Кіріспе

Кемеде жүзуде, алдыңғы және артқы желкендерде, желкеннің төменгі жиегі бойында орналасқан тірек. Бұранда (бағана) желкеннің бұрышы мен пішінін басқаруды едәуір жақсартады. Бұранданың негізгі міндеті – желкен бұрышы қайықтың орта сызығынан алыс болғанда, желкеннің аяғын тегіс ұстап тұру. Бұранда сонымен қатар, күрделі басқару сызықтарын бекіту үшін де қолданылады. Жақсартылған басқару мүмкіндігінің арқасында, басты желкенсіз желкендерде бұранданың болмауы сирек кездеседі, бірақ латин желкендері, мысалы, аяғы бос болады. Кейбір қазіргі заманғы қолданыстарда желкенді сақтау немесе рифтеу (желкенді қысқарту) үшін бұрандаға орап қояды.

Бұрманы бекіту

Бұранданың алдыңғы бөлігі, желкеннің төменгі жағындағы мачтаға "қазқыр мойны" деп аталатын қосылыс арқылы бекітіледі. Қазқыр мойны бұрылу арқалықтың екінші ұшының еркін қозғалуын қамтамасыз етеді. Жағаштың артқы бұрышы (тұмсық) арқалықтың бос ұшына бекітіледі. Жағаштың бүкіл табаны немесе тек тұмсығы ғана арқалыққа бекітілуі мүмкін. Егер жағаштың табаны арқалыққа бекітілмесе, онда бұл "бос табанды" конструкция деп аталады. Арқалық кішкентай алдыңғы желкендерде де кездеседі. Онда арқалықтың алдыңғы бөлігі, желкеннің алдыңғы жиегімен (төбесімен) бірге бекітіледі.

Бүркіт материалдары мен жабдықтары

Дәстүр бойынша, бұрмалар және басқа да тіреулер ағаштан жасалатын. Ескі де, жаңа да классикалық ағаш қабықты желкенді қайықтар әдетте ағаш тіреулермен жабдықталады. Алюминий қолжетімді болған кезде, ол желкенді қайықтардың тіреулері үшін пайдаланыла бастады. Алюминий тіреулер ағаш тіреулерге қарағанда жеңіл және берік, оларға аз күтім қажет, және теңіз жағдайларына жақсы төзімді келеді. Алюминий тіреулер көбінесе шыны талшықтан жасалған қайықтармен байланысты, бірақ ағаш тіреулермен жабдықталған шыны талшықтан жасалған ерте яхталарды да кездестіруге болады. Өте ірі желкенді кемелерде тіреулер болаттан жасалуы мүмкін. Қазіргі заманғы, жоғары өнімділікке есептелген жарыс яхталарында көміртек талшығы сияқты қымбат материалдардан жасалған тіреулер болуы мүмкін. Бұрмаға түрлі құралдар бекітіледі. Ондай құралдарға фейрлидтер, блоктар, блоктерге арналған іздер және клемдер кіруі мүмкін. Бекіту үшін ағаш бұрмаларда бұрандалар, ал алюминий бұрмаларда бұрандалар немесе жалпақ тілтіктер қолданылады. Егер желкеннің төменгі бөлігі бұрмаға бекітілсе, онда желкеннің төменгі бөлігінен бұрманың айналасына ілмектер орнатылуы мүмкін, немесе желкеннің төменгі бөлігіндегі бекіткіштерді сығуға арналған бұрманың үстіңгі жағында іздер болуы мүмкін.

Қалқаның ішіндегі бұранда

Желкенді бұрап жинаудың бірнеше түрі бар. Әдетте, бұранда ортасында желкенді орап жинауға арналған шпиндельі бар қуыс болады. Шпиндельді бұру тәсілдері әртүрлі, бірақ көбінесе желкенді айналдырып, түсіру немесе рифтеу үшін арқан қолданылады. Көп жағдайда желкенге толық тіреулер орнатылып, рифтеудің шексіз мүмкіндіктері болады. Кейбір теңізшілер бұл тәсілді мачта ішіндегі желкенді жинаудан қауіпсіз деп санайды, себебі механикалық бұзылған жағдайда желкенді дәстүрлі тәсілмен түсіріп, жинап алуға болады. Көп жағдайларда желкенді кокпиттен түсіруге немесе рифтеуге болады. Көптеген конструкциялар еркін астыңғы бөлігі бар желкенді қабылдамайды.

Бумның қауіпсіздігіне қатысты мәселелер

Кемедегі өлімнің екінші себебі тікелей қазықтардың (бумдардың) қолданылуына байланысты. Қазықтар тікелей жарақаттарға себеп болуы мүмкін, адамдарды суға түсіруі және олармен байланысты жабдықтар мен арқандар жолығу қаупін тудырады. Ірі кемелерде теңізшілер желкенге күтім жасау және желкен қаптамасын орнату не алып тастау үшін қазықтың үстінде тұрады. Қазықтан палубаға құлау оқиғалары болады. Тіпті тұрған кезде де, қазықтар қауіпті, себебі көптеген кемелерде олардың астынан еңкеймей жүруге жеткілікті биіктік болмайды. Неміс зерттеуіне сәйкес, "қазықтан соққан жарақаттар жалпы түрде қайықтағы жарақаттардың ең көп кездесетін себебі". Құрдан алыс жерде қазықтан жарақат алған жағдайда қымбат құтқару операцияларын жүргізу қажет болуы мүмкін. 2010 жылы АҚШ Жағалау күзеті мен Ұлттық әуе күзеті Мексика жағалауынан 1400 миль қашықтықтағы адамды құтқару үшін Lockheed C 130 Hercules ұшағын пайдаланды. Өлім мен жарақаттар көлдерде және жағалау суларында жүретін кемелерде орын алуы мүмкін. Алдын алу шарасы ретінде, төмен қазығы бар кез келген желкенді кемеде құтқару жилеттерін міндетті түрде қолдануды талап етуі және басқаларға көмек алу және кемені басқару тәсілдерін білуді қамтамасыз етуі керек. Бостон қаласында қазықтан суға түсіп кеткен теңізші құрлық және басқа кемелердің көз алдында қайтыс болды, ал кемеде қалған адам радио қалай қолдануды білмеді.

Жаңа қайық жобалары өсім тәуекелдерін төмендетеді

Бұл қауіптің алдын алу үшін кейбір конструкторлар қақпаны палубадан биікке көтеріп немесе оған жұмсақ қаптама жапқан. Дегенмен, бұл ауырлық орталығын жоғарылатады және қайып кету және суға көмілу қаупін арттырады. Кейбір конструкторлар бұл мәселені шешу үшін қақпаны мүлдем жоюға көшкен. Төртбұрышты немесе тік желкен сияқты классикалық желкендер әрқашан қақпасыз жұмыс істеген. Қазіргі заманғы қақпасыз баламалар – мачта артқы жағында орналасқан жүзгіш құрылым.

Басқа да арматураны пайдалану

Ашық кабиналы желкенді қайықта, бумды кабинаның үстінен жауып, рельстерге байлап, кабина үстінде шатыр жасауға болады. Көлемді кемелерде кейбір жағдайларда бумды кран ретінде пайдаланып, қайыққа ауыр заттарды, мысалы, шағын қайықты көтеруге болады.

Иілгіш арқалық

Егер желкеннің аяғы толық ұзындығы бойынша бір бумға бекітілсе, бумның беріктігі желкеннің төменгі жағын тегіс ұстауға көмектеседі. Дегенмен, желкеннің ең жоғары аэродинамикалық тиімділігі желкенге қанат пішінін алуға мүмкіндік бергенде пайда болады. Сондықтан, желкеннің аяғы тікелей бумға бекітілмей, бумның көлденеңінен өтетін ойықтарға орналасқан арнайы құрылғыларға бекітіледі.