Кіріспе

Дыбысты жазу әдісі

Бинауральдық жазу – екі микрофонды пайдаланатын дыбысты жазу әдісі. Ол тыңдаушыға орындаушылармен немесе аспаптармен бір бөлмеде екендей 3D стерео дыбыс сезімін тудыруға бағытталған. Бұл эффект көбінесе манекен басы деп аталатын техника арқылы жасалады, онда манекеннің басына әр құлаққа бір микрофон орнатылады. Бинауральдық жазбаны құлаққаптар арқылы тыңдауға арналған, стерео динамиктер арқылы дұрыс көшіру мүмкін емес. Үш өлшемді немесе «ішкі» дыбыс идеясы стетоскоптардағы «бастағы» акустика сияқты және IMAX фильмдерінде үш өлшемді акустикалық тәжірибе жасау сияқты көптеген технологиялық жетістіктерге әкелді. «Бинаураль» термині 1950 жылдардың ортасында жазу индустриясының оны маркетингтік мақсатта дұрыс емес пайдалануына байланысты, көбінесе «стерео» сөзінің синонимі ретінде қате түсінілді. Дәстүрлі стерео жазбаларда бас пен құлақтың табиғи арақашықтығы немесе «бас көлеңкесі» ескерілмейді, себебі бұл нәрселер адам тыңдағанда табиғи түрде пайда болады, осылайша тыңдау орнына қарай интерауральдық уақыт айырмашылықтарын (ITD) және интерауральдық деңгей айырмашылықтарын (ILD) тудырады. Динамиктердің дәстүрлі стерео арқылы жасалатын араласуы бинауральдық дыбысты дұрыс көшіруге кедеріс келтіреді (яғни, әр арнаның динамигінен шыққан дыбыс екі құлаққа да естіледі, құлаққаптардағыдай бір құлаққа ғана емес), сондықтан құлаққаптар немесе Амбиофоника сияқты динамиктерге арналған сигналдарды жою қажет. Кәдімгі динамиктер арқылы немесе MP3 плеерлерде тыңдау үшін сфералық микрофон немесе Амбиофон сияқты квази-бинауральдық жазбалар үшін құлақ қақпақтары жоқ манекен басы тиімдірек болуы мүмкін. Жалпы ереже бойынша, нағыз бинауральдық нәтиже алу үшін микрофоннан тыңдаушының миына дейінгі аудио жазу және көбейту жүйесінің тізбегінде бір ғана құлақ қақпақтары (көбінесе тыңдаушының өздері) және бір бас көлеңкесі болуы керек.

Тарих

Бинауралды жазу тарихы 1881 жылға дейін жетеді. 1974 жылы Virgin Records Tangerine Dream тобының жетекшісі Эдгар Фрузенің «Аква» атты тұңғыш жеке альбомын шығарды. Ұзын емес қаптамадағы мәліметтерде тыңдаушыларға дискінің екінші жағындағы (яғни NGC 891 және Upland тректері) Гюнтер Бруншен әзірлеген жасанды бас жүйесімен жазылғандығы айтылады. Тыңдаушыларға осы альбомның сол жағын стерео дұңғаштар арқылы тыңдау ұсынылды. Эдгар осы жүйені келесі жазбаларында қолданып, насихаттауға ниеттенсе де, ол қолданудан шығарылды, себебі ол дұңғаштар арқылы жақсы жұмыс істесе де, жақсартылған дыбыс сапасы жоғары сапалы динамик жүйесі арқылы толыққанды жеткізілмеді. 1978 жылы Лу Рид «Street Hassle» атты алғашқы коммерциялық бинауралды поп-жазбасын шығарды, ол тікелей эфирдегі және студиялық жазбалардың қосындысы болды. Бинаурал сапалы жазба жасау үшін қажетті қымбат, арнайы жабдықтар мен дұрыс дыбыс беру үшін дұңғаштардың қажеттілігіне байланысты дамудан қалып қойды. Әсіресе Walkman пайда болғанға дейін көптеген тұтынушылар дұңғаштарды ыңғайсыз деп санады және тек үйдегі стерео жүйеде немесе автомобильде тыңдалатын жазбаларға қызығушылық танытты. Сонымен қатар, жазуға болатын нәрселердің нарықтық құны көбінесе жоғары емес. Студиялық жазбалар табиғи дыбыс беруден басқа бинауралды орнатуды пайдаланудан көп пайда көре алмайды, өйткені студияның кеңістіктік сапасы өте динамикалық және қызықты болмайды. Қызығушылық тудыратын жазбалар – тірі оркестрлік орындалымдар және қалалық дыбыстар, табиғат және басқа да тақырыптардың қоршаған ортадағы («экологиялық») жазбалары. 1990 жылдары HRTF-ті қайта жаңғырту үшін цифрлық сигналды өңдеуді (DSP) қолданатын электрондық құрылғылар коммерциялық түрде қолжетімді болды. Бұл құрылғылар дыбыс инженерлеріне дыбыстың нақты уақыттағы бағытын реттеу үшін белгілі бір параметрлерді пайдалануға мүмкіндік берді. Олар ерекше және қымбат болғанмен, дыбыс инженерлеріне алдын ала жазылған дыбыстардың арнайы эффекттерін жылдам және ыңғайлы түрде өзгертуге мүмкіндік берді. Параметрлерді өзгерту арқылы дыбыс инженерлері өтіп бара жатқан машинаның монофониялық жазбасын алып, оны өздерінің артынан өтіп бара жатқандай етіп шығара алады. Сол нәтижеге жету үшін нақты манекен басымен жазу үшін жазу кабинасы мен жылжымалы динамик немесе динамиктердің массиві, сондай-ақ бірнеше панельді немесе ауыстыратын құрылғылар қажет болады. Қазіргі заманда бинауралға қызығушылық жаңадан өркендеді, себебі дұңғаштардың кеңінен қолжетімділігі, жазба жасаудың арзан әдістері және 360° аудио технологиясына жалпы коммерциялық қызығушылықтың артуы осыған себеп болды. ASMR онлайн қауымдастығы да бинауралды жазбаларды кеңінен қолданатын бір қозғалыс. Dolby Atmos және басқа да 360° аудио фильмдер технологиясының коммерциялық ойын-сауықпен байланысты пайда болуы бинауралды симуляцияны қолданудың танымалдылығын арттырды. Бұл 360° дыбыстық жолды дұңғаштар мен құлаққаптарға толық бейімдеу мақсатында жасалған. Пайдаланушылар екі дұңғаш динамиктерін ғана пайдаланса да, 360° фильмдер мен музыканы қоршаған дыбыс әсерін сезіне алады. Айта кетерлігі, кез келген 360° көп арналы дыбыс таспасы дұңғаштармен тыңдалғанда автоматты түрде екі каналды дыбысқа айналады. 2005 жылы «Аква» альбомы Германия мен Жапонияда шектеулі таралыммен қайта шығарылды, CD-нің соңына қосымша «Upland Dawn» трекі қосылды. 2015 жылы Сингапурлық әнші-сазгер JJ Lin өзінің алғашқы эксперименталды альбомын «From M. E. to Myself» шығарды, ол манекен басымен жазылған. Бұл поп-музыка индустриясында осы технологияны қолданған алғашқы альбом.

Дүмбі басымен жаздыру

Типтік бинауралды жазу құрылымында екі жоғары сапалы микрофон орнатылған, олар құлақ пішіндес қалыптарға бекітіліп, аудио жиіліктерінің барлық өзгерістерін (психоакустикалық зерттеу қауымдастығында басқа қатысты беру функциялары (HRTF) деп аталады) толыққанды түсіруге мүмкіндік береді. Бұл өзгерістер дыбыс адам басын айналып өте келе және сыртқы және ішкі құлақтың пішінімен «қалыптасқанда» табиғи түрде пайда болады. Манекен бас (сондай-ақ жасанды бас, Kunstkopf немесе Бас және дене имитаторы деп те аталады) бинауралды жазуларды жасау үшін қолданылады. Жазулар кейін наушниктер арқылы тыңдалады, бұл тыңдаушыға манекеннің көзқарасынан дыбыс естуге мүмкіндік береді. Манекен бас бір уақытта бірнеше дыбысты жазуға арналған, бұл оны музыка жазуда, сондай-ақ бірнеше дыбыс көздері бар басқа салаларда да ерекше жасайды. Манекен бас орташа өлшемдегі адам басын көшіру үшін жасалған, ал өндірушіге байланысты мұрны мен аузы да болуы мүмкін. Әр манекеннің басында құлаққаптар мен құлақ каналдары орнатылған, олардың ішінде әр құлаққа бір-бірден кішкентай микрофондар бекітілген. Манекен бас дизайнының жетекші өндірушілері: Brüel & Kjær, Head Acoustics GmBH, Knowles Electronics және GRAS Sound & Vibration. Интерауралдық уақыт айырмасы және Дыбыс локализациясы туралы қараңыз. Соққылы дыбыстар кезінде олардың әсерін теріде (әдетте денеде) байқауға болады. Ең күшті және ең ерте сезімдік күш тікелей дыбыс көзіне перпендикуляр бағытталған тері аймақтарынан келеді. Адам басы дыбыстар құлаққа жеткенде жиілікке байланысты фазалық және амплитудалық бұрмалауларды тудырады. Жиілікке байланысты деңгей айырмашылықтары, сондай-ақ осы бұрмалаулар дыбыс көзінің бағытына байланысты өзгереді. Бұл бас пен жоғарғы дене тіндерінің, ішкі құлақтың, сыртқы құлақтың, евстахий түтігінің, тамақ қуысының және синустардың геометриясы мен дыбыс өткізу қасиеттеріне байланысты туындайды. Басқа қатысты беру функциясы туралы қараңыз. Манекен басты қолдану музыкантқа дыбысты үш өлшемді түрде қайта жаңғыртуға мүмкіндік береді. Өйткені наушниктер арқылы дыбыс ойнатылғанда тыңдаушы оны манекеннің орнында тұрғандай сезінеді. Жазу манекеннің құлақ қабыршақтары арқылы қабылданады.

Қайта жазу әдістері

Бинауралды қайта жазу әдісі қарапайым, бірақ толыққанды қалыптасқан жоқ. Ол фильмнің дыбыс дизайнерлері қолданатын «Worldizing» әдісінің қағидаларын ұстанады, онда дыбыс нақты ортадағы динамик арқылы ойнатылып, содан кейін жазылады, осылайша нақты ортаның барлық ерекшеліктері мен сипаттамалары сақталады. Дыбысты өңдеу үшін кеңістікті пайдалану және оны қайта жазу көп жылдар бойы дыбыс жазу студияларында эхо-камералардың көмегімен жүзеге асырылып келді. 1959 жылы Ирвинг Таунсенд Майлс Дэвистің 1959 жылғы «Kind of Blue» альбомын пост-өндіріс кезінде эхо-камераны пайдаланды. «Kind of Blue» альбомындағы эхо-камераның әсері – тек аздаған тәттілік қосу. 30th Street-те микшерлік консольден төменгі жағы төмен, төбесі төмен, бетонды жертөле бөлмесіне – шамамен 12x15 фут көлемінде – динамик пен жан-жақты микрофон орнатылды. Бинауралды қайта жазуда бинауралды микрофон көп арналы динамик жүйесі арқылы ойнатылатын контентті жазу үшін қолданылады. Сондықтан бинауралды бас немесе микрофон теориялық тұрғыдан адамдар көп арналы контентті қалай еститінін жазады. Мысалы, фильмнің саундтрегі бинауралды микрофонмен берілген орынның барлық қоршаған ортаның сигналдарымен, сондай-ақ адам денесінің (HATS моделі қолданылған жағдайда) тудыратын резонанстармен бірге жазылады. Бұл әдіс, Neumann KU 100 арқылы жасалған кейбір бинауралды жазбалар сияқты. Брюэл & Кьер және DTU МРТ сканері арқылы көптеген адамдардың құлақтарының геометриялық пішіндерін жинады. Құлақтың толық геометриясын, оның ішінде барабан қалқасына жақын орналасқан сүйекті бөлігін анықтау арқылы, бұл деректер адам құлағының орташа геометриясын анықтау үшін өңделді. Осыған негізделген Жоғары жиілікті Бас және Дене симуляторы (HATS) Type 5128, дыбыстық қасиеттерді өте нақты қайта жасайды, естілетін жиілік диапазонының барлығын (20 кГц-ға дейін) қамтиды.

Ойнату

Құлақ аспаптары арқылы бинауралды жазбаларды ойнатуда кейбір қиындықтар туындайды. Құлақ арнасының кіреберісінде немесе ішінде орналасқан микрофон ұстаған дыбыстың жиілік спектрі, ашық кеңістікте орналасқан микрофон ұстаған дыбыстан өте ерекше. Диффузиялық дала бас трансфер функциясы (HRTF), яғни барлық мүмкін бағыттардан келетін дыбыстар үшін есіктің барабаншасындағы жиілік жауабы өте күрделі, оның жоғары және төмен нүктелері 10 дБ-дан асып кетеді. Әсіресе 2-ден 5 кГц-ға дейінгі жиіліктер ашық кеңістіктегі дыбыспен салыстырғанда күшті күшейтіледі.

Дауыс- дыбыс мәселелері

2012 жылдың қаңтар айында BBC R&D, BBC Radio 4 радиосымен бірлесіп, Майкл Морпургоның «Жеке бейбіт» кітабы бойынша бинауралық өндіріс жасады. 88 минуттық драмалық қойылымда 5.1 динамик жүйесі қайта жаңғыртылды және 4 нұсқасы болды. Әр нұсқаның басында тыңдаушыларға сынақ сигналдары естіліп, ең жақсы кеңістіктік тәжірибе беретін нұсқаны таңдау мүмкіндігі берілді. Осы арқылы BBC R&D бинауралық репродукцияның сәттілігінде айырмашылықтар болатынын мойындап, әртүрлі HRTF деректеріне негізделген әртүрлі микстер ұсынды. «Жеке бейбіт» туындысымен бірге барлық тыңдаушылардан сауалнама толтыру сұралынды. Сауалнамада бинауралық репродукцияның тыңдаушылар үшін қаншалықты сәтті болғаны және 1-ден 4-ке дейінгі нұсқалардың қайсысы ең сәтті деп есептелгені туралы сұрақтар қойылды. 2012 жылдың қыркүйегінде BBC R&D қызметкері Крис Пайкпен болған сұхбатта Пайк: «Жақсы кеңістіктік әсерге қол жеткізуге болады, бірақ тембральдық түс өзгерісі көбінесе мәселе тудырады» деді. Тембральдық түс өзгерісі мәселесі кеңістіктік жақсарту зерттеулерінде жиі кездеседі және кейде бинауралық дыбысты қайта жаңғырту кезінде HRTF деректерін дұрыс пайдаланбау немесе жеткіліксіз мөлшерде қолдану салдарынан немесе соңғы пайдаланушы жиналған HRTF деректеріне жақсы реакция жасамауынан туындайды. Франсис Рамси 2011 жылғы «Бұл кімнің басы?» мақаласында: «Дұрыс іске асырылмаған HRTF-тер нашар тембральдық сапаға, нашар дыбыс шығаруға және басқа да көптеген күтілмеген нәтижелерге әкелуі мүмкін» дейді. Бұл HRTF деректерімен өңделген дыбыстағы тембральдық мәселелердің әсерін азайту жолдары бар екенін, бірақ бұл дыбыстың қосымша EQ арқылы өңделуін білдіреді. Егер осы бағытты одан әрі зерттеу қажет болса, зерттеушілер кеңістіктік сезімді арттыру үшін дыбыстың кең ауқымда өңделуіне және осы өңдеудің дыбысқа қайта орнатуға келмейтін өзгерістер енгізуіне келісуі керек, бұл контент жасаушылар үшін қолайсыз болуы мүмкін. Манипуляцияның қаншалықты орынды екені және егер орынды болса, соңғы пайдаланушылардың тәжірибесіне қаншалықты әсер ететінін қарастыру қажет.

Құлақ аспаптарымен байланысты тембральдық мәселелер

Идеалды тыңдау жағдайлары, әдетте, пайдаланушы тыңдап отырған аудионың түсін азайту мақсатында, мүмкіндігінше тегіс жиілік жауабын қамтамасыз ету үшін жобаланған және калибрленген құлаққаптармен қамтамасыз етіледі. Көптеген жағдайларда, контент авторының ниетін дәл тыңдауға мүмкіндік беретін құлаққаптарға соңғы пайдаланушылар инвестиция жасауға мұқтаж болып көрінбейді, олар жиынтықтағы құлаққаптарды пайдалануды жалғастырады немесе кейбір жағдайларда белгілі бір артистер бекіткен және брендтелген құлаққаптарға инвестиция салады. Бұрын талқыланғандай, Крис Пайк және BBC R&D қолданған кеңістіктік жақсартылған аудио жасау үшін BRIR және HRTF деректерін пайдаланған кезде тембральді эффектілердің мәселелері бар.

Нейман КУ 100

Neumann KU 100 – бинауралды стерео дыбыс жазуға арналған манекен бас микрофоны. "Ол адам басына ұқсайды және құлақтарына екі микрофон орнатылған".

G.R.A.S. Бас және дене симуляторы KEMAR (HATS)

KEMAR бастапқыда есту аппараттарын әзірлеу үшін аудиологиялық индустриямен бірлесіп ойлап табылды және әлі күнге дейін осы саланың де-факто стандарты болып табылады. Бірақ содан бері KEMAR-дың қолданылуы телекоммуникация, естуді қорғау сынақтары, автокөліктерді әзірлеу сияқты көптеген басқа салаларға да тарады. KEMAR үлкен статистикалық зерттеулер негізінде, орташа адам өлшемдеріне ең жақын болу үшін жасалған. KEMAR моделі – тізімдегі кеуде қуысы бар жалғыз микрофон. Кеуде қуысының шағылысуы сәтті бинауралық жазба жасауда маңызды рөл атқарады.

3Dio диапазоны

3Dio бинауралды микрофондар тізімінде екі силикон құлақ (пина) қалыптары бар, олар адам құлақтары арасындағы шамамен орташа қашықтықпен бөлінген. Микрофондар құлақтың ішінде орналасқан, Free Space және Free Space XLR модельдерінде Primo EM172, ал Pro II моделінде DPA 4060 микрофондары қолданылады. 3Dio тізімі, мысалы, Neumann KU 100-ге қарағанда әлдеқайда арзан болғандықтан, көбінесе тұтынушылар мен кәсіби деңгейдегі қолданушылар арасында жиі қолданылады. 3Dio модельдерінің KEMAR немесе KU 100 модельдерінен басты айырмашылығы – бас моделінің жоқтығы. 3Dio стерео жазбадан бинауралды эффект алу үшін толығымен пина қалыптарын пайдалануға сенеді.

Сауалнама жүргізуші SP-TFB-2

Ішке орналатылатын, құлаққаптар сияқты қолданылатын стерео микрофон, ол адамның құлақ қырының ішіне орналасады. Бұл микрофон есту білімін жасау үшін пайдаланушының құлақ қырын пайдаланады.

Құлақ өлеңдері

Hooke Verse – бұл салыстырмалы түрде жаңа бинауралды құрылғы, ол Bluetooth арқылы жоғалтусыз жазу мүмкіндігімен жазба құрылғыларына қосылатын құлаққа салынатын микрофондар жиынтығы. Дамытылған кодек пайдаланушыға аудиомен бірге бейне жазуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, құрылғыда жел шуын азайту үшін микрофонға арналған жел экрандары қолданылады, бұл киілетін құрылғылар мен смартфондарда кең таралған мәселе.