Кіріспе

Үнді үкіметтік емес ұйымы Self Employed Women's Association (SEWA) – бірнеше үнді тілдерінде «қызмет» дегенді білдіреді. Бұл Үндістанның Ахмадабад қаласында орналасқан, төмен кіріс алатын, тәуелсіз жұмыс істейтін әйелдердің құқықтарын қорғайтын кәсіподақ. Үндістанның сегіз штатында SEWA-ның шамамен 2 миллион мүшесі бар. Тәуелсіз жұмыс істейтін әйелдер – бұл тұрақты жұмыс беруші-жұмыскер қатынасы жоқ, ресми жұмыспен қамтылған жұмыскерлер сияқты тұрақты жалақы мен әлеуметтік қорғауды алмайтын, сондықтан кірісі мен өмірі тұрақсыз әйелдер. SEWA әйелдерге жұмыс, кіріс, тағам, денсаулық сақтау, бала күтімі, сақтандыру, зейнетақы және баспана сияқты әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз ететін толық жұмыспен қамту мақсатында жұмыс істейді. Осы мақсаттарға жетудің негізгі принциптері – күрес және даму, яғни мүдделі тараптармен келіссөздер жүргізу және тиісті қызметтер көрсету. Ұйым тез өркендеді: 1996 жылы 30 000 мүше болса, 2000 жылы 318 527-ге, 2013 жылы 1 919 676-ға, ал 2023 жылы шамамен 2 миллионға жетті. 2008 жылғы қаржылық дағдарысқа дейін Үндістанның жұмысқа қабілетті халқының 90%-дан астамы бейресми секторда жұмыс істеді (Шакунтала, 2015), ал 2009 жылы жұмыс істейтін әйелдердің 94%-ы бейресми секторда еңбек етті (Бхатт, 2009).

ТЛА және Гандилік тамырлар

SEWA 1972 жылы Тоқыма жұмысшыларының қауымдастығының (TLA) әйелдер қанаты ретінде құрылған, ал TLA 1918 жылы Ганди құрған болатын. SEWA Үндістанның Ахмадабад қаласында орналасқан, осы қалада Гандидің ашрамы әлі де сақталған және бір кезде Махатманың көптеген жұмыстарын жеңілдетуге қызмет еткен. Гандидің ұжымдық жұмылдыру идеясы TLA-ның құрылуына себеп болды, ол негізінен ресми сектордағы тоқыма жұмысшыларымен айналысатын кәсіподақ. SEWA құрылған шақта Ахмадабад жастары Гандидің қаладағы мұрасының ықпалымен кедейлермен байланыс жасауға ынта білдірді.

Эла Бхатт

1972 жылы SEWA тоқыма фабрикалары мен басқа да ресми табыс көздерінен тыс жұмыс істейтін әйелдердің ұжымы ретінде құрылды – TLA-ның назар аудармайтын адамдар. АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон Элабен Бхаттты өзінің үлгі алатын тұлғаларының бірі деп санайтын. Хиллари алғаш рет 1995 жылы SEWA-ға сапар жасады. Сөз сөйлегенде ол Элабенді жұмсақ мінезді және болашақты көре білетін көшбасшы деп сипаттады.

Ұйымдастыру моделі

SEWA кәсіподақ ғана емес, сонымен қатар ауылдық аймақтарда жиі шеттетіліп, қалалық кемқона жағдайларға оқшауланған кедей үнді әйелдері үшін кездесу орны болып табылады. Бұл модель Ахмедабадтан Гуджараттың басқа аймақтарына, сондай-ақ Үндістанның басқа штаттарына, SEWA Bharat федерациясының құрамында тарады. SEWA-ның ұйымдастыру моделі әртүрлі каста және әлеуметтік топтардан келген, еңбек құқықтарын бұзу тәжірибесін бөлісетін әйелдерді біріктіреді. SEWA мүшелері арасында жүргізілген сауалнамалар көрсеткендей, әйелдер өзара құрмет арқылы толық жұмыспен қамту және өзін-өзі қамтамасыз ету мақсатына жетеді, бұл ұйымның өнімділігін де арттырады. SEWA ұйымдық модельге баса назар аударғандықтан, табысты, төменнен бастау алатын демократиялық ұйымдардың үлгісі болып табылады.

Экономикалық құралдар

SEWA 1974 жылы жемқор банктерден, несие берушілерден және басқа да делдалдардан қашу үшін Шри Махила Сева Сахакари Банкі, немесе SEWA Кооперативтік Банкі деп аталатын өз банкін құрды. Микрокредиттің пайдалылығын сынап жазатын көптеген әдебиеттер бар. Көптеген авторлар (Китинг, Расмуссен, Риши 2015) микрокредиттердің әйелдерді еркін экономикаға енгізуде тиімді екенін айтады; алайда, әйелдерге ұсынылатын капиталистік жүйе зорлық-зомбылыққа толы және институционалды сексизмге бейім. Махажан (2005) микрокредиттің ұлттың экономикалық өсуіне ешқандай ықпалы жоқ екенін, себебі Суровиецки (2008) сияқты авторлар микронесиелердің инновацияларды тежеп, жаңа жұмыс орындарының ашылуына кедергі келтіретінін, яғни бизнестің өсуі "шағын" емес, "микро" деңгейде тоқтап қалатынын айтады. Көбінесе микронесиелер адамға зиян келтіруі мүмкін. Джахируддиннің (2011) Бангладеш микронесие алушыларына қатысты зерттеуі ең кедей кәсіпкерлердің (әсіресе әйелдердің) бизнес орындарда сәтсіздікке ұшырауы және қарыздардың артуы мүмкін екенін көрсетті, себебі олардың қорғаныш ретінде қолдануға ресурстары аз. Сондай-ақ, зерттеу кедейліктің нашарлауын хабарлаған кәсіпкерлердің микронесиелерге көбірек тәуелді екені анықталды. Бхатт пен Бхатттың (2016) тағы бір зерттеуі бағдарламаға қатысқан әйелдердің өзіне деген сенімділігінің артып, бизнес жүргізуге батыл болғанын көрсетті. Осы әртүрлі тәжірибелердің себебі SEWA басқа микронесие бағдарламаларынан өзгеше ақшалай көмек пен қаржылық кеңес беруі болуы мүмкін. Шындығында, бейресми экономикада жұмыс істейтін әйелдер көшедегі сауда заңсыз болғандықтан полиция тарапынан мазақталуы мүмкін, бұл құқық қорғау органдарынан қажетсіз күш қолдануға әкеледі. SEWA көше сатушыларына рұқсат алу және заң жүйесінде жұмыс істеу туралы білім береді. Зерттеу әдістері де сан алуан, өзіндік бағалаудан бастап сауалнамаларға дейін. Осылайша, SEWA бағдарламаларының тиімділігін бағалап, мүшелері үшін ең маңызды мәселелерді анықтай алады. SEWA-ның зерттеушілері – бұл ұйымның мүшелері, олар зерттеу бойынша оқытылып, осы арқылы қосымша білік алып, әйелдерді біліммен байланыстырады. SEWA HSA сияқты көптеген заң фирмаларымен өзара әрекеттесіп, олардан кеңес алды.

Жұмыспен қамту

Ренана Жабвала және тағы басқалар құрған SEWA Mahila Housing Trust 2003 жылы құрылыс жұмыскерлері үшін «Кармака» мектебін ашып, әйелдерді құрылыс мамандықтарына оқытуға көмектесті. 2003 жылы Үндістандағы құрылыс саласындағы жұмыс істейтіндердің 51 пайызын әйелдер құрады, бірақ құрылыс индустриясындағы әйелдердің көп бөлігі біліктілігі жоқ еңбекшілер болды. 2007 жылғы түлектер арасында жүргізілген сауалнамаға сәйкес, оқығаннан кейін 40 пайызы айына 21-30 күн жұмыс істейтінін, ал оқудан бұрын осыған ұқсас жұмыс күндерін 26 пайызы көрсетті. 30 пайызы диірменшінің (масонның) көмекшісі болды, ал 20 пайызы өзі диірменші (масон) болды. Бұл өсім көбінесе тұрғын үйлер сияқты шағын жеке құрылыс жобаларынан туындады, бірақ әйелдерді табыстырақ мемлекеттік инфрақұрылымдық жобаларға орналастыруда үлкен жетістік болған жоқ. SEWA-ның Сангини және Шайшаудағы балалар бағдаршасы кооперативтері 400-ден астам әйелге бала күтімімен тұрақты жұмыс табуға көмектесті.

Кірістер

1994 жылы 32 794 әйелдің табысы 39 миллион рупийді құрады (орташа есеппен 1200 рупий). 1998 жылға қарай мүшелердің орташа табысы 49 398 әйел үшін 304,5 миллион рупийге дейін өсті (орташа есеппен 6164 рупий). Бұл деректер қалалық және ауылдық жұмыскерлерді қамтитын жиынтық көрсеткіштер. Осы өсімнің көп бөлігі қалалық аймақтарда болды. SEWA ауылдық жерлерде жалақыны көтеруде қиындықтарға тап болды, себебі сол аймақтарда жұмыс күшінің артық болуы әйелдердің келіссөз жүргізу мүмкіндігін әлсіретеді. Құрылыс саласында білікті әйелдер ерлермен салыстырылатын жалақы алады. Mahila Housing SEWA Trust-тың Karmika мектебі Үндістандағы құрылыс саласында жұмыс істейтін әйелдерге осы дағдыларды меңгеруге көмектеседі. 1992 жылдан бері Vimo SEWA өз мүшелері мен олардың отбасылары үшін жан басына 100 рупийден бастап өмір мен ауруханада емдеуге арналған сақтандыру қызметін ұсынып келеді. 2005 жылы тіркелгендердің саны 130 000-ға жетті. SEWA зерттеуі көрсеткендей, ең кедей адамдар мұндай денсаулық сақтауға қол жеткізуде, орташадан төмен табысқа ие адамдарға қарағанда, азырақ пайдаланады. Бұл факторларға денсаулық сақтау қызметтерін ұсынатын орындарға дейінгі қашықтық және денсаулық сақтандырудың "кейіннен өтемақы" жүйесі жатады, онда пациенттер алдымен төлем жасап, содан кейін өтемақы алуға құқылы. Олар барлық адамдарға қолжетімділікті қалай арттыру мәселесін зерттеуді жалғастыруда. SEWA сонымен қатар су сапасын жақсарту бағдарламаларын жүзеге асырып, мүшелеріне құдықтардағы сорғыларды жөндеуді үйретеді және құрғақшылыққа бейім аймақтарда жер асты су резервуарларын салу үшін үгіт жүргізеді. Сонымен қатар, SEWA әйелдердің меншік құқықтарын жақсарту мақсатында, әйелдердің мүлікке қатысты құжаттарға өз аттарын тіркеуін қолдайды.

Активтер

"Шри Махила Сева Сахакари Банк" немесе "СЕВА банк" өзін-өзі жұмыспен қамтыған әйелдерге қаржылық ресурстарға қол жеткізуге көмектесу үшін құрылды. Ол 4000 әйелдің әрқайсысы 10 рупиядан салым қосып бастады.

Жұмысшылардың басшылығы

2007 жылы "Кармака" мектебін бітірген түлектер арасында жүргізілген сауалнамада 68 пайызы өз жұмысына деген сенімділігі артып, отбасы ішіндегі әлеуметтік статусының жоғарылағанын хабарлады. SEWA ұйымы мен оның жетекшілері Үндістанда, басқа елдерде және бүкіл әлемде тікелей немесе жанама түрде басқа ұйымдардың құрылуына ықпал етті, оның ішінде WIEGO – бейресми жұмыспен айналысатын әйелдер: жаһандану және ұйымдастыру, сондай-ақ SEWU – өзін-өзі жұмыспен қамтыған әйелдер одағы. SEWA бағдарламаларына қатысу және олардың моделі әйелдердің қоғамдық өмірге қатысуын күшейтті, отбасылық зорлық-зомбылықты азайтып, олардың жалпы өзін-өзі құрметтеу сезімін арттырды. 2009 жылы SEWA жалпыұлттық кәсіподақ ретінде мойындалды. SEWA Үндістанның ұйымдаспаған секторға қатысты заңының қабылдануына көмектесті, ол дәстүрлі емес жұмыскерлерге әл-ауқат пен әлеуметтік қамсыздандырудың кейбір түрлерін ұсынады. Олар дәстүрлі жұмыскерлерге берілген әлеуметтік қамсыздандыру және еңбек құқықтарының жақсырақ бөлігін алу үшін күш сала беруде.

Өзгелерге сену

1998 жылдың шілдесінде өткен жеке сұхбаттарда SEWA-мен өздерінің қоғамдастықтарында жұмыс істеген әйелдер өздерін сенімді сезінеді және ер адамдардан көбірек құрметке ие болады. Олар кооперативті бизнесті басқарады, бір жағдайда Балдана ауылында, сол бизнесті басқаратын еркектерге қарағанда жақсы. Кооператив шығынға ұшырап жұмыс істеді. SEWA компаниясы оны әйелдер басқаруына айналдыруға көмектесті. Ауыл еркектері "жаңадан пайда табу үшін әйелдерді күшпен қуып жіберді. Көп ұзамай жемқорлық тағы да үлкен шығынға ұшырады, әйелдер мен SEWA-ның араласуына әкелді".

Сауаттылық

SEWA-ның көптеген мүшелері сауатсыз, бұл заңдарды түсінуге, кәсіп жүргізуге және күнделікті өмірде қиындықтар тудырады (мысалы, SEWA мүшесінің айтуынша, "Біз автобус номерлерін оқи алмаймыз, көбінесе автобусымызды жіберіп аламыз". 1992 жылы SEWA 1992 жылдың мамыр айында айына 5 рупий төлеммен сауаттылық сабақтарын ұйымдастырды).