Дүло тайпасы – түркі текті бұлғарлардың билеуші әулеті. Ежелгі Ұлы Болғариядан бастау алып, хан билігімен мемлекет құрған. Тарих, генеология, Болгар мемлекеті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Болғар руы
Bulgar Clan
Дуло руы – түркі тегінен тараған болғарлардың билеуші әулеті. Әсіресе, Дулолар Ежелгі Ұлы Болгарияның билеушілерінің ұрпақтары екені айтылады. Бұл мемлекет құрылғаннан бастап-ақ орталықтандырылған монархия болды, алдыңғы ғұн-түркілік саяси бірлестіктерден өзгеше, олар рулық конфедерациялар еді. Ежелгі Ұлы Болгарияның (632–668) және Бірінші Болгар империясының (681–1018) патшалық отбасы мен билеушілері хан тізімдерінде (Болгар хандарының «Номиналиясы») Атилладан Ирник арқылы, мүмкін Атилланың куәландырылған ұлы Ернак арқылы шыққандығын мәлімдеді. Рудың басында хан тұрды, ол мемлекет басшысы, әскери қолбасшы және болгарлардың Тангра құдайының жоғары дін қызметкері ретінде билік жүргізді. «Номиналия» көрсеткендей, Орталық Азия халықтары үшін маңызды болған рулық естелік пен шежіре болғарлар үшін де маңызды болды, сондай-ақ тарихты космологиялық тұрғыдан түсіну де маңызды еді, себебі Авитохол мен Ирник жаратушы мен негізін қалаушы ретінде аталды, мифологиялық құдайлық ата-бабалар мәдени батырдың уақыт циклдері ішіндегі қайта жаралуында бейнеленген. Жан В. Седлар Атилламен байланысты дұрыс емес деп санады және Атилла сияқты ғұн билеушілерін тудырған далалық әулет болғарлар үшін де билеушілерді тудырған болуы мүмкін деген пікірді айтты. Тізімдегі екінші билеуші – 150 жыл өмір сүрген Ирник, ол да Дуло руынан шыққан. «Номиналияда» Ирник Атилланың үшінші ұлы Ернак деп есептеледі. Тарихшылар бұл куәлікті бұрынғы әулеттің (Дуло руының) қырғыны мен бұрынғы режиммен байланысы жоқ жаңа көшбасшының пайда болуының дәлелі ретінде түсіндіреді.
The Dulo clan was a ruling dynasty of the Bulgars, who were of Turkic origin. Particularly, it is said that the Dulo descended from the rulers of Old Great Bulgaria. This state was a centralized monarchy from its inception, unlike previous Hunno Turkic political entities, which were tribal confederations. The royal family and rulers of Old Great Bulgaria (632–668) and the first half of the First Bulgarian Empire (681–1018), in their prince lists (Nominalia of the Bulgarian khans) claimed through descent from Attila through Irnik, possibly Attila's attested son Ernak. At the head of the clan was the Khan, who reigned as the head of state, military leader, and probably high priest of the Bulgar god, Tangra. According to him the Nominalia shows that the clan memory and genealogy important to Central Asian peoples was likewise significant to the Bulgars, as well the cosmological understanding of the history, as the Avitohol and Irnik were mentioned in the category of the creator and founder, the mythological divine ancestor creator represented in the reincarnation of the cultural hero within time cycles. Jean W. Sedlar considered the Attila connection justly doubtful, and argued the possibility of a steppe dynasty which produced Hunnic rulers like Attila may have also produced rulers for the Bulgars. The second listed ruler is Irnik, who lived 150 years and also descended from the Dulo clan. It is generally considered that in the Nominalia under Irnik was considered the third son of Attila, Ernak. Historians usually interpreted the testimony as evidence of a massacre of the previous dynasty (the Dulo clan), and the rise of a new leader with no connection to the previous regime.
Шығу тегі
Оның нақты шығу тегі белгісіз. Бұл пікірді Михаил Артамонов ұсынды, ал Лев Гумилев (1967) Дуло руының батыс түркілерінің бес Дуолу (немесе Толу) тайпасымен байланысты болуы мүмкін екенін айтты. Кейбір тарихшылар тіпті Батыс қағаны Мохедуо (Күліг Сибір) мен Кубраттың анасының інісі Органаны бірдей санады. Дұрыс немесе бұрыс болсын, бұл Дуло руынан Кубрат басқарған болгарлар мен Ашина руынан басқарған хазарлар арасындағы бәсекелестікті көрсетеді. Питер Б. Голден шионну тайпасының тегі 獨孤 Dugu (< d'uk kuo) немесе 屠各 Tuge (< d'o klâk) түркі тіліндегі *Tuğqu немесе *Tuğlağ "туғ тайпасы" дегенді білдіруі мүмкін деп болжайды, бірақ түркілік байланысты әлі де болжамды деп санайды. Макдермот болгар тілінде бүгінге дейін сақталған "ит өлтіреді" деген сөздің "бұйрық береді" деген мағынасы Дуло ханының бүкіл қауым атынан Тангра құдайына ит құрбандық шалған дәуірінен қалған мұра деп есептейді. Осылайша, протоболгар тілі (Болгария мемлекетін құрған топтың тілі) иран тілі деп айтылған, бірақ көбінесе ол оғырлық тармағының түркі тілі және қазіргі чуваш тілімен байланысты деп қабылданады. Дегенмен, П. Б. Голден қазірге дейін барлық гипотезаларды болжамды деп санайды.
The exact origin is obscure. This proposition was suggested by Mikhail Artamonov, and was prompted by Lev Gumilev (1967), implying there may be made an association of the Dulo clan with the five Duolu (or To lu) tribes of the Western Turks. Some historians have even identified the Western qaghan Moheduo (Külüg Sibir) with Organa, the maternal uncle of Kubrat. Accurately or not, it still points to the rivalry between the Bulgars, led by Kubrat from the Dulo clan, and the Khazars, led by the Ashina clan. Peter B. Golden surmises that the Xiongnu tribal surname 獨孤 Dugu (< d'uk kuo) or 屠各 Tuge (< d'o klâk) possibly reflects underlying Turkic *Tuğqu or *Tuğlağ "tribe of the tuğ?" yet still considers the Turkic association as speculative. MacDermott considered that the Bulgarian expression preserved to this day "he kills the dog", in the meaning "he gives the orders", is a relic of the time when the Dulo Khan sacrificed a dog to the deity Tangra in the name of the whole community. As such the proto Bulgar language (of the group which established the state of Bulgaria), was claimed to be of Iranian language although it is generally accepted it was Turkic of Oghuric branch and related to modern Chuvash. Even so, all hypotheses P. B. Golden considers for now as speculative.