Кіріспе
АҚШ, Миннесота штаты, Блумингтон қаласындағы сауда орталығы.
Америка сауда орталығы (MoA) – Миннесота штатының Блумингтон қаласында орналасқан ірі сауда орталығы. Миннеаполис-Сент-Пол қалалық аймағында, 494 тас жолы мен Миннесота штатының 77-ші тас жолының қиылысынан оңтүстік-шығысқа қарай, Миннесота өзенінен солтүстікке қарай және Миннеаполис-Сент-Пол халықаралық әуежайының қарсы жағында орналасқан. 1992 жылы ашылған бұл сауда орталығы АҚШ-тағы ең ірі, Батыс жарты шардағы ең ірі және әлемдегі он екінші ең ірі сауда орталығы болып табылады. Сауда орталығын Triple Five Group басқарады (оның иесі Гермезиан отбасы, сонымен қатар Батыс Эдмонтон сауда орталығы мен Американдық арман да олардың меншігінде). Жыл сайын шамамен 40 миллион адам сауда орталығына келеді, олардың 80 пайызы Миннесота, Висконсин, Айова, Небраска, Дакота, Иллинойс және Огайо штаттарынан.
Тарих
Сауда орталығының тұжырымдамасын Triple Five Group компаниясы әлемдік дизайн фирмасы DLR Group компаниясымен бірлесіп жасаған. Бұл компанияның иесі – Солтүстік Америкадағы екінші ірі сауда орталығы – West Edmonton Mall. Mall of America бұрынғы Metropolitan Stadium орнында салынған, онда Миннесота Викингс және Миннесота Твинз командалары 1982 жылы Hubert H. Humphrey Metrodome ашылғанға дейін ойын ойнаған. Сауда орталығының ойын-сауық паркінде бұрынғы үй базасының орнын көрсететін тақта орнатылған, ал Met Stadium-нан әкелінген бір орын Mall of America-да стадиондағы нақты орнында қойылған. Бұл 1967 жылдың 3 маусымында зал дәрежесіндегі Хармон Киллебрюдің 520 фут (158 м) қашықтыққа соққан хоум-ранын еске салады. 1986 жылы Bloomington Port Authority Гермезиан ұйымымен келісімге келді. Сауда орталығының құрылысы 1989 жылдың 14 маусымында басталды. Жобаға Melvin Simon and Associates, Teachers Insurance and Annuity және архитектор Jon Jerde-нің кеңсесі қатысты. Mall of America 1992 жылдың 11 тамызында жұртшылыққа есігін ашты. Оның негізгі дүкендері – Nordstrom, Macy's, Bloomingdale's және Sears. Ашылғанға дейін сауда орталығына бірнеше лақап ат берілді, оның ішінде "The Megamall", "Sprawl of America" және Twin Cities-тегі төрт ірі "dale" сауда орталығына сілтеме жасайтын "Hugedale" (Rosedale, Southdale, Ridgedale және қазір жабылып қалған Brookdale). Mall of America ашылған кезде АҚШ-тағы ең үлкен сауда орталығы және ең көп дүкені бар сауда орталығы атанды. Mall of America-ға жыл сайын келетін 42 миллион адам Миннесота штатының халқынан сегіз есе көп. 2015 жылғы мәліметтерге сәйкес, сауда орталығында жыл бойы 11 000-нан астам, ал ең көп қызметшілік маусымда 13 000-ға жуық адам жұмыс істеді. 2020 жылдың басында Mall of America COVID-19 пандемиясына байланысты 12 аптаға жабылды, 17 наурызда жабылып, 10 маусымда 150 жалға алушы ғана жұмыс істей бастады. Сауда орталығын бастапқыда 1 маусымда қайта ашу жоспарланған, бірақ сол кезде Twin Cities-тегі азаматтық наразылықтар сауда орталығының қайта ашылуын кейінге жылдырды.
Құқықтық күрес
2003 жылы Simon Property Group компаниясы мен Ghermezian ағайындары / Triple Five Group компаниясы арасындағы, жердің басым үлесін иелену туралы алты жылға созылған сот дауы шешілді. Федералдық апелляциялық сот Ghermezian ағайындарының пайдасына шешім шығарып, сауда орталығының бақылау және жоспарлау құқығын концепцияның авторына қайтарды. Дау 1999 жылы Simon Properties компаниясының Teacher's Insurance компаниясының 27,5% үлесін сатып алуынан туындады, бұл оларға басым үлеске ие болуға мүмкіндік берді. Ghermezian ағайындары бұл мәміле туралы ешқашан хабардар болмағанын мәлімдеп, Simon компаниясына сенімділік міндеттемелерін бұзғаны үшін сотқа шағымданып берді.
Кеңейтулер
2008 жылдың 18 мамырында «Америка сауда орталығы» 2 миллиард долларлық кеңейту жобасы үшін салық жеңілдігін алды. Бұл заң Блумингтон қаласына сауда орталығындағы тұрақ үшін сату, тұру, тамақ және сусындарға салынатын салықтарды арттыруға мүмкіндік берді. 2012 жылдың 24 наурызында «Triple Five Group» компаниясы «DLR Group» архитектуралық фирмасымен бірлесіп, сауда орталығының солтүстік тұрағына 200 миллион долларлық кеңейтуді бастағанын хабарлады. Жоспарға қосымша қонақ үй және сауда алаңы салу кірген. Жоба 2013 жылдың күзінде басталды және 2015 жылдың жазында кезең-кезеңмен ашыла бастады. 2014 жылдың наурыз айында сауда орталығының солтүстік жағында «Shakopee Mdewakanton Sioux» қауымдастығына тиесілі және олардың қаржыландыруымен 104 миллион долларлық, 14 қабаттан тұратын «JW Marriott» қонақ үйінің құрылысы басталды. 2018 жылы «MOA» жабық су паркін салуды ұсынғаны жарияланды, жобаның құны 150 мен 200 миллион доллар аралығында бағаланды. 2022 жылдың наурыз айында жоспар Блумингтон қалалық кеңесі тарапынан мақұлданды.
Сәулет
Америка сауда орталығының жалпы ауданы шамамен 100 мың шаршы метрді құрайды. Сауда орталығы дерлік симметриялық, тік төртбұрышты жоспармен келген. 500-ден астам дүкендер тіктөртбұрыштың үш жағындағы жаяу жүргіншілерге арналған үш деңгейлі жолдар бойында орналасқан, ал шығыс жағында 4-ші деңгей бар. Төрт ірі дүкен бұрыштарда орналасқан. Сауда орталығы төрт түрлі аймаққа бөлінген. Бұл аймақтардың әрқайсысының өзіндік сәндік стилі болған, бірақ 2010 жылдан 2015 жылға дейінгі бірқатар жаңартулар бірыңғай және сәнді стильге әкелді, сондай-ақ сауда орталығының алғашқы ірі кеңейтілуімен сәйкес келді. Сауда орталығының аспаздық алаңы 3-қабатта орналасқан. Миннесотаның суық қысына қарамастан, сауда орталығының кіреберістері мен жер астындағы кейбір аймақтары ғана жылытылады. Жылу орталық ойын-сауық аймағының үстіндегі люктер арқылы кіреді. Жылудың көп бөлігі жарық шамдары, басқа да электр құралдары және сауда орталығындағы адамдардың дене жылуынан пайда болады. Шындығында, тіпті қыс айларында да, ыңғайлы сауда ортасын қамтамасыз ету үшін пік сағаттарда кондиционерлер жұмыс істеуі мүмкін. Ортақ аймақтар жылытылмаса да, жеке дүкендерде жылыту жүйелері бар. Сауда орталығының шығыс және батыс жағында орналасқан екі дерлік бірдей жеті қабатты тұрақ 12 287 тұрақ орынын ұсынады. Ғимараттың солтүстігіндегі қосымша тұраққа 1200-1500 орын қосады, ал 2004 жылдың шілдесінде ашылған IKEA 1407 орын ұсынады.
Жалға алушылар
Оның барлық ойын-сауық және сауда орындары ретінде жұмыс істеген кезінде кейбір аспектілер, әсіресе оның барлары, қадағалауға алынды. 2000 жылдың басында Марди Гра тақырыбындағы "Майлы сейсенбі" бары, ұятты көрсету мен алкогольге байланысты құқық бұзушылықтарға байланысты жабылды. 2011 жылдың 29 қарашасында Google Америка сауда орталығының және басқа да әуежайлардың, саябақтардың және қоғамдық кеңістіктердің ішкі карталарын жариялады. 2012 жылдың 3 қаңтарында Macy's Inc. компаниясы Bloomingdale's дүкенінің Америка сауда орталығындағы орналасқан жерін, шамамен екі онжылдықтан кейін жабатынын хабарлады. Америка сауда орталығындағы театрлар сауда орталығының салтанатты ашылуынан үш күн өткен соң ашылды. Бастапқыда кинотеатр General Cinema компаниясымен басқарылды, бірақ кейін AMC Theatres компаниясы сатып алып, қайта ұйымдастырды, соңында сауда орталығы басқаруына көшті. Кинотеатр 2016 жылдың желтоқсанына дейін төртінші қабаттың оңтүстік жағында орналасқан, содан кейін ол мұңайып жабылды. 2017 жылдың соңында оның орнына Cinemex еншілес компаниясы CMX Cinemas келді. CMX Cinema компаниясының банкроттық рәсімдерінен кейін CMX Mall of America жабылып, 2021 жылы B&B Theatres компаниясымен ауыстырылды. 2018 жылдың 28 желтоқсанында Sears (1992 жылы сауда орталығы ашылғаннан бері орналасқан) ел бойынша 80 дүкенді жабу жоспарының бөлігі ретінде жабылатыны туралы хабарланды. Сондай-ақ, L. L. Bean, Barnes & Noble, DSW және Marshalls сияқты кішігірім сауда орындары да бар. Бұрынғы дүкендерге Best Buy және American Girl кірді, соңғысы 2020 жылдың соңында ашылған 24 000 шаршы фут M&M's бөлшек дүкенімен ауыстырылды.
Көрікті жерлер
Nickelodeon Universe, бұрынғы Camp Snoopy, сауда орталығының ортасында орналасқан жабық ойын-сауық паркі. Паркте роллеркостерлер, сондай-ақ көптеген басқа да аттракциондар бар, оның ішінде Nickelodeon-қа қатысы жоқ көптеген аттракциондар да бар, және ол АҚШ-тағы ең үлкен жабық ойын-сауық паркі болып табылады. Көптеген жабық ойын-сауық парктерінен айырмашылығы, Nickelodeon Universe паркінің ішінде және сыртында көптеген табиғи өсімдіктер бар, ал еденінің биіктігі әртүрлі – парктегі ең жоғары нүкте ең төменгі нүктеден 15 фут (5 метр) жоғары. Аттракциондардың ішінде SpongeBob SquarePants Rock Bottom Plunge, Fairly Odd Coaster, Back at the Barnyard Hayride және Avatar Airbender роллеркостерлері, сондай-ақ BrainSurge деп аталатын қызықты аттракцион бар. Мұнда Moose Mountain деп аталатын мини-гольф секциясы да бар. Бұл мини-гольф алаңында он сегіз лунка және салыстырмалы түрде жылдам жасанды газон төселген. Sea Life Minnesota аквариумында келушілер 300 фут (91 метр) иілген туннель арқылы 14 фут (4 метр) тереңдіктегі судан өтіп, акулалар, тасбақалар, шағалар және тағы да көптеген теңіз жануарларын қоса алғанда, 4500-ден астам теңіз жануарына куә болады. Sea Life Minnesota аквариумында түндеу, суға сүңгу, шнорхелинг және туған күн тойлары сияқты арнайы іс-шаралар ұйымдастырылады.
Ностальгиялық жәдігерлер мен ескерткіштер
1967 жылғы 3 маусымда «Миннесота Твинз» командасының ойыншысы Хармон Киллебрюдің «Метрополитен» стадионындағы ең алысқа ұшқан соққысын еске түсіретін стадион орындығы. Орындық қызыл түспен боялған және доптың жоғарғы қатардағы орындықтарға түскен дәл биіктігі мен орнын көрсететіндей қабырғаға бекітілген. «Nickelodeon Universe» еденіне орнатылған тақташа «Метрополитен» стадионындағы базаның нақты орнын көрсетеді.
Транзит
Шығыс тұрақ пандусының төменгі қабатында Америка сауда орталығы станциясы орналасқан, ол Миннесота штатындағы ең жұмылды орталық болып табылады және Миннеаполис-Сент-Пол қалалық аймағындағы көптеген бағыттарға қызмет көрсетеді. Транзит станциясында Metro желісінің екі аялдамасы бар: Metro көк желісінің оңтүстік терминалы (жеңіл рельстік көлік) MSP әуежайы мен Hiawatha даңғылы арқылы Миннеаполис қаласының орталығына (Metro Transit басқарады), және Metro қызыл желісінің солтүстік терминалы (жедел автобус транзиті) Apple Valley қаласына. Америка сауда орталығы транзит станциясындағы жабық күту залы күн сайын таңғы 6:00-ден кешкі 22:00-ге дейін ашық. Metro Transit және MVTA сонымен қатар транзит станциясына көптеген жергілікті автобус бағдарларын және аймақтың көптеген қонақүйлерін қамтиды, ал Mystic Lake Casino Hotel өз мекемелеріне тегін шаттл қызметін ұсынады. Сауда орталығы автотұрақ емес, және жолаушылардың пойызбен әуежайға баруына жол бермеу үшін түнгі тұраққа тыйым салынған. Жүретіндер жақын жердегі 30-шы авеню станциясының автотұрағын пайдалануы тиіс. Станция 25 миллион долларлық жаңартудан өтті, ол 2019 жылдың қазан айында аяқталды.
Қауіпсіздік персоналы
Жүріс-тұрысты анықтау офицерлері (БДО) Израильде жан-жақты оқытылады, олардың әрқайсысы кем дегенде 240 сағаттық оқудан өтеді, оған коммуникация техникасы, алғашқы жәрдем, қорғаныс тактикасы, дағдарыс жағдайларына араласу, терроризм туралы хабардар болу және жылдам жауап беру кіреді. 2008 жылы Конгресс алдындағы куәлігінде сауда орталығының бұрынғы қауіпсіздік директоры Дуг Рейнольдс атап өткендей, БДО-ға "құралдарды емес, ниетті анықтау керек. Мақсаты – күдікті белгілерді үш санатқа бөлу: адамдар, көлік құралдары және рюкзактар, сауда сөмкелері, чемодандар сияқты қараусыз қалған заттар". Осы әдіс сауда орталығын террористер мен қарапайым қылмыскерлерден туындайтын түрлі қауіп-қатерлерге дайындады. 2010 жылы сауда орталығының күзет қызметкерлеріне "күмәнді мінез-құлық" танытқан адамдарды сұраққа алу немесе ұстап алу нұсқауы берілді. Күдікті әрекеттердің белгілеріне кондиционерлік құбырларды суретке түсіру немесе сатып алушының бірдеңе жасырып жатқанына күмәндану кіретін. Сол кезде Блумингтон полиция департаментінің кейбір қызметкерлері сауда орталығының қауіпсіздік шаралары азаматтардың құқықтарын шектеуі мүмкін деп алаңдады. 2011 жылы NPR-дің "All Things Considered" және "Morning Edition" бағдарламалары, сондай-ақ PBS NewsHour сауда орталығының күзет қызметкерлері жасаған қауіпсіздік бұзушылықтарын көрсететін хабарламалар таратып берді. 2013 жылдың 31 желтоқсанында "Idle No More" атты бірінші ұлттардың наразылық қозғалысының өкілдері 2012 жылы сауда орталығында өткен сәтті америкалық үнді биін қайталауға тырысты, бірақ күзет қызметкерлері тоқтатқаннан кейін оларға мұң болды. Биді ұйымдастырушылар Патриция Шепард пен Рейна Кроу Дулуттен жер теліміне заңсыз кіргені үшін тұтқындалды. 2023 жылдың қаңтарында "Иса құтқарады" деген жазуы бар футболка киген ер адамға оны шешіп алу немесе сауда орталығын тастап кету туралы бұйрық берілді, күзет қызметкерлері оған: "Иса дінмен байланысты және бұл адамдарды ренжітеді. Адамдар ренжіді" деді.
Қауіп-қатер
2015 жылдың ақпан айында әл-Шабааб экстремистік тобы Америка сауда орталығына және басқа да батыс сауда орталықтарына шабуыл жасауға шақыратын үгіт видеосын жариялады. Топ Солтүстік Америкада ешқашан шабуылдар жасаған емес болса да, сауда орталығының қауіпсіздігі күшейтілді және Ішкі қауіпсіздік департаменті сатып алушыларға бір күндік сақ болу ескертуін берді. Полиция 25 наразыны қамауға алды. Блумингтон қаласының прокуроры Сандра Джонсон ұйымдастырушыларға қарсы қудалау шараларын қолданды, ал қала кейбір ұйымдастырушылардан қосымша қауіпсіздік үшін төленген қосымша еңбекақыға кеткен шығындарын өтеуді талап етті. Осы қудалау шараларына жауап ретінде наразылар сауда орталығын бойкоттауға шақырды. 2015 жылдың 23 желтоқсанында Америка сауда орталығында «Қаралардың өмірі маңызды» атты тағы бір наразылық акциясын ұйымдастыру жоспары сауда орталығының басшыларын қозғалыстың белсенділеріне қарсы сотқа шағымдануға мәжбүр етті. Хеннепин округінің аудандық сотында сегіз белсендіге қарсы сот процесі қозғалды. Сауда орталығының талап-арызы сотталушыларға наразылық акцияларын өткізуге тыйым салуды және олардың наразылыққа қатысты барлық әлеуметтік желі жазбаларын жоюды талап етеді. Сонымен қатар, соттан «Қаралардың өмірі маңызды» белсенділерін әлеуметтік желіде наразылық акциясы тоқтатылғанын жарияламаса түрмеге қамау туралы өтініш берілді. Минесота штатының Азаматтық бостандықтар одағы сауда орталығының сот процесін «сөз бостандығына заңсыз шектеу» және конституцияға қайшы келетін әрекет деп бағалады.