Кіріспе

Барокколық француз қасары Майнсиде, Вакс ле Виконт қасары (ʃato də vo lə vikɔ̃t) – Париждің оңтүстік-шығысында, Сейн және Марна департаментінде, Мелунь қаласына жақын орналасқан барокколық француз қасары. 1658 және 1661 жылдар аралығында Людовик XIV-нің қаржы министрі, Маркиз де Белль-Иль, Мелунь мен Во виконты Николя Фуке үшін салынған бұл қасары 17 ғасырдың ортасындағы Еуропа сәулет өнерінің маңызды туындысы болды. Вакс ле Виконтта сәулетші Луи Ле Вау, ландшафт сәулетшісі Андре Ле Нотр және суретші-декоратор Шарль Ле Брун алғаш рет мұндай ауқымды жобада бірлесіп жұмыс істеді. Олардың ынтымақтастығы архитектура, интерьер және ландшафт дизайнын үйлестіретін Людовик XIV стилінің бастауын берді. Бақтың айқын визуальды осі осы стильдің бір мысалы болып табылады.

Тарих

Бір кезде Винсенн мен Фонтенбло корольдік резиденцияларының арасындағы шағын шато болған Во-ле-Виконт иелігін 1641 жылы Париж Парламентінің мүшесі, амбициялы 26 жастағы Николя Фуке сатып алды. Фуке өнерді ынталы түрде қолдаған меценат болды және жомарттығымен көптеген суретшілерді өзіне тартты. 1656 жылы Фуке король Людовик XIV-нің Қаржы жөніндегі басқарушысы болғанда, ол Ле Во, Ле Брун және Ле Нотрға өзінің иелігі мен бағын оның зор амбициясына сай жаңартуды тапсырды. Фукедің көркемдік талғаммен қатар дамыған тұлғасы осы үш суретшінің ең жақсы қасиеттерін ашты. Во-ле-Виконт саябағы мен шатосының жоспарларын іске асыру үшін Фуке үш ауылды сатып алып, бұзды. Осы ауылдардың тұрғындары кейіннен бақтарды күтіп-ұстау жұмысына орналастырылды. Шатоның құрылысына 18 мыңға жуық жұмысшы жұмылдырылып, ол 16 миллион ливрге бағаланды. Шато және оның меценаты қысқа мерзімге әсем кештердің, әдебиет пен өнердің орталығына айналды. Фабулашы және ақын Жан де Ла Фонтен мен драматург Мольер Фукеге жақын суретшілердің қатарында болды. Во-ле-Виконттың ашылуында Мольердің пьесасы қойылды, сондай-ақ Франсуа Ватель ұйымдастырған кешкі ас пен таң қалдырарлық оттық шоу өтті.

Той және тұтқындау

Шато сәнді, талғамды және көз тартарлық болды, бірақ осы қасиеттері оның иесі үшін трагедияға айналды: король Фукеді 1661 жылғы 17 тамызда өткен әйгілі тойдан кейін қамауға алды, сол тойда Мольердің «Лес Фашу» пьесасы тұңғыш рет көрсетілді. Той тым әсем, ал үй иесінің үйі тым зәулім болды. Фуке патшаға жағымпаздануды ниеттенді: Во-ле-Виконттың бір бөлігі тіпті патша үшін арнайы салынған еді, бірақ Фукедің жоспары сәтсіз аяқталды. Жан Батист Колбер патшаны өз министрінің сәні мемлекеттік қаражатты жымқыру арқылы қаржыландырылғанына көндірді. Фуке орнына қаржы министрі болған Колбер оны тұтқындады. Кейін Вольтер осы әйгілі тойды былай деп түйіндеді: «17 тамызда, сағат алтыда Фуке Франция королі болды: сағат екіде ол ешкім емес еді». Ла Фонтен той туралы жазып, одан кейін «Во нің нимфаларына элегия» атты өлеңін жазды.

Фукеден кейін

Фуке тұтқындалып, өмір бойы түрмеге қамалып, оның әйелі жер аударылғаннан кейін, Вакс-ле-Виконт мүлігі тәркіленді. Патша 120 кесте, мүсіндер және Вакс-ле-Виконттағы барлық апельсин ағаштарын тартып алды, тәркіледі немесе сатып алды. Одан кейін ол суретшілер тобын (Le Vau, Le Nôtre және Le Brun) Вакс-ле-Виконттан әлдеқайда ірі жоба – Версаль сарайы мен бақшасын жобалауға жіберді. Фуке ханым 10 жылдан кейін мүлкін қайтарып алып, үлкен ұлымен бірге зейнеткерлікке шықты. 1705 жылы күйеуі мен ұлы қайтыс болғаннан кейін, ол Вакс-ле-Виконтты сатуға шешім қабылдады. Шато бос тұрды, бірнеше шаруашылық ғимараттары қирап, бақтар толығымен қалың өсті. Архитектор Габриэль Ипполит Дестальердің басшылығымен және ландшафт архитектор Эли Лайненің көмегімен қалпына келтіру және жаңарту жұмыстары басталды. Сомьер 1908 жылы қайтыс болғанда, шато мен бақтар бастапқы қалпына келтірілді. Оның ұлы Эдме Сомьер және келіні бұл жұмысты аяқтады. Оның ұрпақтары шатоны жеке меншікте сақтап қалуды жалғастыруда. 1967 жылдан бері шатоның иесі Патрис де Вогюэ, Альфред Сомьердің шөбересі, ол оны әйелі Кристинамен бірге, граф және графиня де Вогюэмен үйленген кезде сыйлық ретінде алды. Сол кезде мұражайда Фукеге тиесілі бірнеше ғана зат қалған еді. Біраз уақыт бойы отбасы бірінші қабатта, содан кейін жаңартылған атқосымдарында тұрды. Франциядағы ең ірі жеке шато, 1235 акр бағы 2016–2017 жылдары қалпына келтіріліп, 2017 жылдың наурыз айында алғаш рет көпшілікке көрсетілді. Қазір бизнеспен олардың үш ұлы – Александр, Жан-Шарль және Асканио де Вогюэ айналысады. "Бізге осы өмірдің аристократиялық жағы қызық емес", - деді Александр де Вогюэ, бірақ олар оны сақтап қалуға бейілді.

Сәулет

Шато 1,5 км ұзындықтағы солтүстік-оңтүстік осьінің солтүстік шетінде орналасқан. Оның биіктігі осы осьтің екі жағына да толық симметриялық. Біршама таңғаларлықтай, ішкі жоспар да шығыс және батыс жартысы арасындағы аз айырмашылықтармен толық симметриялық. Ортадағы екі бөлме, солтүстікке кіретін вестибюль және оңтүстікке қарай созылатын салон, бастапқыда ашық аспандағы лоджия болды, бұл шатоны екі бөлек бөлімге бөліп отырды. Сондықтан бұл екі бөлменің ішкі безендіруі сыртқы ортаға тән. Үш арканың үш жиынтығы, кіреберіс алдындағы, вестибюль мен салонның арасындағы тағы үш, салоннан баққа қарай өтетін үш, барлығы бір бағытта орналасқан және келушіге шатоға кірмей тұрып-ақ бақтың орталық осьін көруге мүмкіндік береді. Сыртқы аркалар темір қақпалармен жабылуы мүмкін, кейін ғана шыны есіктермен, ішкі аркалар айналы есіктермен толтырылды. Лоджия ғимаратты екіге бөліп тұрғандықтан, оның екі жағында бір баспалдақ емес, екі симметриялық баспалдақ бар. Үйдің шығыс жартысындағы бөлмелер патшаға арналған, батыс бөлмелер Фукеге арналған. Патшаға арналған бөлмелерді ұсыну сол кездегі аристократиялық үйлерде әдеттегі іс-әрекет болды, өйткені патша жиі саяхаттайтын. Жоспардың тағы бір таңғажайып ерекшелігі - ғимараттың негізгі корпусының (corps de logis) қалыңдығы, ол шығыс пен батысқа қарай екі қатардан тұрады. Дәстүр бойынша француздық шатолар корпусының ортасы бір қатар бөлмелерден тұрады. Екі есе қалың корпус де логис Париждегі жеке қонақ үйлерде, соның ішінде Ле Воудың Тамбоно қонақ үйінде қолданылған, бірақ Вокс бұл өзгерісті енгізген алғашқы шато болды. Тіпті, ең ерекшесі, негізгі бөлмелер бірінші қабатта емес, бірінші қабатта орналасқан (дәстүрлі фортепиано нобиле). Бұл үлкен баспалдақ немесе галереяның болмауы, қазіргі заманғы көптеген шатолардың стандартты элементтері. Сонымен қатар, жертөле мен бірінші қабаттағы үйдің бойымен жүретін, олар кіретін бөлмелерге жеке өмірді қамтамасыз ететін дәліздер де назарға лайық. XVII ғасырдың ортасына дейін дәліздер мүлдем белгісіз болған. Планның тағы бір ерекшелігі - ғимараттың әр бұрышында орналасқан төрт павильон, ол әдеттегідей. Бастапқыда Вокс-ле-Виконт кірпіш пен таспен салынуы жоспарланған, бірақ ғасырдың ортасынан кейін орта таптар осы стильді еліктей бастағандықтан, аристократиялық шеңберлер тек тасты қолдана бастады. Жобалау процесінде өте кеш Фуке мен Ле Во тасқа ауысты, бұл шешім Франсуа Мансарттың Шато де Мейсонс тасын пайдаланудан әсер алған болуы мүмкін. Үйдің солтүстігіндегі үлкен ауант-курды қоршап тұрған қызмет ғимараттары кірпіш пен тастан, ал олардың алдындағы басқа құрылыстар үйінді тас пен гипстен салынған, бұл Франциядағы көп уақыт бойы таралған құрылыс материалдарының әлеуметтік реті. Негізгі шатоның кіреберіс бетінде француз стилі, екі жақты павильондар орталық аван-корпусты қоршап тұр, бұл да Мансарттың Мейсонстағы жұмысын еске түсіреді. Ле Воу оларды павильондар мен орталық масса арасында екі қосымша артқа қарай ығысу көлемімен толықтырады. Осы элементтердің барлығы тік пирамидалық шапкалармен ерекшеленеді. Мұндай тік шатырлар ортағасырлық дәуірден қалған, әрі кірпіш сияқты тез арада сәннен шығып барады. Ле Воу оларды енді ешқашан қолданбайды. Эндрю Айерстің айтуынша, Вокстағы оқиғалар "біршама біркелкі және тәртіпсіз" болып келеді. Айерс, "әлі де әбден әуесқой болғанымен, Вокстың кіреберіс қасбеті, тіпті, немесе мүмкін, оның ерекшеліктеріне қарамастан, суреткерлік болып табылады". Негізгі шатоның бақшасының алдыңғы жағы сәтті деп саналады. Көлденең корпустан екі есе биік, үлкен салон оңтүстік биіктікке айқын басымдық береді. Салонның үстінде үлкен шиферлі күмбез орналасқан, оның үстінде үлкен фонарь орналасқан, ал алдыңғы жағында екі қабатты портик бар, ол Тамбоно қонақ үйіндегіге ұқсас. Орталық овалды салонды пайдалану - Le Vau компаниясының Италиядан қабылдаған жаңалығы. Ол өзі ешқашан сол жерде болмағанмен, Римдегі Палаццо Барберини сияқты ғимараттардың үлгілерін суреттер мен оюлардан білгені сөзсіз, және ол өзінің Шато-ду-Рэйнсиде үлкен әсерге ие болған. Le Raincy-де салон корпус де логисті қамтиды және екі жағынан да шығып тұрады, бірақ Вокс-та, бөлмелердің қос қатары болғандықтан, оған кіреберіс жағындағы вестибюль басталады, "осылайша үйдің орталық бөлігіне келушінің ашылуын кешіктіреді және драмаға айналдырады". Бұл жер табиғи түрде жақсы суландырылатын, екі кішкентай өзендер саябақта кездесетін; біреуінің каналданған арнасы Ұлы каналды құрайды, ол шаршы алапқа дейін жетеді. Le Nôtre үйден көрінетін керемет көрініс жасады, перспектива заңдарын пайдаланды. Le Nôtre табиғи ландшафты өз пайдасына жұмсады. Ол каналды кешеннің ең төменгі бөлігіне орналастырды, осылайша оны басты перспективалық көзқарастан жасырды. Каналдан өткеннен кейін бақша үлкен ашық көгалға көтеріледі және 19 ғасырда қосылған Геркулес бағанасымен аяқталады. Бұталар бақшаға суреттік жақтау жасады, сонымен қатар патшалық тойларға сахна ретінде қызмет етті. Аморфоз абскондита көзге көрінбейтін әсерлерді жасайды, бұл табиғатта кездеспейді, осылайша осылай жобаланған бақшалардың көрінісін өте ерекше етеді (көрушінің шеттік көруінен табиғи перспективалық белгілер мен формалды бақтың күштеп перспективасы арасындағы шиеленіс сезімін бастан кешіреді). Фотосуреттерде де перспективалық әсерлер оңай көрінбейді, сондықтан бақшаны жеке көру ғана оны толыққанды сезінудің жалғыз жолы. Үлкен баспалдақтан көрініс, бүкіл бақша бірден көрінетіндей әсер береді. Бастапқыда көрініс симметриялық қатарлардағы бұталар, аллеялар, фонтандар, мүсіндер, гүлдер және табиғатты еліктеуге дамытылған басқа да элементтерден тұрады: элементтер барокконың табиғатты өз қалауынша өзгертуге деген құштарлығын көрсетеді, осылайша табиғатты табиғатты еліктеу үшін пайдаланады. Орталық бөлігінде көптеген нишалары бар мүсіндері бар гроттармен шектесетін үлкен шағылыстыратын бассейн орналасқан. Үлкен көлбеу көгалды бақшаны зерттеуді бастағанда ғана көруге болады, сонда көруші оптикалық элементтерге көңіл бөледі және бақша көз көрінетіннен әлдеқайда үлкен екенін біледі. Содан кейін, бұрын овалды болып көрінген дөңгелек бассейннен өтеді және участені екіге бөлетін канал ашылады, сондай-ақ төменгі деңгейдегі жол көрінеді. Көруші одан әрі жылдамдықпен екінші бассейн шаршы болып көрінеді және гроттар мен олардың нишаларындағы мүсіндер анық көрінеді. Алайда, гроттарға қарай жүргенде, бассейн мен гроттар арасындағы қатынас бұрмаланғандай көрінеді. Гроттар шындығында бақшаның қалған бөлігінен әлдеқайда төменгі деңгейде орналасқан және жарты мильден астам (шамамен километр) ұзындығы бар кең каналмен бөлінген. Аллен Вайсс, Mirrors of Infinity еңбегінде, бұл оптикалық әсер Евклидтің Оптикасының ондық теоремасын қолданудың нәтижесі екенін айтады, ол "көздің астында орналасқан жазықтықтардың ең алыс бөліктері ең биік болып көрінеді" деп мәлімдейді. Фуке заманында қызығушылық танытқандар каналды қайықпен кесіп өте алатын, бірақ каналдың айналасын жүру орманның көрінісін ұсынады, ол енді бақша емес екенін көрсетеді және бұрын мүсіндік деп қабылданған гроттардың бұрмалануын көрсетеді. Канал мен гроттардан өткеннен кейін үлкен көлбеу көгалды бақшаға жетеді және бақша Le Nôtre-дің ниетіне сәйкес бастапқы көзқарастан жоғалып кетеді. Осы нүктеден бұрмалаулар бақшалардың шындығындағынан әлдеқайда ұзын екенін сезімдіреді. Көптеген дискі...