Кіріспе
Mentha pulegium, көбінесе (еуропалық) пеннирояль немесе пеннирил деп аталады, сондай-ақ маса шөбі және пудинг шөбі деген аттары да бар. Бұл Lamiaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік, Еуропа, Солтүстік Африка және Таяу Шығысқа тән. Езілген пеннирояль жапырақтары минтке ұқсас, өте күшті хош иіс шығарады. Пеннирояль дәстүрлі халықтық ем, эменогог, түсік түсіруге қолданылатын шөп және тағамдық өсімдік, бірақ бауырға зиянды және кейбір жағдайларда өлімге әкелуі мүмкін. Еуропалық пеннирояль американдық Hedeoma pulegioides түрімен туыс. Олар тұқымдық деңгейде ерекшеленсе де, химиялық қасиеттері ұқсас. Гүлдеу маусым айында басталып, жаздың ортасына дейін жалғасады, бірақ солтүстік елдерде кейде қыркүйекке дейін гүлдейді, онда тұқымдануға мүмкіндік болмайды. Оның хромосомалық саны 2n = 20.
Mentha pulegium, commonly (European) pennyroyal, or pennyrile, also called mosquito plant and pudding grass, is a species of flowering plant in the mint family, Lamiaceae, native to Europe, North Africa, and the Middle East. Crushed pennyroyal leaves emit a very strong fragrance similar to spearmint. Pennyroyal is a traditional folk remedy, emmenagogue, abortifacient, and culinary herb, but is toxic to the liver and has caused some deaths. European pennyroyal is related to an American species, Hedeoma pulegioides. Though they differ in genera, they share similar chemical properties. The flowering period starts in June and continues into mid summer, although in northern countries it flowers rather later, sometimes as late as September, when it can fail to set seed. Its chromosome number is 2n = 20.
Тарату
Бұл өсімдіктің туған ортасы Жерорта теңізінің шығыс аймағы деп есептеледі, онда ол ылғалды шалғындарда, көлдер мен өзендердің жағалауларында өседі. Таралу аймағының солтүстік шекасында, мысалы, Ұлыбританияда, бұл өсімдік сирек кездеседі және саны азайып барады, бірақ жасанды түрде егілген жерлерде басқаша.
Мекендейтін орта және экология
Пеннироялдың өсетін ортасы маусымдық ылғалды жайылымдар, онда қыста тұрақтанған су жазда жерді ашық қалдырады, ал мал басқа өсімдіктерді көбірек жейді. Мұндай ортаның ұқсасы жол жиектерінде де кездеседі, онда жердің тапталуы немесе бұзылуы салдарынан ұқсас жалаңаш топырақ пайда болады, әсіресе қыста су толып тұрған жерлерде. Сонымен қатар, ол су арналары бойында, ылғалды орманды жерлерде және тастап кетілген егістіктерде де өседі. Пеннироялмен азықтанатын жануарлар өте аз. Ұлыбританияда оны жейтін жалғыз жәндік – Heterogaster artemisiae Schilling, ол тұқымдық жәндік және әдетте жабайы биязы жапырақпен (тимьянмен) қоректенеді. Ол көптеген британдық графтықтарда аксиофит саналады, себебі аз қарқынды жайылымдар сирек кездеседі, бірақ соңғы онжылдықтарда кеңіреп тарауда. Ұлыбританиядағы оның Элленберг көрсеткіштері: L = 8, F = 7, R = 5, N = 7 және S = 0.
Ежелгі заманнан қазіргі заманға дейін
Пенирояльды қолдану туралы мәліметтер ежелгі грек, рим және орта ғасырлық мәдениеттерге дейін жетеді. Оның атауы – этимологиясы нақты болмаса да – латын тіліндегі *pulex* (бүркіт) сөзімен байланысты, себебі оны денеге жаққанда бүркіттерді қуып шығару үшін қолданған. Гректер мен римдіктер пенирояльды жиі тамаққа қосатын. Апицийдің римдік аспаздық кітабындағы көптеген рецепттерде пенирояль, көбінесе ловаж, азуш және кинза сияқты шөптермен бірге қолдану ұсынылған. Орта ғасырларда да оны тамаққа жиі пайдаланғанмен, бірте-бірте оны аспаздық шөп ретінде қолдану тоқтатылып, қазір мұндай мақсатта сирек қолданылады. Грек және римдік дәрігерлер мен ғалымдардың жазбаларында пенирояльдың емдік қасиеттері және оны дайындау рецепттері туралы ақпарат бар. Ежелгі Плиний өзінің *Naturalis Historia* (Табиғи тарих) энциклопедиясында бұл өсімдікті етеккірді келтіретін және өлі ұрықты сыйыртуға қолданылатынын сипаттаған. Оның контрацепциялық қасиеттері туралы Аристофанның "Бейбітшілік" (б.з.д. 421 ж.) пьесасында әзілмен айтылған. Құдай Гермес еркек кейіпкер Тригейге әйел серігін сыйлайды; Тригей жүкті болса, қиындықтар болады ма деп сұрағанда Гермес: «Егер пенирояльдың бір дозасын қоссаң, онда жоқ» деп жауап береді. 17 ғасырдың дәріханашысы және дәрігері Николас Калпепер 1652 жылы жарық көрген «Англиялық дәрігер» атты медициналық еңбегінде пенирояль туралы айтады. Пенирояль Солтүстік Африкадағы *Batata fliou* деп аталатын дәстүрлі тағамның құрамына кіреді, ол әлі де дайындалып желінеді. Пенирояльды 20 және 21 ғасырларда да қолдану жалғасты. Оның майы бүгінде де сатылады, бірақ адамдарға қажетті мөлшері туралы көп мәлімет жоқ. Сондықтан ғалымдар оны пайдалану қауіпті деп санайды, себебі ол уытты болуы мүмкін.
Қолданылуы
Пеннирояль көбінесе инсектицид және зиянкестерді жою үшін қолданылады. Зиянкестерді жою үшін ол үй жануарларынан және адамдардан масалар мен шыбықтарды қорғауға пайдаланылады. Кейбір үй жануарларына арналған мойындықтарда пеннирояль майы болады немесе шөпті ілмекке ұсатуға болады. Адамдар да жағымсыз жәндіктерден сақтану үшін пеннирояльдың ұсақталған сабақтарын қалталарына немесе киімдеріне салып жүреді. Дегенмен, пеннирояль өсімдігін зиянкестерді жою үшін қолданғанда, концентрленген пеннирояль майын пайдаланудан аулақ болу керек. Пеннирояль майы адамдар мен жануарлар үшін, тіпті аз мөлшерде де өте улы болуы мүмкін. Пеннирояльді жануарлар мен адамдар арасында қолдану тері арқылы сіңіп, денсаулыққа кері әсер ету қаупін тудырады. Сондықтан, жәндіктерді жою үшін өсімдіктің аз концентрацияланған жапырақтарын қолдану керек. Пеннирояль тарихта дәрілік шайлар мен тағамдарда хоштандырушы дәмдеуіш ретінде де қолданылған. Пеннирояль шайын суық тигенде, қызбада, жөтелде, ас қорытудың бұзылуында, бауыр және бүйрек ауруларында, бас ауруларында қолданады. Пеннирояльдің жаңа немесе кептірілген жапырақтары тұмауды, іш ауруын, терлеуді қоздыру үшін, сондай-ақ шешек және туберкулез сияқты ауруларды емдеу үшін де қолданылған. Шай дайындау үшін өсімдік жапырақтарын ыстық суға қайнатады. Бұл шайлардағы улы заттардың төмен концентрациясы пеннирояль майына қарағанда аз зиянды. Пеннирояль шайын тек мезгіл-мезгіл ішуге кеңес беріледі, себебі ол организмге күш түсіреді және оны үнемі ішуге болмайды. Пеннирояль шайын ішу нәрестелер мен балалар үшін өлімге әкелуі мүмкін. Италияда осы өсімдіктің жас жапырақтары, Римде және оның айналасында "мента-романа" деп аталады, астаналық тағамдарда қой етін және ішектерді дәмдеу үшін қолданылады. Ас дайындауда оны Римде артишок дайындауға қолданылатын кіші каламинтпен (Clinopodium nepeta) шатастыруға болмайды. Пеннирояль өсімдігі сондай-ақ етеккірді келтіруші және түсік тудырушы ретінде де қолданылады. Пеннирояль өсімдігіндегі химиялық заттар жатыр қабығының жиырылуына себеп болады, бұл әйелдің жатыр қабығының түсіп кетуіне әкеледі. Етеккір циклын реттеуде қиындықтарға тап болған немесе кистоздық жұмыртқа безі синдромымен күресіп жүрген әйелдер пеннирояль шайын ішуді таңдауы мүмкін. Пеннирояль шайы етеккір ағынын қоздыру үшін жеткілікті, сонымен бірге денсаулыққа кері әсер ету қаупі минималды. Өсімдіктің майы сияқты концентрленген түрлері әлдеқайда улы және жүкті әйел ішкен жағдайда түсік тудыруы мүмкін. 1994 жылдың қазан айында АҚШ Конгресі диеталық қосымшалар туралы денсаулық және білім беру заңын қабылдағаннан бері, АҚШ-та өндірілген барлық пеннирояль түрлерінде жүкті әйелдерге пайдалануға болмайтындығы туралы ескерту жазылған, бірақ пеннирояльді АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы реттемейді. Реннидің 1833 жылғы фармакопеяға қосымшасы оны 10 дәннен 1 скрупульге (0,6–1,3 г) дейін ұнтақталған құрғақ шөп мөлшерінде "экспекторант, диуретик және етеккірді келтіруші" ретінде қолдануға рұқсат берді, бірақ Пеннирояль суын (Aqua Pulegii) пайдалануды "халық арасында, бірақ қателікпен" түсік тудыратын зат деп есептегендіктен жоққа шығарды [онының улылығы туралы ештеңе айтылмаған]. Кем дегенде бір зерттеуде пеннирояль майының үй шаң-тозаңына қарсы күшті акарицидтік әрекеті бар екені көрсетілген.
Уыттылық
Пеннироял адамға улы және жұтылған мөлшері мен концентрациясына байланысты әртүрлі әсер етеді. Пеннироял өсімдігінің ең шоғырланған және улы түрі – пеннироял майы. Майдың құрамында 80%-92% циклогексанон пулегоны бар. Пулегон – бұл пеннироял өсімдігіндегі ең көп концентрацияланған молекула, оны жұтқанда түрлі ауруларға шақырады және өсімдікке қызылша тәрізді хош иіс беруіне себеп болады. Пеннироял майының шағын дозасын (<10 мл) ішкеннен кейін сақталуы мүмкін белгілер: жүрек ауруы, құсу, іш ауруы және бас айналу. Көбірек мөлшерде жұтса, көп органдық жеткіліксіздікке алып келуі мүмкін, бұл өлімге соқтыруы мүмкін. Пулегонның адамдарға тигізетін әсеріне қатысты қазіргі уақытта токсикокинетикалық зерттеулер жүргізілмеген, бірақ басқа сүтқоректілерде зерттеулер бар. Пулегон жұтылғанда, ол бауырда ыдырайды және бірнеше уытты метаболиттерді түзетін реакцияға түседі, бұл организмге зиян келтіруі мүмкін. Белгілі бір метаболиттерге ментофуран, пиперитенон, пиперитон және ментон жатады.
Құрылымы мен реактивтілігі
Пеннироялдағы белсенді зат – пулегон. Пулегон – кетон, ал жасушалық деңгейде кетондар фермент тежегіштері ретінде әрекет етеді. Пулегонның құрылымындағы карбонил орталығы күшті электрофил ретінде әрекет етеді, бұл ферменттердің белсенді орындарын мақсатты белоктың орнына пулегонмен байланыстыруға алып келеді. Пулегонда кездесетін экзоциклді екі байланыс молекуланың белсенділігі мен байланысу механизмі үшін маңызды және оның тиімді гепатотоксин болуына себепші болады. Ішке қабылдағанда пулегон бауыр мен бүйрекке, сондай-ақ басқа да органдарға әсер етеді. Егеуқұйрықтарда жүргізілген зерттеулер оның негізгі әсерлерінің бірі – миометрийдегі жиырылғыш белсенділікті тежеу және бүйрек жеткіліксіздігінен өлім екенін көрсетті. Зерттеу барысында сондай-ақ, пеннироялды ұзақ мерзімге қолдану несеп көпіршігі ісігінің жиілігін арттыратыны анықталды. In vitro және in vivo зерттеулер ментофуранның CYP2A6 ингибиторы екенін көрсетті, бұл пеннирояльдың гепатотоксикалық әсерінің маңызды бөлігін құрайды. Пулегонның ментофуранға айналу жолы белгісіз, бірақ бір зерттеуде метил тобының (CYP450-ден) аллильдік тотығу, гемикеталды қалыптастыру үшін ішкі циклдеу және одан кейін фуранды қалыптастыру үшін сусыздану процестері болуы мүмкін екені болжайды. Глутатионның азаюы бауырдың улануын реттейтіні көрсетілгендіктен, пациенттерге ацетаминофеннің улануы үшін қолданылатын дозалармен салыстырылатын дозаларда N-ацетилцистеин беріледі. Пулегонның уыттылығын тексеру мақсатымен жүргізілген зерттеуде цитохром P450 ингибиторлары, мысалы, кобальт хлориді немесе пиперонил бутоксиді, уыттылықты тоқтатуға көмектескені анықталды. Алайда, бұл сынақтар адамдарға қатысты кеңейтілген жоқ, себебі пеннирояльдың уыттылық механизмі әлі толыққанды түсініксіз.