Кіріспе

1943 жылғы мутациялардың жылдамдығына қатысты эксперимент

Лурия-Дельбрюк эксперименті (1943) (сонымен қатар, Флуктуациялық тест деп те аталады) бактерияларда генетикалық мутациялар таңдау қысымына жауап ретінде емес, оның болмауында туындайтынын көрсетті. Осылайша, Дарвиннің кездейсоқ мутацияларға табиғи іріктеу теориясы бактерияларға да, күрделі организмдерге де қолданылады деген қорытындыға келді. Макс Дельбрюк және Сальвадор Лурия осы жұмысы үшін 1969 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды.

Тарих

1940 жылдары тұқым қуалаушылық және мутация туралы идеялар қалыпты қабылданған, бірақ ДНК-ның тұқым қуалайтын материал ретіндегі рөлі әлі анықталмаған. Бактериялардың басқаша екені және олардың өмірлік жағдайларына байланысты тұқым қуалайтын генетикалық мутацияларды дамыта алатыны ойластырылды: түйіндемесінде, бактериялардағы мутация алдын ала бейімделуге (болғанға дейін) немесе бейімделуден кейін (бағытталған бейімделу) бола ма? Эксперименттерінде Лурия мен Дельбрюк шағын мөлшерде бактерияларды (Escherichia coli) бөлек өсіру түтіктеріне екті. Өсу кезеңінен кейін олар осы бөлек мәдениеттердің тең көлемін T1 фагты (вирусты) қамтитын агарға жақты. Егер бактериялардағы вирусқа төзімділік бактериялардың ішкі белсенділігінен туындаса, яғни төзімділік тұқым қуалайтын генетикалық компоненттерге байланысты болмаса, онда әр табақта шамамен бірдей төзімді колониялар болуы керек еді. Мутация жылдамдығы тұрақты деп есептегенде, Лурия мутациялар таңдау агентіне әсер еткеннен кейін және оған жауап ретінде пайда болса, тірі қалғандардың саны Пуассон үлестіріміне сәйкес таралады, орташасы дисперсияға тең болады деп болжады. Дельбрюк пен Лурия тапқан нәрсе одан өзгеше болды: әр табақтағы төзімді колониялардың саны күрт өзгерді: дисперсия орташадан едәуір үлкен болды. Лурия мен Дельбрюк бұл нәтижелерді бастапқы өсіру түтіктерінде өсіп жатқан бактериялардың әрбір буынында кездейсоқ мутациялардың тұрақты жылдамдығының пайда болуымен түсіндіруге болатынын ұсынды. Осы болжамдарға сүйене отырып, Дельбрюк ықтималдық үлестірімін (қазір Лурия–Дельбрюк үлестірімі деп аталады) алды, ол эксперименттік түрде алынған мәндерге сәйкес келетін сәттер арасындағы байланысты көрсетеді. Сондықтан бактериялардағы мутациялар, басқа организмдердегідей, бағытталған емес, кездейсоқ болып шықты деген қорытындыға келді. Лурия мен Дельбрюк нәтижелері Ньюкомбпен графикалық, бірақ сандық тұрғыдан расталды. Ньюкомб бактерияларды Петри ыдысында бірнеше сағат инкубациялады, содан кейін оны фагпен өңделген екі жаңа Петри ыдысына жапсырды. Бірінші табақша таралмады, ал екінші табақша қайта таратылды, яғни бактериялық жасушалар бір-бірінен жылжып, кейбір колониялардағы жеке жасушалар өздерінің жаңа колонияларын құруға мүмкіндік алды. Егер колонияларда фаг вирусымен байланысқа түспей тұрып, оларда төзімді бактериялық жасушалар болса, онда олардың кейбіреулері қайта таратылған табақта жаңа төзімді колониялар құрауы күтілді, сондықтан онда тірі қалған бактериялардың саны көп болар еді. Екі табақты да өсіру үшін инкубациялағанда, қайта таратылған табақта 50 есе көп бактериялық колониялар болды. Бұл алғашқы инкубация кезінде вирусқа қарсы бактериялық мутациялар кездейсоқ пайда болғанын көрсетті. Мұнда да мутациялар таңдау қолданылғанға дейін пайда болды. Соңғы уақытта Люрия мен Дельбрюк нәтижелерін Кэрнс және басқалар күмәнмен қарады, олар қант метаболизміндегі мутацияларды қоршаған ортаның стресі ретінде зерттеді. Кейбір ғалымдар бұл нәтиже генді күшейту үшін таңдау және/немесе бөліне алмайтын жасушаларда жоғары мутация деңгейінен туындаған болуы мүмкін деп болжайды. Басқалары зерттеуді қорғап, байқалған құбылыстарды түсіндіретін және адаптивті мутагенезге сәйкес келетін механизмдерді ұсынады. Бұл үлестіруді алғаш рет Холдейн анықтаған көрінеді. 1991 жылы Лондон университетінің колледжінде бұл үлестіруді сипаттайтын жарияланбаған қолжазба табылды. Туындысы басқаша, бірақ компьютерсіз нәтижелерді есептеу қиын.

Молекулалық биология

Т1 фагына қарсы тұру механизмі T1 рецепторы ретінде әрекет ететін мембраналық белок – fhuA геніндегі мутацияларға байланысты болған сияқты. Т1 инфекциясы үшін tonB генінің өнімі де қажет. FhuA ақуызы феррихром, альбомицин және рифамициннің тасымалдануына белсенді қатысады. Ол сондай-ақ микроцин J25 және колицин M-ге сезімталдық береді және T5, phi80 фагтарымен қатар T1 үшін де рецептор болып табылады. FhuA ақуызында бета-барелдік домен (қалдықтар 161-ден 714-ке дейін) бар, ол шар тәрізді тығын доменімен (қалдықтар 1-ден 160-қа дейін) жабылады. Тығын доменінің ішінде TonB байланысу аймағы (қалдықтар 7-ден 11-ге дейін) орналасқан. Ірі мембраналық, мономерлік β-барелдік домендерде 22 β-жіпшесі бар, олардың бірнешеуі мембрананың гидрофобтық ядросынан тыс, клеткадан тыс кеңістікке қарай айтарлықтай созылады. 11 клеткадан тыс цикл бар, олар L1-ден L11-ге дейін нөмірленген. T1 фагы L4 циклына байланысады.