Кіріспе

Үнді банктік жүйесінің қысқаша тарихы

Үндістандағы қазіргі банктік жүйе 18 ғасырдың ортасында қалыптасты. Алғашқы банктердің қатарында 1770 жылы құрылып, 1829–32 жылдары таратылған Хиндустан банкі және 1786 жылы құрылып, 1791 жылы банкротқа ұшыраған Үндістанның Бас банкі болды. Ең ірі және ең көне банк – Үндістанның Мемлекеттік банкі (SBI). Ол 1806 жылдың маусым айының ортасында Калькутта банкі ретінде жұмысын бастады. 1809 жылы банк атауы Бенгал банкі деп өзгертілді. Бұл президенттік үкімет құрған үш банктың бірі болды, ал қалған екеуі 1840 жылы Бомбей банкі және 1843 жылы Мадрас банкі болды. 1921 жылы үш банк бірігіп, Үндістан Императорлық банкін құрды, ал Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін 1955 жылы Үндістанның Мемлекеттік банкіне айналды. Көп жылдар бойы президенттік банктер, олардың ізбасарлары сияқты, 1935 жылы Reserve Bank of India Act, 1934 бойынша Reserve Bank of India құрылғанға дейін квази орталық банктер ретінде жұмыс істеді. 1960 жылы Мемлекеттік банктерге "Мемлекеттік банктер (Қолдаушы банктер) туралы" 1959 жылғы Заңға сәйкес 8 мемлекеттік серіктес банк берілді. Алайда, осы банктердің SBI-мен бірігуі 2017 жылдың 1 сәуірінен бастап күшіне енді. 1969 жылы Үндістан Үкіметі 14 ірі жеке банктерді мемлекеттік меншікке алды, олардың бірі – Үндістан банкі. 1980 жылы тағы 6 жеке банк мемлекеттік меншікке берілді. Ұлттық банктер Үндістан экономикасының басым бөлігін құрайды. Олар өздерінің үлкен көлемі мен кең таралған желілері арқасында банктік секторда үстемдік етеді. Үндістанның банктік секторы жоспарлы және жоспардан тыс банктерге бөлінеді. Жоспарлы банктер – 1934 жылғы "Резервтік банк туралы" заңның 2-ші тізіміне енгізілген банктер. Жоспарлы банктер келесі топтарға бөлінеді: ұлттық банктер; Үндістанның Мемлекеттік банкі және оның серіктестері; Аймақтық ауылдық банктер (ААБ); шетелдік банктер; және Үндістанның басқа да жеке сектор банктері. Жалпы алғанда, банктік қызмет көрсету саласы, оның өнімдері мен қолжетімділігі жетілген, бірақ ауылдық аймақтарда және кедейлер үшін қолжетімділік әлі де қиындық тудырады. Үкімет бұл мәселені шешу үшін филиалдық желісін кеңейтетін Үндістан Мемлекеттік банкі және шағын қаржыландыру сияқты мүмкіндіктері бар Ұлттық ауыл шаруашылығы және ауылдық даму банкі (NABARD) арқылы бастамаларды жүзеге асырып жатыр. Үндістанның Резервтік банкі (РБИ) мәліметінше, Үндістанда 24,23 миллионнан астам тұрақты салымдар бар, олардың жалпы сомасы қазіргі уақытта осы салымдарда сақталған. Бұл көрсеткіш ағымдағы шоттардағы және жинақ шоттарындағы қаражаттан асып түседі. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, үндістер қауіпсіздік пен сенімділікке байланысты басқа инвестициялық мүмкіндіктерге қарағанда банктік салымдарды артық көреді. Үндістанның Резервтік банкі (РБИ) мәліметінше, үндістандық үй шаруашылықтарының қаржы активтерінің едәуір бөлігі банктік салымдар түрінде сақталады. Бұл үндістандық үй шаруашылықтарының қауіпсіз және өтімді активтерді дәстүрлі түрде артық көретінімен сәйкес келеді. Манусмритиде өсімді байлықты жинаудың немесе күнкөрісті қамтамасыз етудің қабылданған тәсілі деп қарастырылған. Сондай-ақ, белгілі бір мөлшерден жоғары пайыздық ставкамен ақша беру және әртүрлі касталар үшін әртүрлі шектеулерді ауыр күнә деп есептеген. Жатакаларда, Дхармашастраларда және Каутильяда рнапатра, рнапанна немесе рналехая деп аталатын қарыздық келісімдердің бар екендігі айтылған. Кейіннен Маури дәуірінде (б.з.д. 321–185) адеша деп аталатын құрал қолданылды, ол үшінші тұлғаға нотадағы соманы төлеуді банкирге бұйрық берген, бұл қазіргі заманғы вексельдің анықтамасына сәйкес келеді. Осы құралдардың кеңінен қолданылғаны тіркелген. Үлкен қалаларда саудагерлер бір-біріне несиелік хаттар беріп отырды. Алдымен жеке акционерлік бірлестік, содан кейін серіктестік ретінде құрылды. Оның иелері бұрынғы Коммерциялық банк пен Калькутта банкінің иелері болды, олар өзара келісім бойынша осы екі банктің орнына Одақ банкін құрды. 1840 жылы Сингапурда кеңсе ашып, өткен жылы ашылған Мирзапурдағы кеңсесін жапты. Сондай-ақ 1840 жылы банк бухгалтерінің алаяқтық жасағаны анықталды. Union Bank 1845 жылы құрылған, бірақ 1848 жылы банкротқа ұшырады, өйткені ол біраз уақыт бойы төлемсіз болды және дивидендтерді төлеу үшін салымшылардың жаңа ақшасын пайдаланды. 1865 жылы құрылған және бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келе жатқан Аллахабад банкі Үндістанның ең көне акционерлік банкі болып табылады, бірақ ол бірінші емес. Бұл құрмет 1863 жылы құрылған және 1913 жылға дейін сақталған Bank of Upper India-ға тиесілі.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

1938–1946 жылдары банк филиалдарының саны 3 469-ға дейін үш есеге өсті, ал салымдар 962 миллиардқа дейін төрт есеге артты. Бірақ, 1947 жылы Үндістанның бөлінуі Пәнджаб және Батыс Бенгалия экономикасына теріс әсер етіп, банктік қызмет бірнеше айға тоқтап қалды. Үндістанның тәуелсіздігі Үнді банктік жүйесіндегі еркін нарық саясатының аяқталуын білдірді. Үндістан Үкіметі елдің экономикалық өмірінде белсенді роль атқару үшін шаралар қолданды, ал 1948 жылы қабылданған Өнеркәсіп саясаты шешімі аралас экономиканы көздеді. Бұл экономиканың, соның ішінде банк және қаржы секторының түрлі салаларына мемлекеттің күштірек араласуына әкелді. Банктік жүйені реттеудің маңызды қадамдары:

Үндістанның орталық банкі – Үндістанның Резерв банкі 1935 жылдың сәуір айында құрылды, бірақ 1948 жылғы Үндістанның Резерв банкі (Мемлекеттік меншікке беру) заңының (RBI, 2005b) талаптарына сәйкес 1949 жылдың 1 қаңтарында ұлттандырылды. 1949 жылы Банктік реттеу заңы қабылданды, ол Үндістанның Резерв банкіне (РБИ) Үндістандағы банктерді реттеуге, бақылауға және тексеруге өкілеттік берді. Банктік реттеу заңында сондай-ақ, РБИ лицензиясы болмаса, жаңа банк немесе бар банктың филиалы ашылмауы және екі банкте ортақ директорлардың болуына тыйым салынды.

1990 жылдардағы либерализация

1990 жылдардың басында сол кездегі үкімет либерализация саясатын қолға алып, бірнеше жеке банктерге лицензия берді. Бұл банктер «Жаңа буынның технологиялық банктері» деп аталды, олардың қатарында Global Trust Bank (осындай жаңа буын банктерінің алғашқысы), кейін Oriental Bank of Commerce, IndusInd Bank, UTI Bank (қазір Axis Bank), ICICI Bank және HDFC Bank бірікті. Бұл қадам, Үндістан экономикасының қарқынды өсуімен бірге, Үндістанның банктік секторын жандандырды. Банктік сектор мемлекеттік, жеке және шетелдік банктердің барлық үш секторының күшті үлесімен қарқынды дамыды. Үндістан банктік жүйесінің келесі кезеңі шетелдік тікелей инвестициялар нормаларын жеңілдету арқылы белгіленді. Банктердегі барлық шетелдік инвесторларға қазіргі 10% шегінен асып түсетін дауыс беру құқығы берілуі мүмкін. 2019 жылы Bandhan Bank шетелдік инвестициялардың үлесін 49%-ға дейін арттырды, кейін ол белгілі бір шектеулермен 74%-ға дейін өсті. Бұл жаңа саясат Үндістанның банктік секторын түгелдей өзгертіп жіберді. Осыған дейін банкирлер 4–6–4 әдісіне (4% пайызбен қаржы алу, 6% пайызбен несие беру, 4-ке үйге қайту) үйренген. Жаңа толқын дәстүрлі банктерде заманауи көзқарас пен технологиялық әдістерді енгізді. Бұл Үндістанда бөлшек сауданың өркендеуіне әкелді. Адамдар банктерден көбірек талап етуге және одан көбірек алуға мүмкіндік алды.

SBI

2008 жылы SBI өзінің еншілес банкі State Bank of Saurashtra-мен, ал 2010 жылы State Bank of Indore банкімен бірікті. Бірігу процесінен кейін, қалған 5 еншілес банк (атап айтқанда, State Bank of Bikaner and Jaipur, State Bank of Hyderabad, State Bank of Mysore, State Bank of Patiala, State Bank of Travancore) және Bharatiya Mahila Bank-ты SBI-мен біріктіруге 2016 жылғы 15 маусымда Үкімет қағидаттық келісім берді. Бұл, SBI басқармасы 2016 жылғы 17 мамырда 5 еншілес банк пен Bharatiya Mahila Bank-ты өзімен біріктіру туралы ұсынысты мақұлдағаннан кейін бір ай өткен соң болды. 2017 жылғы 15 ақпанда Үкімет 5 еншілес банкты SBI-мен біріктіруді бекітті. Сарапшылардың бірі әртүрлі зейнетақы міндеттемелері мен жаман қарыздарды есепке алу саясаты салдарынан бастапқы теріс әсер күтілетінін болжады. Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірден күшіне енді.

БОБ

2018 жылдың 17 қыркүйегінде Үндістан Үкіметі Dena Bank және Vijaya Bank-ты бұрынғы Bank of Baroda-мен біріктіруді ұсынды, бұл үш банктің басқармаларының келісіміне байланысты еді. 2019 жылдың 2 қаңтарында Үкімет пен банктердің басқармалары бірігуге мақұлдады. Біріктіру шарттары бойынша Dena Bank және Vijaya Bank акционерлері әр 1000 акциясына 2 номиналды құнмен Bank of Baroda-ның сәйкесінше 110 және 402 акциясын алды. Бірігу 2019 жылдың 1 сәуірінен бастап күшіне енді.

ҰБТ

2019 жылдың 30 тамызында Қаржы министрі Ориенталдық коммерциялық банк пен Үндістанның Біріккен банкінің Пәнжаб ұлттық банкімен біріктірілетінін жариялады, бұл ПНБ-ні активтері және 11 437 бөлімшесі бар SBI-дан кейінгі екінші ірі мемлекеттік банкке айналдырды. UBI-дің басқарушы директоры және бас директоры Ашок Кумар Прадхан біріктірілген мекеме 2020 жылдың 1 сәуірінен бастап жұмыс істей бастайтынын мәлімдеді. Үкімет кабинеті 2020 жылдың 4 наурызында бірігуді мақұлдады. PNB келесі күні директорлар кеңесі бірігу шарттарын мақұлдағанын хабарлады. OBC және UBI акционерлері әрбір 1000 акциясына қарай ПНБ-нің тиісінше 1150 және 121 акциясын алады. Бірігу 2020 жылдың 1 сәуірінен күшіне енді. Бірігуден кейін Пәнжаб Ұлттық Банкі Үндістандағы екінші ірі мемлекеттік банк болып табылады.

Канара Банкі

2019 жылдың 30 тамызында Қаржы министрі Синдикат банкінің Канара банкімен біріктірілетінін жариялады. Бұл ұсыныс SBI, PNB және BoB банктік тобынан кейін активтері және 10,324 филиалы бар төртінші ірі мемлекеттік банк құруға бағытталған. 2020 жылдың 4 наурызында Үкімет кабинеті бірігуді бекітті. 2020 жылдың 1 сәуірінде Канара банкі Синдикат банкін басқаруға алды, Синдикат банкінің акционерлері әр 1000 акциясына 158 акцияны алды.

Үндістанның Одақ банкі

2019 жылдың 30 тамызында Қаржы министрі Андхра Банкі мен Корпорация Банкі Үндістанның Орталық банкіне біріктірілетінін мәлімдеді. Бұл ұсыныс Үндістанның Орталық банкін 9,609 филиалы бар, бес үлкен мемлекеттік банкіге айналдырады. 4 наурызда Үкімет бірігуді мақұлдады, ал ол 2020 жылдың 1 сәуірінде аяқталды. 2013 жылы Үндістанның банктік саласында 1 175 149 адам жұмыс істеді, Үндістанда 109 811 және шетелде 171 филиалы болды. Банктердің жиынтық салымдары және берген несиелері құрады. Үндістанда жұмыс істейтін банктердің таза табысы 2012–13 қаржы жылы үшін айналымға қарсы құрады. «Прадхан Мантри Жан Дхан Йожана» (ПМЖЙ) – 2014 жылы Үндістанның премьер-министрі Нарендра Моди бастаған, толыққанды қаржылық қолдауды қамтамасыз ету бағдарламасы. Қаржы министрлігінің Қаржылық қызметтер департаменті басқаратын бұл бағдарламаның іске қосылған күні 1,5 миллион (15 млн) банк шоты ашылды. 2015 жылдың 15 шілдесіне дейін 16,92 миллион (169,2 млн) шот ашылды, оның шамамен бөлігі осы бағдарлама бойынша салым ретінде түсті, сонымен қатар жаңа банк шоттарын нөлдік баланспен ашу мүмкіндігі де бар.

Төлем банктері

Төлем банкі – Үндістанның Резерв банкі (РБИ) ұсынған банктердің жаңа моделі. Бұл банктер шектеулі депозит қабылдай алады, қазіргі таңдағы лимиті клиент басына 2 лакх рупийге дейін. Бұл банктер несиелер мен кредиттік карталар беруге құқылы емес, бірақ ағымдағы және жинақ шоттарын ұсына алады. Төлем банктері банкоматтар мен дебеттік карталар шығара алады, сондай-ақ интернет-банкинг және мобильді банкинг қызметтерін ұсынады. Жеке секторда төлем банктеріне лицензия беру жөніндегі нұсқаулық жобасы 2014 жылғы 17 шілдеде жасалып, халық пікіріне ұсынылды. Банктер 1949 жылғы Банктік реттеу туралы заңның 22-бабына сәйкес төлем банкі ретінде лицензияланады және 2013 жылғы Компаниялар туралы заңға сәйкес акционерлік қоғам ретінде тіркеледі.

Шағын қаржы банктері

Қаржылық қолжетімділікті арттыру мақсатында, 2016 жылы RBI он ұйымға шағын қаржы банктерін құруға келісім берді. Одан бері, барлық он ұйым да қажетті лицензияларды алды. Шағын қаржы банкі – дәстүрлі түрде жоспарланған банктерден қызмет алмайтын адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған арнайы банк түрі. Осы банктердің әрқайсысы филиалдарының кемінде 25 пайызын басқа банк филиалдары жоқ аймақтарда (банктік қызмет көрсетілмейтін аймақтарда) ашуға міндетті. Шағын қаржы банкі таза несие портфелінің 75 пайызын басым сектордағы кәсіпкерлерге берілген несиелерден құрауы керек, ал портфельіндегі несиелердің 50 пайызы 100 000 рупийден (шамамен 1 000 АҚШ доллары) кем болуы тиіс.

Банктік кодекстер мен стандарттар

Банктік кодекстер мен стандарттар жөніндегі кеңес – Үндістандағы банктерді қадағалайтын тәуелсіз және дербес банк индустриясының органы. Үндістандағы банк қызметтерінің сапасын жақсарту мақсатында С.С. Тарапур (РБИ-нің бұрынғы вице-президенті) осы комитетті құруды ұсынған.

2016 жылы Үндістан банктерінің деректері бұзылды

2016 жылдың қазан айында түрлі үнді банктері шығарған дебеттік карталардың ірі масштабты деректер бұзуы туралы хабарланды. Шамамен 3,2 миллион дебеттік картаның құпиялылығы бұзылған. Үндістанның ірі банктері – SBI, HDFC Bank, ICICI, Yes Bank және Axis Bank ең көп зардап шеккендердің қатарында болды. Көптеген пайдаланушылар өз карталарының Қытайдағы түрлі жерлерде рұқсатсыз қолданылуы туралы шағымданып, хабарлады. Бұл Үндістан банк тарихындағы ең ірі карталарды ауыстыру науқанына әкеп соқты. Үндістанның ең ірі банкі – State Bank of India шамамен 600 000 дебеттік картаны тоқтатып, жаңаларымен ауыстыруды жариялады.