Кіріспе

Витамин тапшылығы – витаминнің ұзақ мерзімді жетіспеушілігі. Витаминдерді жеткіліксіз мөлшерде қабылдау нәтижесінде туындаса, ол біріншілік тапшылық ретінде жіктеледі, ал сіңірудің бұзылуы сияқты жатқандағы ауруға байланысты болса, екіншілік тапшылық деп аталады. Жатып жатқан аурудың 2 негізгі себебі болуы мүмкін:
Метаболизмдік себептер: триптофаннан ниацин синтезін жүзеге асыратын ниацин жолындағы ферменттердің (мысалы, кинурениназа) генетикалық ақаулары пеллаграға (ниацин тапшылығына) алып келуі мүмкін. Өмір салты таңдауы: темекі шегу немесе алкоголь ішу сияқты витамин қажеттілігін арттыратын өмір салты мен әдеттер. Витамин тапшылығына қатысты үкіметтік нұсқаулар сау адамдар үшін белгілі бір мөлшерде витамин қабылдауды ұсынады, сондай-ақ әйелдер, ерлер, нәрестелер, балалар, қарттар және жүктілік немесе бала емізу кезеңінде нақты шамаларды көрсетеді. Көптеген елдер кең таралған витамин тапшылығын болдырмау үшін витаминмен күшейтілген тағамдар бағдарламаларын енгізді. 2016 жылы жаңартылған АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы бағаланған орташа қажеттіліктерді (EAR) және (RDA) анықтайтын кестелер жиынтығын жариялады. RDA орташадан жоғары қажеттіліктері бар адамдарды қамту үшін жоғарырақ деңгейде белгіленген. Бұл көрсеткіштер диеталық референттік қабылдаудың бір бөлігі болып табылады. Кейбір витаминдер үшін EAR және RDA белгілеу үшін жеткілікті мәліметтер жоқ. Ондай жағдайларда, сау адамдардың қабылдаған мөлшері жеткілікті деген болжамға негізделген, тиісті мөлшерде тамақтану ұсынылады. Үндістан тәулігіне 40 мг мөлшерін ұсынады.

Суда еритін витаминдер

Витаминнің белгілері мен диагностикалық ақпараты Тиамин (В1 витамині) жетіспеушілігі Салмақ жоғалту, эмоционалдық бұзылыстар, сезім қабылдауының нашарлауы, аяқ-қолдардың әлсіздігі мен ауыруы, жүрек соғуының бұзылуы. Жетіспеушілік қан клеткаларының жағдайы мен зәр шығару арқылы бағаланады. Әсіресе, бидай және жүгері ұны мен күріштің өңделуі, ағартуы және басқа да өңдеулерде жоғалатын тиаминнің орнын толтыру үшін күшейтілмейтін елдерде көп кездеседі. Рибофлавин (В2 витамині) жетіспеушілігі Жетіспеушілік ауырсынумен бірге қызыл тілге, жұмсақ таңдайдың қабынуына, еріндердің жарылуына және ауыз бұрыштарының қабынуына (бүйірлі хеилит) себеп болады. Көздер қышып, сулы болуы, қан тамырларының ісінуі және жарыққа сезімтал болуы мүмкін. Рибофлавин жетіспеушілігі сондай-ақ гемоглобин мөлшері қалыпты, бірақ саны азайған анемияға да алып келеді. Бұл фолий қышқылы немесе В12 витаминінің жетіспеушілігінен туындаған анемиядан ерекшеленеді. Бидай және жүгері ұны мен күрішті өңдеу кезінде жоғалатын рибофлавиннің орнын толтыру үшін күшейтілмейтін елдерде жиі кездеседі. Созылмалы алкоголизм де тәуекел факторы болып табылады. Пантотен қышқылы (В5 витамині) жетіспеушілігі Ызалану, шаршау және әлеуетсіздік. Өте сирек кездеседі. В6 витамині жетіспеушілігі Микроциттік анемия, электроэнцефалографиялық бұзылыстар, дерматит, себореялық дерматит сияқты көріністер, ойық жаралы атрофиялық глоссит, бұрыштық хеилит, конъюнктивит және тері арасындағы қабыну. Неврологиялық белгілер: депрессия, ұйқышылдық, шатасу және нейропатия (сфингозин синтезінің бұзылуына байланысты), микроциттік анемия. Сирек кездеседі, бірақ бүйрек ауруларының соңғы сатысында немесе целиакия, Крон ауруы немесе ойық ішек қабынуы сияқты сіңіру синдромдарында байқалуы мүмкін. Биотин (В7 витамині) жетіспеушілігі Ауыздың маңында қызыл, дақты бөртпелер, жұқа, сынғыш шаштар. Алуан түрлі көріністер, шаршау, жеңіл депрессия, ол терең шаршауға дейін күшейеді, содан кейін ұйқышылдыққа, бұлшықет ауруларына (миалгия) және парестезияға алып келеді. Биотиннің зәрмен шығарылуының азаюы және 3-гидроксиизовалерик қышқылының зәрмен шығарылуының артуы биотин жетіспеушілігінің қандағы концентрациясынан гөрі жақсы көрсеткіштер болып табылады. Сирек кездеседі, бірақ алкоголизмге шалдыққандарда, жүктілік және бала емізу кезінде биотин деңгейі төмендеуі мүмкін. Бұл жетіспеушілік шаштың өсуіне және терінің денсаулығына әсер етеді. Фолат (В9 витамині) жетіспеушілігі Белгілері: шаршау, жүрек айну, тыныс алудың қиындауы, әлсіздік, тілде ойық жаралар, тәбеттің жоғалуы, тері мен шаштың түсінің өзгеруі, ашушаңдық және мінез-құлқының өзгеруі. Ересектерде макроциттік, мегалобластық анемия фолат жетіспеушілігінің белгісі болуы мүмкін. Көптеген денсаулық проблемаларымен байланысты, бірақ жүктіліктің алғашқы үштен бірінде ананың плазмасындағы концентрациясы төмен болған кезде нәрестелерде жүйке түтігінің ақаулары (ЖТА) жиі кездеседі. Тамақ өнімдерін фолий қышқылымен күшейту 60-тан астам елде ЖТА-ның таралуын 25%-дан 50%-ға дейін азайтты. Мидағы фолат жетіспеушілігі – бұл қандағы фолат деңгейі қалыпты болса да, мидағы фолат концентрациясы төмен болатын сирек кездесетін жағдай. В12 витамині жетіспеушілігі Анемия, неврологиялық және ас қорыту жүйесінің бұзылуы. Бұл шаршау, тыныс алудың қиындауы, бас айналу, бас ауру, ауыз жаралары, терінің бозаруы, жүрек соғуының тез болуы, тәбеттің жоғалуы, шаштың түсуі, қан қысымының төмендеуі, ойлау қабілетінің төмендеуі, буын ауруы, саусақтар мен аяқтарда ұю және қышыма, құлақта шу сезіміне әкелуі мүмкін. Нервтердің зақымдануы депрессияға, шатасуға, есте сақтау қабілетінің жоғалуына, жүру қиындығына, сезімнің жоғалуына, манияға және психозға алып келуі мүмкін. Мегалобластық анемияға, омыртқа миының субакутты дегенерациясына және метилмалоновый ацедемияға және басқа да жағдайларға әкелуі мүмкін. Фолий қышқылының қосымша мөлшері В12 витаминінің жетіспеушілігін жасыра алады. Вегетариандық диетамен тамақтану тәуекелді арттырады, өйткені В12 витамині көбінесе жануарлардан жасалған тағамдар мен сусындарда, соның ішінде жұмыртқа мен сүт өнімдерінде кездеседі. С витамині жетіспеушілігі Жетіспеушілік әлсіздікке, салмақ жоғалтуға және жалпы ауырсынуға әкеледі. Ұзақ мерзімді жетіспеушілік тіндерге, қызыл иекке және теріден қан кетуге әсер етеді. Сондықтан, ешбір ел бұл жетіспеушіліктің алдын алу үшін тағамдарды күшейтеді. Бұл дамытылып келе жатқан елдердегі 250 000-500 000 нашар тамақтанған балалардың соқыр болуының басты себебі болып табылады, олардың жартысы соқыр болғаннан кейін бір жыл ішінде қайтыс болады, өйткені А витаминінің жетіспеушілігі иммундық жүйені де әлсіретеді. D витамині жетіспеушілігі Көбінесе симптомсыз, сүйек тығыздығының төмендеуіне (остеомаляция), рахитке, миопатияға себеп болады және шизофренияның дамуымен байланысты. Плазмадағы 25-гидроксивитамин D (25(OH)D) концентрациясын өлшеу арқылы диагностикаланады, бұл организмдегі D витаминінің қорының ең дәл көрсеткіші. Жетіспеушілік 10 нг/мл-ден кем деп анықталады, ал жеткіліксіздік 10–30 нг/мл диапазонында. 30 нг/мл-ден жоғары 25(OH)D концентрациясы «артық пайда әкелмейді». 50 нг/мл-ден жоғары концентрация алаңдауға себеп болуы мүмкін. Көптеген тағамдарда D витамині болмайды, сондықтан адамдар күнге шықпаса немесе D витаминімен күшейтілген тағамдарды жемесе, жетіспеушілік пайда болады. D витаминінің жетіспеушілігі рахиттің себебі болып табылады және көптеген басқа денсаулық проблемаларымен байланысты. Е витамині жетіспеушілігі Нерв мембранасының құрылымы мен функциясындағы өзгерістерге байланысты нервтер бойымен электр импульстарын нашар өткізуге себеп болады. АҚШ-тың Медицина институты жетіспеушілікті 12 мкмоль/л-ден кем қан концентрациясы деп анықтайды. Сирек кездеседі, себебі диеталық майдың сіңірілуі немесе метаболизміндегі бұзылыстар, мысалы, альфа-токоферол тасымалдаушы белгісіз болғандықтан, Е витамині аз тамақтанудан емес. К витамині жетіспеушілігі Белгілері мен симптомдары: көгеруге бейімділік, қан кетуге бейімділік, мұрыннан қан кету және әйелдерде ауыр менструальді қан кету. Тәтті тамақтанудың салдарынан сирек кездеседі. Жетіспеушілік майды сіңіру ауруларының нәтижесі болуы мүмкін. Жаңа туған нәрестелер ерекше жағдай. Плазмадағы К витамині туған кезде төмен болады, тіпті ана жүктілік кезінде қосымша витамин қабылдаса да, себебі витамин плацента арқылы тасымалданбайды. Физиологиялық төмен К витамині плазмасының салдарынан туған нәрестелерде К витамині жетіспеушілігінен қан кету (КВЖБ) қаупі бар. Қосымша емдемесе, бұл мидың зақымдануына немесе өлімге әкелуі мүмкін. КВЖБ-ның таралуы 0,25%-дан 1,7%-ға дейін жетеді, Азиялық халықта тәуекел жоғары. Ұсынылатын профилактикалық ем – туған кезде 1 мг К витаминін бұлшыққа инъекциялау (К витамині инъекциясы). Ауызға қабылдау протоколдары бар, бірақ бұлшыққа инъекциялау артықшылыққа ие.

Тамақтарды күшейту

Тамақтарды күшейту – халық арасындағы тамақтану жетіспеушілігінен зардап шегушілер санын азайтуға бағытталған қоғамдық денсаулық саясаты ретінде тамаққа микроэлементтерді (қажетті іздік элементтер мен витаминдерді) қосу процесі. Аймақтың негізгі тағамдарында аймақтың топырағының ерекшелігіне немесе қалыпты рационның толыққанды болмауына байланысты белгілі бір қоректік заттар жетіспеуі мүмкін. Мұндай жағдайларда негізгі тағамдар мен қосымшаларға микроэлементтер қосу үлкен ауқымдағы кемшілік ауруларының алдын алуға көмектеседі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) мен Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) анықтама бергендей, күшейту – «тамақ өнімдерінің тағамдық сапасын жақсарту және денсаулыққа ең аз зиян келтіре отырып, халық денсаулығына пайда әкелу мақсатында, өңдеуден бұрын тамақта болған-болмағанына қарамастан, тамақтағы қажетті микроэлементтердің, яғни витаминдер мен минералдардың мөлшерін әдейі арттыру тәжірибесі», ал байыту – «күшейтумен мағынасы бірдей термин және өңдеу кезінде жоғалатын микроэлементтерді тамаққа қосуды білдіреді». Азық-түлік күшейту бастамасы әлемдегі барлық елдердегі күшейту бағдарламаларын және әр елде қандай тағамдарға қандай қоректік заттар қосылатынын тізімдейді. Бір немесе бірнеше елде фоли қышқылы, ниацин, рибофлавин, тиамин, А витамині, В6 витамині, В12 витамині, D витамині және Е витаминіне арналған витаминді күшейту бағдарламалары бар. 2018 жылдың 21 желтоқсанына қарай 81 елде тамаққа бір немесе бірнеше витаминмен күшейту талап етілді.

Генетикалық инженерия

2000 жылдан бастап күріштің генетикалық инженериясы тәжірибелік түрде бета-каротиннің қалыпты деңгейден жоғары мөлшерін өндіруге, оған сары/қоңыр түс беруге мүмкіндік берді. Бұл өнім алтын күріш (Oryza sativa) деп аталады. Бета-каротин мен белгілі бір минералдардың мөлшерін арттыру мақсатында биокүшейтілген тәтті картоп, жүгері және маниок та енгізілді. Тамақтанған кезде бета-каротин провитаминге айналып, ретинолға (А витамині) түрленеді. Аталып айтқанда, А витамині жетіспеушілігі жиі кездесетін әлемнің аймақтарында осы күрішті өсіру және жеу А витамині жетіспеушілігінің деңгейін, әсіресе балалардың көру қабілетіне тигізетін әсерін азайтуға бағытталған. Осы дақылдардың дәмдік қасиеттерін бағалау және олардың денсаулыққа пайдасы туралы хабарлау арқылы кедей елдерде тұтынушылардың қабылдауын және пайдалануын жақсарту үшін зерттеулер жүргізілді. Гипервитаминоз D – ең көп кездесетін мысалдардың бірі. Д витаминінің зиянды әсері күн сәулесіне немесе Д витаминіне бай тағамдарды тұтынуға байланысты емес, Д витаминін шамадан тыс қабылдаудан туындайды, бұл гиперкальциемияға, құсуға, әлсіздікке және бүйрек тастарына әкелуі мүмкін. АҚШ, Еуропалық Одақ және Жапония сияқты көптеген елдер уыттылығы дәлелденген витаминдер үшін "максималды қауіпсіз мөлшерін" белгіледі.