Кіріспе

Рептилиялар түрі

Қоңыр ағаш жыланы (Boiga irregularis), сондай-ақ қоңыр мысық жыланы деп те аталады, Австралияның шығыс және солтүстік жағалауларында, Индонезияның шығысында (Сулавесиден Папуаға дейін), Папуа-Жаңа Гвинеяда және солтүстік-батыс Меланезияның көптеген аралдарында табиғи түрде өсетін, ағашқа өрмелейтін, артқы тісті колбрид жылан. Жыланның денесі жіңішке болып келеді, бұл оның өрмелеуіне көмектеседі, ал ұзындығы 2 метрге дейін жетеді. Оның түсі де әртүрлі болуы мүмкін, кейбіреулері қоңыр, жасыл, тіпті қызыл түсті болады. Қоңыр ағаш жыландары омыртқасыздардан бастап құстарға дейін, тіпті кейбір кішкентай сүтқоректілермен де қоректенеді. Бұл Австралияда кездесетін сирек колбридтердің бірі, себебі онда элапидтер көптеп таралған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кездейсоқ түрде әкелінгендіктен, бұл жылан қазір Гуамдағы жергілікті құстардың көп бөлігінің жойылуына себепкер болған, жауапты инвазивті түр ретінде белгілі. Қазіргі уақытта Гуамдағы оның санын азайту және бақылау, сондай-ақ жыланның басқа аймақтарға таралуын болдырмау бойынша жұмыстар жүргізілуде.

Сипаттама

Қоңыр ағаш жыланы – түнгі және ағаш өміріне бейімделген түр. Ол жаңбырлы ормандардың жапырақты қабатында немесе жерде аң аулағанда визуалды және химиялық сигналдарды пайдаланады. Бұл жылан Colubrinae қосымша тұқымдамасының, Boiga туысының мүшесі, оған тік қарындастары бар ерекшелігімен "мысық көзді" деп аталатын шамамен жиырма бес түр жатады. Қоңыр ағаш жыланының ұзындығы оның табиғи ареалында әдетте 1–2 м (3–6 фут) аралығында болады. Жыланның денесі ұзын және жұқа болып келеді, бұл оның өрмелеу қабілетін жақсартады және ғимараттардың, бұтақтың және басқа да көлеңкелі жерлердің кішкентай кеңістіктерінен өтуге мүмкіндік береді, онда ол күндіз тығынады. Жыланның табиғи ареалында түс өзгерістері байқалады, ақшыл өрнектелген қоңырдан сарғыш/жасыл немесе тіпті қызыл, аттың үстіне салынған дақтармен бежевый түске дейін өзгереді. Олардың артқы тістері бар, денесіне қарағанда үлкен басы бар және ұзақ уақыт бойы тамақсыз қалуға төтеп бере алады. Гуам сияқты жаңадан қоныстанған жерлерде жемнің көп болуы және жаратушылардың жоқтығына байланысты, олар әдеттегі 1–2 м (3,3–6,6 фут) ұзындығынан гөрі үлкенірек өсе алады. Гуамдағы жыландар табиғи ареалынан тыс жерде көбейетін жалғыз құжатталған популяцияны құрайды. Алайда, 2016 жылдың қаңтар айынан бері Солтүстік Мариан аралдарындағы Сайпан аралында төрт жылан көрілді. Қоңыр ағаш жыланы тек орманды жерлермен ғана шектелмейді, ол шөлейттерде және сирек орманды аймақтарда да кездеседі. Папуа-Жаңа Гвинеяда ол 1200 м биіктікке дейінгі әртүрлі ортада қоныстанады. Ол көбінесе ағаштарда, үңгірлерде және әктас жартастардың жанында кездеседі, бірақ түнде азық іздеу үшін жиі жерге түседі. Күндіз ол пальма ағаштарының жапырақтарында, қуыс бұтақтарда, жартастардың жарықтарында, үңгірлерде және тіпті сабаннан тоқылған үйлердің қараңғы бұрыштарында жасырынады. Бұл жылан ғимараттардың, үй құстарының және клеткадағы құстардың жанында жиі көрілетініне байланысты, адамдардың әрекеттерінен бұзылған жерлерде көп кездесетін жануар деп есептеледі. Жылан аралдың барлық ортасында кездескенімен, Гуамдағы біріншілік және екіншілік орман ортасында ең көп таралған.

Диета

Өз өскен жерінде қоңыр ағаш жыландары құстар, кесірткелер, жабырқақтар, тышқандар және басқа да ұсақ кеміргіштермен қоректенеді. Ірі жыландар көбінесе азықтандыру режимін эндотермдерге қарай өзгертеді, себебі олардың өлшеміне байланысты екттермдерді тұтынудан бас тартады. Австралиядағы туған жергілікті популяциядан өзгеше, Гуамдағы популяциялар жыл бойы көбейе алады, себебі популяцияда маусымдық белгілер байқалмайды. Қоңыр ағаш жыландарының көбейісу мінез-құлқы байқалған, олардың кейбіреулері өздерінің туысқандарынан ерекшеленеді. Еркектер жұптасуға дайындық кезінде тілдерін қозғайды, басын сілкіп, аналыққа жамбасын сүртіп, құдалануға тырысады. Егер аналықтары дайын болса, жұптасу дерлік бірден жүзеге асады. Бұл жаңа қозғалыс түрі физикалық тұрғыдан қиынға соғады, себебі оны қолданатын жыландар жиі тоқтап, басқа қозғалыс түрлеріне қарағанда баяу жылжиды. Бұл жыланның жыл бойындағы мінез-құлқының немесе қозғалысының өзгеруін көрсетеді және бұл маусымдық анықтау мүмкіндігінің өзгешелігінен туындауы мүмкін. Дегенмен, белсенділігі төмен айларда қоңыр ағаш жыландары ағаш басында жасырынуы мүмкін, онда оларды жұртшылықтың көруі қиын.

Уыт

Қоңыр ағаш жыланы – түнгі тіршілік ететін, аузының артқы жағында екі кішкентай, ойық тістері бар колюбрид түрі. Тістерінің орналасуы және ойық, қуыс емес құрылысының арқасында уытын адамды шаққанда жеткізу қиын, сондықтан у аз мөлшерде ғана беріледі. Уының әсері нашар нейротоксикалық және, мүмкін, цитотоксикалық болып келеді, ал локальді әсерлері ересек адамдар үшін елеусіз; бірақ дене салмағы аз болғандықтан балаларға қатысты ауыр медициналық салдарлар болуы мүмкін. Гуамдағы мол жем-шөп ресурстары және туаған Мариана мониторы мен жабайы шошқалардан басқа табиғи жора-жолдастардың болмауынан қоңыр ағаш жыландарының саны рекордтық деңгейге жетті. Бұл жыландар туаған орман омыртқалыларының көпшілігінің жоғалуына, жеке, коммерциялық және әскери салаларда мыңдаған электр қуатының үзілуіне, үй жануарларының кең ауқымда жоғалуына және жыландар адамдар тұратын жерге кірген кезде, әсіресе кішкентай балаларды улау қаупінен тұрғындар мен қонақтардың ауыр эмоционалдық жарақат алуына себеп болды. Гуам Тынық мұхитындағы маңызды көліктік хаб болғандықтан, Гуамдағы қоңыр ағаш жыландарының басқа Тынық мұхиты аралдарына кемелер мен әуе көлігі арқылы кездейсоқ түрде таралуына көптеген мүмкіндіктер бар. Бұл түрдің басқа аралдарда, атап айтқанда Уэйк аралы, Тиниан, Рота, Окинава, Диего Гарсия, Гавайи және тіпті АҚШ-тың Техас штатында кездесуі туралы көптеген хабарламалар түсті. Гавайиде жыланның таралуына қауіп өте жоғары, себебі Гуам мен Гавайи арасында тікелей әскери рейстерге рұқсат етіледі және қоңыр ағаш жыландары әуежайларда жиі ұсталады. Егер бұл түр сәтті таралып кетсе, онда бұл аралдардың қазірдің өзінде қорғалатын құстарына үлкен қауіп төнеді. Саипан порты маңында байқалғаннан кейін осы түрдің алғашқы популяциясы құрылған деп есептеледі.

Репродуктивті қысымның физиологиялық дәлелдемесі

Қоршаған ортаның стрес факторлары, мысалы, баспананың жетіспеуі, климаттың өзгеруі, тығыздығының артуы және жемтіктің жоғалуы жылан тығыздығының төмендеуіне себеп болатын негізгі факторлар ретінде зерттелді, себебі олардың жыланның көбеюге қабілеттілігімен тікелей байланысы бар екені анықталды. Қазіргі уақытта қоңыр ағаш жыландарының көбею үлгілері зерттелуде, бұл Гуамдағы жылан тығыздығына осы қоршаған орта стрес факторларының қалай әсер ететінін жақсырақ түсіну мақсатында жүргізілуде. И.Т. Мур жүргізген зерттеуде, Гуамдағы табиғатта өмір сүретін қоңыр ағаш жыландарының дене күйі, Австралиядағы жергілікті жылан популяциясымен және Гуамдағы тұтқындағы жыландармен салыстырғанда, төмендегенімен, стресс гормондарының деңгейі жоғарылайды және жыныс гормондарының деңгейі төмендейді деп болжанды. Көптеген зерттеулерден кейін, табиғатта өмір сүретін жыландардың дене күйі, жергілікті және тұтқындағы жыландардың дене күйінен едәуір өзгеше екені анықталды.

Ағымдағы жағдай

Қазіргі уақытта Гуамдағы қоңыр ағаш жыландарының саны төмендеп келеді, тепе-теңдік саны гектарына шамамен 30-50 (12-20 акрға) жыланды құрайды деп болжануда. Жылан популяциясының азаюы тамақ ресурстарының жетіспеуі, ересек жыландардың өлімі және/немесе көбею қабілетінің төмендеуі нәтижесі болуы мүмкін. Гуамдағы қоңыр ағаш жыландарының саны аралдың сыйымдылығын арттырып кетті.

Ерте енгізудің әсері

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гуамға қоңыр ағаш жыланының әкелінуі аралдың экологиялық құрамына елеулі әсер етті. Оның пайда болуымен қоңыр ағаш жыландарының саны көбейіп, Гуамның барлық аймағына тарады. Аралдағы қоңыр ағаш жыландарының саны гектарына 100-ден асатын тығыздыққа жетті. Жыланның әкелінуінен ең көп зардап шеккен популяция – Мариана жемісті көгершіні, Гуамның ұшқышы, қызылқұйрықты фантаил және Микронезия мизомеласы сияқты жергілікті құс түрлері. Гуамға қоңыр ағаш жыланының әкелінуі салдарынан барлығы он екі жергілікті құс түрі жойылып кетті. Гуам ұлттық жануарлар қоры жыланның қаупі төнген құстардың тағы жойылып кетуіне жол бермеуге тырысуда. Бұл жыландардың басып кіруінен басқа да түрлер, кішкентай кесірткелер мен кішкентай сүтқоректілер де үлкен әсер көрді. Электр қуатының үзілісі, ауқымына қарай, Гуамға миллиондаған долларлық кіріс жоғалтуына әкелуі мүмкін және бүкіл аралға немесе оның шағын бөліктеріне әсер етуі мүмкін. Томас Фритцтің зерттеуіне сәйкес, 1991 жылдан 1997 жылға дейін қоңыр жыланның салдарынан жылына орташа есеппен 133 рет электр қуаты өшірілді. Бұл үзілістердің көпшілігі аралдың электр желісіне елеулі бұзылғандықтар келтірді.

Халықты бақылау әдістері

Гуамдағы қоңыр ағаш жыландарының сәттілігіне байланысты, инвазивті популяцияны жою және оның АҚШ материгі және Гавай сияқты басқа аралдарға таралуын болдырмау үшін көптеген күш-жігер жұмсалды. Бұл түрді бақылаудың басқа мақсаттарына Гуамға келіп-кетуші жыландарды ұстау, мысалы, ұшақтармен жасырын кіріп-шығушыларды тоқтату, Гуамдағы осал аймақтарды одан әрі зақымданудан қорғау және олардың туған жерінен тыс жердегі басқа популяцияларды жою кіреді. Қазіргі кездегі қоңыр ағаш жыланын бақылау техникалары мен іздеу әдістері: тұзаққа түсіру, шаммен іздеу, жем беру және улау, іздеу иттерін пайдалану, тосқауылдар, фумигация және жемтің ареалын қысқарту. Иммиграция және эмиграция ескерілген, нақты анықталған емделген учаскеде ацетаминофен мен тышқандарды бірге қолдану қоңыр ағаш жыландарының тірі қалу деңгейін 0%-ға дейін төмендетті. Зерттеуде 80 мг ацетаминофен тышқанның денесіне енгізілді. Тағы бір зерттеуде бұрын айтылған тұжырымдамаға сәйкес, тұзақтар арасындағы қашықтықты ұлғайту қажеттігі көрсетілді.

Қоңыр ағаш жыландарының жыртқышы

Қоңыр ағаш жыланының жыртқыштарын анықтау үшін зерттеу жүргізілді, олар популяцияны бақылау әдісі ретінде қолданылуы мүмкін. Зерттеу барысында екі нақты жыртқыш және 55 потенциалды жыртқыш анықталды: екі нақты жыртқыш – қызылқұрсақты қара жылан және қамысты бақа. Нақты жыртқыштар табиғи ортада қоңыр ағаш жыланына жем болып, оны жейтінін көрсететін дәлелдер арқылы анықталды, ал потенциалды жыртқыштар тек физикалық тұрғыдан қоңыр ағаш жыланын жеуге қабілетті түрлер ретінде анықталды. Зерттеуде жиналған мәліметтер көрсеткендей, тіпті қоңыр ағаш жыланының жыртқыштары енгізілсе де, бұл қоңыр ағаш жыланының популяциясын бақылаудың тиімді әдісі болмауы мүмкін. Зерттеуде өлген және тірі жыландарды пайдалана отырып, жаралардың болуын және олардың жылан денесіне қалай әсер ететінін, сондай-ақ тірі жыланның оқ атудан кейінгі реакциясын зерттеді. Зерттеу қорытындысы бойынша, қоңыр ағаш жыландарын бақылау үшін үлкен калибрлі, жоғары қуатты қарулар тиімдірек болып шықты.