Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын антикварі (1551–1623) 16-шы және 17-ші ғасырлардағы антикварі
English antiquarian (1551–1623)
the 16th and 17th century antiquarian
Уильям Камден (2 мамыр 1551 – 9 қараша 1623) – ағылшын антикварі, тарихшы, топограф және геральдист. Ол Ұлыбритания және Ирландия аралдарының алғашқы хорографиялық сипаттамасы болған «Британия» және Англияның Елизавета I патшалығының ең толық тарихи шежіресі «Анналы» еңбектерінің авторы ретінде белгілі.
William Camden (2 May 1551 – 9 November 1623) was an English antiquarian, historian, topographer, and herald, best known as author of Britannia, the first chorographical survey of the islands of Great Britain and Ireland, and the Annales, the first detailed historical account of the reign of Elizabeth I of England.
Алғашқы жылдар
Уильям Камден Лондонда дүниеге келді. Оның әкесі Самсон Камден "The Worshipful Company of Painter Stainers" гильдиясының мүшесі болған. Ол Мәсіх ауруханасында және Сент-Пол мектебінде білім алды, ал 1566 жылы Оксфордқа (Магдален колледжі, Бродгейтс Холл және соңында Крайст-Черч) қабылданды. Крайст-Черчте ол Филип Сиднимен танысты, ол Камденнің ежелгі нәрселерге деген қызығушылығын дамытуға көмектесті. Ол 1571 жылы дипломсыз Лондонға қайтып келді. 1575 жылы Вестминстер мектебінің ушері қызметіне тағайындалды, бұл лауазым оған мектеп қаникулдарында саяхаттауға және тарихи зерттеулер жүргізуге мүмкіндік берді.
William Camden was born in London. His father Sampson Camden was a member of The Worshipful Company of Painter Stainers. He attended Christ's Hospital and St Paul's School, and in 1566 entered Oxford (Magdalen College, Broadgates Hall, and finally Christ Church). At Christ Church, he became acquainted with Philip Sidney, who encouraged Camden's antiquarian interests. He returned to London in 1571 without a degree. In 1575, he became Usher of Westminster School, a position that gave him the freedom to travel and pursue his antiquarian researches during school vacations.
Британия
1577 жылы Абрахам Ортелиустың ынтасымен Камден өзінің Ұлыбритания мен Ирландияның топографиялық және тарихи шолуын жасаған «Британия» атты маңызды еңбегін бастады. Оның ниеті «Британияға ежелгілікті қайтару, ал Британияны оның тарихымен байланыстыру» болды. Латын тілінде жазылған алғашқы басылымы 1586 жылы жарық көрді. Ол өте танымал болды және 1587, 1590, 1594, 1600 және 1607 жылдардағы бес латын басылымдары шықты, олардың әрқайсысы алдыңғысына қарағанда мәтіндік мазмұны мен иллюстрациялары жағынан кеңейтілді. 1607 жылғы басылымда алғаш рет Кристофер Сакстон мен Джон Норденнің зерттеулеріне негізделген және Уильям Кип пен Уильям Хоул (соның ішінде әдемі фронтиспис) салған ағылшын графтықтарының толық карталары енгізілді. Филемон Холланд аударған алғашқы ағылшын тіліндегі басылым 1610 жылы жарық көрді, және Камден қосымша материалдар ұсынды. «Британия» – Ұлыбритания мен Ирландияның графтықтар бойынша сипаттамасы. Бұл хорграфиялық еңбек: ландшафт, география, антиквариат және тарихты байланыстыратын зерттеу. Тарих жазудың орнына Камден қазіргі Ұлыбританияны егжей-тегжейлі сипаттауды және өткеннің іздерін қазіргі ландшафтта қалай табуға болатынын көрсетуді қалады. Осы әдіс арқылы ол Рим Британиясының тұңғыш рет толық суретін жасады. Өмір бойы материалдарды жинауды, «Британияны» қайта қарауды және кеңейтуді жалғастырды. Ол Джон Лиланд пен Уильям Ламбард және басқалардың жарияланған және жарияланбаған еңбектерін пайдаланды, сондай-ақ ұқсас қызығушылықтары бар көптеген корреспонденттердің көмегін алды. Ол сонымен қатар Ұлыбритания бойынша құжаттарды, орындарды және артефакттарды өз көзімен көру үшін саяхаттады: ол 1578 жылы Шығыс Англияға, 1582 жылы Йоркшир мен Ланкаширге, 1589 жылы Девонға, 1590 жылы Уэльске, 1596 жылы Солсбери, Уэллс және Оксфордқа, 1599 жылы Карлайл мен Адриан қабырғасына барды. Оның далалық жұмыстары мен тікелей зерттеулері сол кездегі жаңа стандарттарды белгіледі. Ол тіпті Уэльс және Ежелгі ағылшын тілдерін үйренді: оның Ежелгі ағылшын тіліндегі ұстазы Лоренс Ноуэлл болды. 1593 жылы Камден Вестминстер мектебінің директоры болды. Ол осы лауазымда төрт жыл болды, бірақ ол Кларенсу қарулы королі болып тағайындалғаннан кейін кетті. Осы уақытқа дейін, «Британияның» беделіне байланысты, ол жақсы танымал және құрметке ие болды, ал тағайындалу оны оқытудан босатып, зерттеулерін жеңілдетуді мақсат етті. Сол кездегі Қару колледжі тек генеалогиялық және геральдикалық зерттеулердің ғана емес, сонымен қатар антиквариатты зерттеулердің орталығы болды. Алайда, бұл тағайындау Йорк геральды Ральф Брукты қызғандырды, ол кек ретінде «Британияға» шабуыл жасап, Камденді дәл емес және плагиат жасады деп айыптады. Камден өзінің ісін келесі басылымдарда айыптауларға қарсы сәтті қорғады. «Британия» Англияда ғана емес, сонымен қатар Еуропаның «Сөздер республикасы» бойынша Ренессанс ғылымының маңызды еңбегі ретінде танылды. Камден 1586 жылғы «Британияны» Төмен елдерде басып шығаруды қарастырды, бірақ бұл орындалмады, 1590 жылғы үшінші басылым Лондон басылымынан басқа, сол жылы Франкфуртта да басылып, 1616 жылы қайта басылды. 1612 жылы испан инквизициясы оның кейбір бөліктерін айыптады. 1617 жылы Амстердамда қысқартылған нұсқасы басылып, 1639 жылы қайта басылды, ал мәтіннің нұсқалары Жоан Блаудың «Theatrum Orbis Terrarum» (1645 жылы Амстердамда басылған) және Ян Янссониустың «Novus Atlas» (қайта 1646 жылы Амстердамда басылған) кітаптарына енгізілді.
In 1577, with the encouragement of Abraham Ortelius, Camden began his great work Britannia, a topographical and historical survey of all of Great Britain and Ireland. His stated intention was to "restore antiquity to Britaine, and Britain to his antiquity". The first edition, written in Latin, was published in 1586. It proved very popular, and ran through five further Latin editions, of 1587, 1590, 1594, 1600 and 1607, each greatly enlarged from its predecessor in both textual content and illustrations. The 1607 edition included for the first time a full set of English county maps, based on the surveys of Christopher Saxton and John Norden, and engraved by William Kip and William Hole (who also engraved the fine frontispiece). The first English language edition, translated by Philemon Holland, appeared in 1610, again with some additional content supplied by Camden. Britannia is a county by county description of Great Britain and Ireland. It is a work of chorography: a study that relates landscape, geography, antiquarianism, and history. Rather than write a history, Camden wanted to describe in detail the Great Britain of the present, and to show how the traces of the past could be discerned in the existing landscape. By this method, he produced the first coherent picture of Roman Britain. He continued to collect materials and to revise and expand Britannia throughout his life. He drew on the published and unpublished work of John Leland and William Lambarde, among others, and received the assistance of a large network of correspondents with similar interests. He also travelled throughout Great Britain to view documents, sites, and artefacts for himself: he is known to have visited East Anglia in 1578, Yorkshire and Lancashire in 1582, Devon in 1589, Wales in 1590, Salisbury, Wells and Oxford in 1596, and Carlisle and Hadrian's Wall in 1599. His fieldwork and firsthand research set new standards for the time. He even learned Welsh and Old English for the task: his tutor in Old English was Laurence Nowell. In 1593 Camden became headmaster of Westminster School. He held the post for four years, but left when he was appointed Clarenceux King of Arms. By this time, largely because of the Britannias reputation, he was a well known and revered figure, and the appointment was meant to free him from the labour of teaching and to facilitate his research. The College of Arms at that time was not only a centre of genealogical and heraldic study, but also a centre of antiquarian study. The appointment, however, roused the jealousy of Ralph Brooke, York Herald, who, in retaliation, published an attack on Britannia, charging Camden with inaccuracy and plagiarism. Camden successfully defended himself against the charges in subsequent editions of the work. Britannia was recognised as an important work of Renaissance scholarship, not only in England, but across the European "Republic of Letters". Camden considered having the 1586 Britannia printed in the Low Countries, and although that did not happen, the third edition of 1590, in addition to its London printing, was also published the same year in Frankfurt, and reprinted there in 1616. In 1612 parts were condemned by the Spanish Inquisition. An abridgement was published in Amsterdam in 1617 and reprinted in 1639; and versions of the text were also included in Joan Blaeu's Theatrum Orbis Terrarum (published in Amsterdam in 1645) and in Jan Janssonius's Novus Atlas (again published in Amsterdam, in 1646).
Жылнамалар
1597 жылы Уильям Сесил, 1-ші Барон Бергли, Камденге Елизавета патшайымның билігінің тарихын жазуды ұсынды. Берглидің осы жұмысқа қаншалықты әсер еткені белгісіз: Камден өз жұмысында тек Солдендік Джон Фортескьюді, Елизаветаның соңғы қазына министрін, және Генри Куффені, Эссекс графы Роберт Деверьдің хатшысын, дереккөздер ретінде көрсетеді. Камден жұмысын 1607 жылы бастады. "Аннальс рерум Анликарум эт Гиберникарум regnante Елизавета, ad annum salutis M. D. LXXXIX" атты еңбектің бірінші бөлігі (1-3 кітаптар), 1588 жылға дейінгі кезеңді қамтиды, 1615 жылы жарық көрді. Екінші бөлігі (4 кітап, 1589–1603 жылдарды қамтиды) 1617 жылы аяқталды, бірақ Камденнің өлімінен кейін 1625 жылы (Лейден басылымы) және 1627 жылы (Лондон басылымы) ғана жарияланды. 1-3 кітаптардың ағылшыл тіліне алғашқы аудармасы 1625 жылы Абрахам Дарси немесе Дарси (1625 жылы белсенді болған) жасады. 4-кітапты 1629 жылы Виндзор каноны Томас Браун ағылшыл тіліне аударды. "Аннальс" үздіксіз баяндама түрінде емес, ертерек жылнамалар дәстүрінде жазылған, әр жылдың оқиғалары жеке жазба түрінде берілген. Кейде Елизавета мен Джеймс I-ге тым ықылас білдіргені үшін сынға ұшыраған "Аннальс" ағылшыл тарихнамасының маңызды еңбектерінің бірі болып саналады және Елизавета дәуірінің кейінгі бейнесіне үлкен әсер етті. Хью Тревор Ропер олар туралы былай деді: "Біз Елизавета патшайымға тұрақты орта жол саясатын тағайындағанымыз, ал емес шешілмеген қақтығыстар мен шарлап қалған шешімдердің тізбегін – осының бәрі Камденнің еңбегінің арқасы".
In 1597, William Cecil, 1st Baron Burghley suggested that Camden write a history of Queen Elizabeth's reign. The degree of Burghley's subsequent influence on the work is unclear: Camden only specifically mentions John Fortescue of Salden, Elizabeth's last Chancellor of the Exchequer, and Henry Cuffe, Robert Devereux, 2nd Earl of Essex's secretary, as sources. Camden began his work in 1607. The first part (books 1–3) of the Annales rerum Anglicarum et Hibernicarum regnante Elizabetha, ad annum salutis M. D. LXXXIX, covering the reign up to 1588, appeared in 1615. The second part (book 4, covering 1589–1603) was completed in 1617, but was not published until 1625 (Leiden edition), and 1627 (London edition), following Camden's death. The first translation into English of books 1–3 appeared in 1625, done by Abraham Darcie or Darcy (active 1625). Book 4 was translated into English by Thomas Browne, canon of Windsor, in 1629. The Annales were not written in a continuous narrative, but in the style of earlier annals, giving the events of each year in a separate entry. Sometimes criticised as being too favourably disposed towards Elizabeth and James I, the Annales are one of the great works of English historiography and had a great impact on the later image of the Elizabethan age. Hugh Trevor Roper said about them: "It is thanks to Camden that we ascribe to Queen Elizabeth a consistent policy of via media rather than an inconsequent series of unresolved conflicts and paralysed indecisions."
Британияға қатысты мәлімет
Камденнің "Британ жайлы үлкен жұмыстың қалдықтары" – «Британияға» толықтыру ретінде жоспарланған тақырыптық тарихи очерктер жинағы. Бұл Камденнің ағылшын тілінде жазған жалғыз кітабы. Оның 1605 жылғы алғашқы басылымындағы «жаман қиыршықтар мен қоқыстар» деген бұрыс сипаттамасына қарамастан, қолжазбалар оның бұл кітапты ертеден және жеке жоба ретінде жоспарлағанын нақты көрсетеді. Кейіннен бұл кітап көптеген рет жарық көрді. Р.Д. Данн редакциялаған қазіргі заманғы стандартты басылым, Камденнің өмірінде жарық көрген үш басылымға (1605, 1614 және 1623 жылдар) және сақталған қолжазба материалдарына негізделген. 1623 жылдан кейін жарық көрген басылымдар сенімсіз және нақты емес материалдарды қамтиды, әсіресе Джон Филипоттың 1636 жылғы цензураланған басылымы. Томас Мульдің 1870 жылғы басылымы, оның көптеген түптемелері сақталған, Филипоттың 1674 жылғы басылымына негізделген. Камденнің «Қалдықтары» көбінесе Оксфорд ағылшын сөздігінде сөздің ең ерте немесе жалғыз қолданылуы ретінде келтіріледі, сондай-ақ жаңа сөздер мен бұрынғы қолданылуларды қамтитын маңызды ерте мысалдар анықталды. «Қалдықтарда» ағылшын мақал-мәтелдерінің алғашқы әліпбилік тізімі де бар, ол қазіргі заманғы мақал-мәтелдер сөздіктерінің редакторлары (Буртон Стивенсонның (1949), М.П. Тиллидің (1950) және Ф.П. Уилсон редакциялаған Оксфорд ағылшын мақал-мәтелдерінің үшінші басылымы (1970)) тарапынан кеңінен пайдаланылды. Кітаптың ішінде басқа еш жерде кездеспейтін қосымша мақал-мәтелдер де бар.
Camden's Remaines of a Greater Worke, Concerning Britaine was a collection of themed historical essays, conceived as a more popular companion to Britannia. This was the only book Camden wrote in English, and, contrary to his own misleading description of it in the first edition (1605) as being merely the "rude rubble and out cast rubbish" of a greater and more serious work (i. e. Britannia), manuscript evidence clearly indicates that he planned this book early on and as a quite separate project. Remaines subsequently ran into many editions. The standard modern edition, edited by R. D. Dunn, is based on the surviving manuscript material and the three editions published in Camden's lifetime (1605, 1614, and 1623). Editions published after 1623 are unreliable and contain unauthentic material, especially the bowdlerized edition of 1636 by John Philipot. Thomas Moule's edition of 1870, of which many copies survive, is based on Philipot's 1674 edition. Camden's Remaines is often the earliest or sole usage cited for a word in the Oxford English Dictionary; and further significant early usages (including new words and antedatings) have since been identified. Remaines also contains the first ever alphabetical list of English proverbs, since heavily exploited by the editors of the principal modern dictionaries of proverbs (including those of Burton Stevenson (1949), M. P. Tilley (1950) and the third edition of the Oxford Dictionary of English Proverbs, edited by F. P. Wilson (1970)). Scattered through the book are a number of additional proverbs not recorded elsewhere.
Реге, регина
1600 жылы Камден авторлық құқығын жарияламай, Reges, reginae, nobiles et alii in ecclesia collegiata B. Petri Westmonasterii sepulti еңбегін жариялады, ол Вестминстер аббаттығындағы көптеген қабірлер мен эпитафияларға арналған нұсқаулық еді. Бұл жұмыс шағын болғанымен, Джон Уивердің "Ежелгі жерлеу ескерткіштері" еңбегінен отыз жылдан астам бұрын жарық көрген, өте инновациялық туынды болды. Ол халық арасында кең танымал болды және 1603 және 1606 жылдары кеңейтілген екі басылымы жарық көрді.
In 1600 Camden published, anonymously, Reges, reginae, nobiles et alii in ecclesia collegiata B. Petri Westmonasterii sepulti, a guidebook to the many tomb monuments and epitaphs of Westminster Abbey. Although slight, this was a highly innovative work, predating John Weever's Ancient Funerall Monuments by over thirty years. It proved popular with the public, and two expanded editions appeared in 1603 and in 1606.
Басқа жазбалар
Камденнің басқа еңбектерінің ішінде 1595 жылғы Institutio Graecae grammatices compendiaria in usum regiae scholae Westmonasteriensis, бір ғасырдан астам уақыт бойы стандартты мектеп оқулығы болып келген грек грамматикасы; 1607 жылғы Actio in Henricum Garnetum, Societatis Jesuiticae in Anglia superiorem, Англиядағы жезүйті ұстаушылардың сот процесінің латын тіліне аудармасы, халықаралық оқырман қауымға бағытталған; баспа ісі туралы жарияланбаған эссе; және бірнеше латын поэмалары бар.
Among Camden's other works were the Institutio Graecae grammatices compendiaria in usum regiae scholae Westmonasteriensis (1595), a Greek grammar which remained a standard school textbook for over a century; Actio in Henricum Garnetum, Societatis Jesuiticae in Anglia superiorem (1607), a Latin translation of the trial of the Gunpowder Plotters, aimed at an international readership; an unpublished essay on printing; and a number of Latin poems.
Соңғы жылдар
1609 жылы Камден қазіргі Оңтүстік-Шығыс Лондонның Кент округіндегі Числхерстке көшіп барды. Денсаулығы нашарлап тұрса да, ол тынымсыз еңбек етті. 1622 жылы Оксфордта тарих бойынша жалдамалы лекциялық қызметін құрды – әлемдегі алғашқысы – ол бүгінгі күнге дейін Камденнің ежелгі тарих профессоры лауазымы ретінде сақталып келеді.
In 1609 Camden moved to Chislehurst in Kent, now south east London. Though often in ill health, he continued to work diligently. In 1622 he founded an endowed lectureship in history at Oxford – the first in the world – which continues to this day as the Camden Professor of Ancient History.