Кіріспе

Орнитин декарбоксилазасы (ОДК) орнитиннің (мочевина циклының өнімі) декарбоксилдеуін катализдейді, нәтижесінде путресцин пайда болады. Бұл реакция полиамин синтезіндегі шешуші қадам болып табылады. Адамда бұл белок 461 аминқышқылынан тұрады және гомодимер құрайды. Адамдарда орнитин декарбоксилазасы (ОДК) ОДК1 генімен экспрессияланады. Адамдар мен егеуқұйрықтарға қатысты зерттеулерде ODC1 ақуызын кейде "ODC1" деп атайды, бірақ Drosophila (dODC2), Solanaceae тұқымдасының өсімдік түрлері (ODC2) және сүт қышқылы бактериясы Paucilactobacillus wasatchensis (odc2) сияқты кейбір түрлерде екінші ODC генінің бар екені көрсетілген.

Реакция механизмі

Орнитин декарбоксилазасындағы (ОДК) 69-шы лизин кофактор – пиридоксал фосфатты Шиф базасын түзету үшін байланыстырады. Орнитин лизинді ығыстырып, орнитиндік Шиф базасын түзетіп, ол квиноид аралық қосылысын түзету үшін декарбоксилденеді. Бұл аралық қосылыс путрецинге байланысқан Шиф базасын құрайды, оған лизин шабуыл жасайды, нәтижесінде путрецин өнімі босатылып, PLP-ге байланысқан ОДК қайта құрылады. Бұл адамдарда полиаминдер – жасуша бөлінуіне қажетті қосылыстардың өндірісіндегі алғашқы және шектеуші кезең болып табылады. Спермидин синтетазасы аминпропил тобын қосу арқылы путрециннің спермидинге айналуын катализдей алады. Спермидин – спермин және оның құрылымдық изомері термоспемин сияқты басқа полиаминдердің прекурсоры.

Құрылымы

Орнитин декарбоксилазаның белсенді түрі гомодимер болып табылады. Әрбір мономерде альфа-бета баррел құрайтын домен және екі бета-парақтан тұратын жапырақ домені бар. Домендерлер шеңберлермен байланысқан. Мономерлер бір-бірімен бір мономердің баррелі мен екінші мономердің жапырағы арасындағы өзара әрекеттесу арқылы қосылады. Мономерлер арасындағы байланыс салыстырмалы түрде нашар, және ОДК клетка ішінде мономерлік және димерлік формалар арасында жылдам түрленеді.

Протеасомальдық ыдырау

ОДК – убиквитинге тәуелсіз протеасомалық ыдырауға ұшырайтын ең жақсы зерттелген жасушалық белок. Көптеген ақуыздар протеасомамен байланысып, ыдырау алдында бірнеше убиквитин молекулаларымен белгіленуі керек болса, ОДК ыдырауы протеиндегі бірнеше тану орындары және оның қосымша факторы – антизима арқылы жүзеге асырылады. ОДК ыдырау процесі өзінің реакция өнімдері арқылы теріс кері байланыс циклында реттеледі. Бірақ Шефф және авторлар (2000) циклинге тәуелді киназа (Cdk) ингибиторы p21Cip1 де убиквитинге тәуелсіз түрде протеасомамен ыдырайтынын көрсеткенге дейін, ОДК – убиквитинге тәуелсіз протеасомалық ыдыраудың жалғыз анық мысалы болып келді.

Клиникалық маңызы

ОДК – Myc онкогенінің транскрипциялық мақсаты болып табылады және көптеген түрлі қатерлі ісіктерде жоғары реттеледі. ОДК іске қосқан жолдың полиамин өнімдері жасушалардың өсуінің күшеюімен және апоптоздың азаюымен байланысты. Күн сәулесі, асбест және простата безінен бөлінетін андрогендер – барлығы қатерлі ісікке байланысты ОДК белсенділігін арттырады. Эфлорнитин сияқты ОДК ингибиторлары жануарлар моделінде қатерлі ісіктерді тиімді түрде азайтатыны көрсетілді, ал ОДК-ны бағыттайтын препараттар клиникалық қолдануға тестіленіп жатыр. ОДК-ның канцерогенезді ынталандыру механизмі күрделі және толыққанды белгісіз. ДНҚ тұрақтылығына тікелей әсер ететін полиаминдер, сонымен қатар аралық байланыс гендерін жоғарылатып, тығыз байланыс гендерін төмендетеді. Аралық байланыс гендері канцерогенді жасушалар арасындағы қарым-қатынасқа қатысады, ал тығыз байланыс гендері ісікке қарсы басушылар ретінде әрекет етеді. BABS әдетте автосомалық доминантты de novo ODC1 вариантынан туындайды. Дифлюорометилорнитин (ДМФО, эфлорнитин) арқылы ОДК-ны инактивациялау қатерлі ісіктерді және менопаузадан кейінгі әйелдердегі бет шашының өсуін емдеу үшін қолданылады. ОДК трипаносома, гиардия және плазмодий сияқты паразиттің өмірлік үшін маңызды ферменті болып табылады, бұл факт ефлорнитин препаратымен пайдаланылады.

Иммунологиялық маңызы

Антигенмен белсендірілген Т-жасушаларда ОДК ферменттік белсенділігі белсендірілгеннен кейін артады, бұл Т-жасушалардағы полиамин синтезінің белсендірілгеннен кейін күшеюімен сәйкес келеді. ОДК пен қатерлі ісіктер сияқты, MYC, немесе жасушалық Myc үшін c Myc, Т-жасушаларындағы полиамин биосинтезінің бас реттеушісі болып табылады. У және авторлардың 2020 жылғы зерттеуі Т-жасушаларына тән ODC cKO егеуқұйрықтарын пайдалану арқылы Т-жасушаларының тірі организмде қалыпты жұмыс істеп, көбейе алатынын және ODC жетіспеушілігін басқа полиамин синтезі жолдары толықтыра алатынын көрсетті. Дегенмен, ODC арқылы полиамин синтезін DMFO, ал полиамин сіңуін AMXT 1501 арқылы тоқтату полиамин қорын азайтып, Т-жасушаларының көбеюін тежеді және Т-жасушаларының қабынуын басады. Пулестон және авторлардың 2021 жылғы зерттеуі ТH1 және ТH2 жасушаларының реттеуші Т (Treg) жасушаларымен және ТH17 жасушаларымен салыстырғанда ОДК деңгейін жоғарырақ экспресс ететінін көрсетті, бұл ТH1 және ТH2 жасушаларында полиамин биосинтезінің жоғары деңгейіне сәйкес келеді. Вагнер және авторлардың 2021 жылғы зерттеуі Odc1-/- егеуқұйрықтарында Treg бағдарламасын дамытуға ықпал ететінін көрсетті. Олар полиаминге байланысты фермент экспрессиясы патогенді TH17 жасушаларында күшейгенін, ал Treg жасушаларында басылғанын қорытындылады.