі бітіп, 1994 жылы тағы бес жылға жаңартты, ал 1999 жылы қайтадан тоқтатылды. Заңның конституциялықтығы «Моррисон Ольсонға қарсы» ісінде Жоғарғы соттың 7:1 дауысымен расталды. Джимми Картер, Рональд Рейган, Джордж Буш және Билл Клинтон әкімшіліктері кезінде «Мемлекеттік этика туралы» заң мен оның жаңаруларына сәйкес шамамен жиырма арнайы прокурор (1983 жылдан кейін тәуелсіз кеңесшілер деп аталды) тағайындалды. Олардың ішінде Иран-Контра ісі және Уайтвотер дауы туралы маңызды тергеулер бар, соңғысы Билл Клинтонның Левински дауына байланысты импичментке ұшырауына әкелді. Осы кезеңде тәуелсіз кеңесшілер есірткі қолдану сияқты ұсақ құқық бұзушылықтар үшін кабинет мүшелеріне қатысты көптеген шағын тергеулер жүргізді. 1992-1994 жылдары тәуелсіз кеңесшінің ережелері күшін жойған кезде бас прокурор Джанет Рено Уайтвотер дауын тергеу үшін Роберт Фискеді арнайы кеңесші етіп тағайындады. 1994 жылы заң қайта бекітілгеннен кейін Рено оны қолданып, Уайтвотерді тергеу үшін тәуелсіз кеңесші тағайындауды бұйырды және Фискеге осы қызметін жалғастыруды ұсынды. Бірақ, оның орнына үш судьядан тұратын комиссия Кен Старрға жұмыс тапсырды. Старр 1999 жылы тәуелсіз кеңесшінің статусының мерзімі бітуі алдында отставкаға кетіп, оның орнына Роберт Рэй тағайындалды. Рэй 2003 жылы Уайтвотер ісі бойынша тергеуді ресми түрде аяқтады.
Қазіргі ереже
1999 жылы тәуелсіз прокурор статутының мерзімі аяқталғаннан кейін, арнайы прокурор тағайындауды реттейтін федералды заң болмады. 1999 жылы заңның қолданысы тоқтатылғаннан кейін, Әділет министрлігі, Бас прокурор Джанет Рено басшылығымен, арнайы прокурорларды тағайындау қағидаларын бекітті. 1999 жылы Рено осы қағидаларды пайдаланып Джон Дэнфортты ФБР-дің Вако қоршауына қатысты істі тергеу үшін арнайы прокурор етіп тағайындады. 2003 жылы, Джордж Буш әкімшілігі кезінде, Бас прокурор Джон Эшкрофт өзін шеттетуінен кейін, Бас прокурордың орынбасары Джеймс Коми Патрик Фицджеральдты Пламе ісін тергеу үшін арнайы прокурор етіп тағайындады. 2017 жылдың 17 мамырында бұрынғы ФБР директоры Роберт Мюллер 2016 жылғы президенттік сайлауға Ресейдің араласуына қатысты ФБР-дің бұрынғы тергеуін жалғастыру үшін арнайы прокурор болып тағайындалды. Бұл тағайындауды Бас прокурордың орынбасары Род Розенштейн жасады, ал Бас прокурор Джефф Сешнс өзін шеттетуіне себеп болды. 2020 жылдың желтоқсан айында Бас прокурор Уильям Барр Конгреске Джон Дурхамның тергеуіне 19 қазан күні арнайы прокурор мәртебесі берілгенін хабарлады. 2022 жылдың 18 қарашасында АҚШ Бас прокуроры Меррик Гарланд Джек Смитті Дональд Трамптың 6 қаңтардағы АҚШ Капитолиейіне шабуылға қатысты әрекеттерін және құпия құжаттарды басқаруын тергеу үшін арнайы прокурор етіп тағайындады. 2023 жылдың 12 қаңтарында Меррик Гарланд Джо Байденнің құпия материалдарды сақтауын тексеру үшін Роберт Хурды арнайы прокурор етіп тағайындады. 2023 жылдың 11 тамызында Меррик Гарланд Джо Байденнің ұлы Хантер Байденге қатысты, шамамен бес жылға созылған федералдық тергеулерге байланысты, салық төлеуден жалтарғандық, заңсыз шетелдік лоббилік, ақшаны жылыстау және басқа да мүмкін қылмыстарды тергеу үшін Дэвид С. Вайсті арнайы прокурор етіп тағайындады. Бұл оқиға республикашылар Хантердің Делавэрде салық төлеуден жалтарғандық және қару-жарақпен айналысу бойынша бірнеше қылмыстық айыптауларға тап болған жерде "ерекше жағдайға" ие болғанын мәлімдегеннен кейін болды. Қазіргі қағидалар Федералды ережелер кодексінің 28-тарауының 600-бөлігінде қамтылған.
Заңдық билік
1999 жылы Бас прокурор Джанет Рено басшылығымен Әділет департаменті арнайы кеңесшілерді тағайындау ережелерін қабылдады. 2018 жылдан бастап бұл ережелер Федералдық ережелер жинағының 28-тарауының 600-бөлімінде (28 CFR §600) күшінде. Конгресс арнайы кеңесшілерді қызметтен босатуды тікелей шектеуге немесе осы өкілеттікті Бас прокурорға беруге құқылы. Заңмен берілген өкілеттік шегінде қабылданған агенттік ережесі заң күшіне ие, оны шығарған орган үшін міндетті және оны еріксіз жоюға болмайды. Арнайы кеңесшілер ережелерінде арнайы кеңесші АҚШ үкіметінен тыс заңгер болуы тиіс екендігі көрсетілген, ал Фицджеральд тағайындалған кезде федералды прокурор болып жұмыс істеген.
Арнайы прокурордың тергеуін бастау
Арнайы кеңесші тағайындау туралы шешімді бас прокурор (немесе бас прокурордың міндетін атқарушы) қабылдайды. Қазіргі арнайы кеңесші регламенттерінде былай делінген: федералды юрисдикциясы бар соттарда "арнайы кеңесші" және "тәуелсіз кеңесші" терминдерінің бірыңғай анықтамасы болғанымен, штаттық соттарда заң терминдерінің мағынасы үнемі өзгеріп отырады, бірақ "арнайы прокурор" бір немесе бірнеше мемлекеттік қызметкердің заңсыз әрекеттері үшін адвокатты (жоғарыда айтылғандай) өкілдік ету және қудалау мақсатында тағайындауды білдіреді.