Кіріспе

Джон Генри Пратт (4 маусым 1809 – 28 желтоқсан 1871) – британдық дін қызметкері, астроном және математик. Кембридж апостолы, 1838 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясына капеллан болып кірді, кейін Калькутта архидиаконы болды. Ол Калькутта епископы лауазымына ұсынылғанмен, бұл шешім соңғы сәтте қайтарылып алынып, оның орнына Джордж Коттон тағайындалды. Геодезия және жер ғылымдары саласындағы мәселелерді зерттеген дарынды математик ретінде, оған Үндістанның Бас геодезиялық инспекторы Гималай тауларының массасына тартылу салдарынан туындаған зерттеулердегі қателерді тексеру тапсырылды. Бұл оны жер қыртысының тепе-теңдігіне негізделген теорияны жасауға жетеледі, ол изостазия принципінің негізі болды. Ол Газипурге сапар барысында холерадан қайтыс болды.

Өмірбаян

Пратт Джозиа Пратт пен Елизавета Джоуетттің екінші ұлы болды. Оның нақты туған күні күмәнді, бірақ ол Лондонда туған деп саналады, себебі 1809 жылғы 30 маусымда Сент-Мэри Вулнот шіркеуінде крещениеден өтті. Оның алғашқы білімі доктор Донкастердің басшылығымен Оукхэм мектебінде алды. Содан кейін ол Кембридждегі Каюс колледжіне түсіп, Уильям Хопкинстің шәкірті болды. 1833 жылы Математикалық Трипоста үшінші (Александр Эллис пен Джозеф Боустедтен кейін) болды, стипендияға ие болды және 1836 жылы магистр (M.A.) атағын алды. Біраз уақыт Кембриджде жеке сабақтар берді. Оның шәкірттерінің бірі Харви Гудвин болды, кейін Карлайл епископы болды. Кембриджде жүргенде ол гравитациялық физикада математикалық қолданыстарды сипаттаған «Механикалық философияның математикалық принциптері» (1836, екінші басылымы 1845 ж.) атты кітап жазды. 1838 жылы әкесінің епископ Даниэль Уилсонға тигізген ықпалы арқасында Пратт Шығыс Үндістан компаниясының капелланы болып тағайындалды. Ол Уилсонның жеке капелланы болды, ал 1850 жылы Калькутта архидиаконы болып тағайындалды. Үндістандағы қызметі оған математикамен айналысуға мүмкіндік берді, бірақ ол жалғыз жұмыс істеудің қиын екенін айтты, бұл Ұлыбританиядағы ғылыми қоғамдардың журналдарындағы ұзақ пікірталастарға әкелді. 1858 жылы епископ Уилсон қайтыс болғаннан кейін, ол епископ лауазымына үміткер ретінде қарастырылды. Лорд Шафтсберидің Лорд Палмерстонға тигізген ықпалымен ол мақұлданды, бірақ 1857 жылғы көтерілістен кейін миссионерлік қызметімен танылған адамдар тағайындалмауы керек деп шешілді. Оның орнына епископ Коттон тағайындалды. Олар бір-бірін өте жоғары бағалады. 1864 жылы Үндістанның Мемлекеттік хатшысы капелландарды қызмет еткеніне жиырма бес жылдан кейін зейнеткерлікке шығару туралы бұйрық шығарды (бұрын шектеусіз). Пратт үшін ерекше жағдай жасалды және епископ Коттонның өтініші бойынша оның қызметі 1867 жылдың қазанынан 1869 жылдың наурызына дейін ұзартылды. 1869 жылы Пратт отставкаға кетуге ниеттенген кезде Мемлекеттік хатшы оның қызметін 1872 жылдың қазанына дейін ұзартты. 1866 жылы епископ Коттон қайтыс болғаннан кейін Пратт, Епископ Коттонның Үндістандағы кедей ағылшын отбасыларының балалары үшін таулы аймақта мектеп ашу жоспарын қолдауға көмектесу мақсатында Hill Schools' Nomination Endowment Fund қорын құрды, олар Англияда білім алуға мүмкіндік таппады. Пратт 1854 жылғы 6 наурызда Бағалпурда Бенгалияның мемлекеттік қызметкері Джордж Фрэнсис Браунның қызы Ханна Мария Браунға үйленді. Ол 1866 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды.

Шығармалары

Пратт 1836 жылы «Механикалық философияның математикалық принциптері» атты еңбектің авторы болды, кейіннен кеңейтіліп, «Жақырулар туралы», Лапластың функциялары және Жердің пішіні» (1860, 1861 және 1865) деп қайта аталды. Соңғы басылым шамамен 162 беттен тұратын трактат. Мәтіннің негізгі мақсаты – Жердің бастапқыда сұйық күйде болғанынан қазіргі түріне қалай келгеніне жауап беру. Кітап екі бөлімнен тұрады: бірінші бөлімі Ньютонның әмбебап гравитация заңынан басталып, нәтижесінде бір нүктедегі жалпы массаның тудырған күшін есептейді, бұл күш шардан шаршаға дейінгі формаларда, содан кейін Жерге ұқсас қабаттардан тұратын бейбіртек массаға дейін өзгереді. Екінші бөлімі Жердің пішінін есептеумен айналысады, алдымен Жердің сұйық екендігі туралы гипотезаға, содан кейін геодезиялық принциптерге негізделген. Оның еңбектерінің бір бөлігін Исаак Тодхантер 1853 жылғы «Аналитикалық статика туралы трактатында» сөзсіз пайдаланған. 1838 жылы «Дюк оф Букклех» кемесімен Үндістанға саяхат жасағанда да, ол мұхит ағыстарын зерттеу және әртүрлі тереңдіктегі температураны өлшеу үшін тәжірибелер жүргізді. Үндістанда болған кезде Праттке Джордж Эвересттің орнын басқан Үндістанның бас геодезисі Эндрю Скотт Во, Гималайдың сағасының гравитациялық аномалиясын тексеру үшін жүгінді, бұл Ұлы тригонометриялық зерттеуде қателерге әкелді. Пратт таулардың массасына байланысты күтілетін саға сызығының ауытқуын есептеді (Шотландиядағы Шиаллион тауының 1772 жылы бағаланған тығыздығына негізделген), бірақ байқалған ауытқулар күтілгеннен әлдеқайда аз болды. Ол таулардың тығыздығы астындағы субстраттыкінен төмен деген теорияны ұсынды. Сондай-ақ, таудың етегінде саға сызығының ауытқуы үлкен екені және таудан алыстаған сайын азайғаны байқалды. Джордж Эйри таудың түбі жер астына терең енетінін түсіндірді. Ол оны судағы бұтақпен салыстырып, бұтақ судан жоғары көтерілген сайын, оның үлкен бөлігі суға батып кетуі керек деді. Пратт теңіз деңгейінен төменгі таулардың астындағы тығыздық төмен екенін (кейіннен нақтыланып, теңдестіру тереңдігі деп аталды) және бұл теңіз деңгейінен жоғарыдағы массамен теңестіріледі деп болжады. Пратттың түсіндірмесі тығыздықтың өзгеруін, ал Эйри қабықтың тығыздығы тұрақты деп санайды. Пратт Эйридің идеясын қате деп тапты, өйткені ол Уильям Хопкинстің (800-1000 миль) болжағаннан (10 миль) жұқа қабықты және қабықтың жеңіл екенін болжады. Пратт қабықтың қатты ішкі бөлігінен суып, сондықтан тығыз болуы керек деді. Эйри өзінің көзқарасын қорғамады, бірақ Сэмюэл Хоутон математиканың болжам жасау үшін пайдасыз құрал екенін мәлімдеу үшін пікірталасқа тартысты. Пратт жер қыртысының әлемнің салқын бөліктерінде қысылатынын және сағаның бұрылуы Гималай тауларынан оңтүстікке қарай мұхиттардағы аномальды жоғары тығыздықтан туындағанын айтты. Пратт өзінің физика және математика білімін Үндістандағы бірқатар қолданбаларға қолданды, олармен инженерлер кеңес алды. Ол қақпаларды зерттеді, 1858 жылғы Инд су тасқыны мен Хугли өзенінің бұрылысындағы су массасының кенеттен қозғалысына қатысты физиканы зерттеді және консольдік көпірлерге қажетті темірді есептеді. Пратт индуистік астрономияға үлкен қызығушылық танытты және Сиддханта Широманидің аудармасын қолдады, 1863 жылы авторлар Ланселот Уилкинсон мен Пандит Бапу Дева Састридің жариялауына көмектесті. Профессор Эдвард Байлс Коуэллдің Х.Т. Кольбрук Веданың жасын қалай анықтады деген сұрағына жауап ретінде ол астрономиялық сілтемелерге негізделген есептеулер жасап, Кольбрукте кейбір қателерді тауып, оны шамамен б.з.д. 1181 немесе 1229 жылдарға жатқызды. Алайда Пратт Үнді және араб астрономиясы математикалық немесе физикалық негіздеме құруға үлгермеді және олардың жалғыз ірі жетістігі тұтылуларды болжауға ғана шектелгенін және тіпті оларды да дәл емес деп санайтынын айтты. 1849 жылы Пратт ағасымен бірге әкесі туралы естелік жазды. 1856 жылы Пратт көптеген басылымдарды басылып шыққан «Киелі жазбалар мен ғылымның қайшылығы жоқ» атты кітап шығарды; ол алдымен математик Баден Пауэллдің (скаутингтік пионердің әкесі) «барлық геология Киелі жазбаларға қайшы келеді» деген мәлімдемесін жоққа шығару үшін жазылды, содан кейін басқа да ғылыми теорияларға қарсылық білдірді, соның ішінде эволюция теориясы Киелі кітапқа қайшы келеді деп ойланды. 1865 жылы ол 1798-1814 жылдар аралығында Лондондағы Эклектикалық қоғамның кездесулеріндегі діни тақырыптар бойынша талқылаулардың жазбаларын қамтитын әкесінің қолжазбасын «Эклектикалық жазбалар» деп өңдеді. Ол сондай-ақ Әулие Жоханның ашылуының түсіндірмесін жариялады (1862). 1876 жылы Калькуттада епископ Милманның естелігіне арнап «Пратт қыздар мектебі» ашылды. Бұл мектеп А. Дж. С. Бос көшесінде орналасқан, Калькутта, қазір «Пратт естелік мектебі» деп аталады.