Кіріспе

Нигер өзенінің ішкі дельтасы

Ішкі Нигер дельтасы, сондай-ақ Мацина немесе Мазина деп белгілі, Нигер өзенінің құрлық ішіне енген өзен дельтасы болып табылады. Бұл Сахара шөлінің оңтүстігіндегі Малидің орталық аймағындағы жартылай шөлейтті Сахель аймағындағы өзен арналарынан пайдасқан ылғалды жерлер, көлдер және су тасқынына ұшырайтын жазықтардың кең аумағы.

Орналасуы және сипаттамасы

Дельта Нигер өзенінің орта ағысынан тұрады, екіге бөлінген Нигер мен оның саласы Банидің арасында, осы жерден солтүстікке қарай шөлге қарай ағады. Нигер – Батыс Африкадағы ең ұзын өзен. Мопти, Севаре және Дженне сияқты өзен порты, оның саз кірпіштен салынған Ұлы мешіті 400 км-лік аймақта орналасқан. Фулани және догон халқы Макина аймағында және оның төңірегінде, 500 000-нан астам халқымен қоныстанған. Жылдың көп бөлігінде аймақ ыстық және құрғақ климатқа ие, жақын орналасқан Сахарадан соққан ыстық желдер температураны көтереді. Жауын-шашын маусымы, әдетте маусымнан қыркүйекке дейін, бірақ оңтүстікке қарай ұзаққа созылады, батпақтар көлге айналып, жерді табиғи түрде суарады. Құрғақ маусым келгенде Макина көлдер мен арналар желісіне айналады. Мал, жүгері және күріш – маңызды ауыл шаруашылығы өнімдері. Макина ішкі дельтасы мұнда тұратын малиліктерді су және балықпен қамтамасыз етеді, ал жауын-шашын маусымында көптеген құстарға пана болады. Сахелдің кеңейіп жатқан аймағына жақындығының салдарынан, Макинада жыл сайын жаңбыр азайып бара жатыр деген алаңдаушылық туып отыр. 19 ғасырдың басында Секу Амаду аймақта Массина империясын құрды және 1820 жылы Хамдуллахиде астана салды. 1862 жылы Массина Ел Хадж Умар Таллдың Тукулер империясына бағынды, ол өз кезегінде француз армиясына жеңілді. Аймақ 1960 жылы тәуелсіздік алған Мали мемлекетінің құрамына кірді.

Экология

Нигердің ішкі дельтасы Сахель аймағында орналасқан және оның экологиялық жүйесі су тасқынының мөлшеріне үлкен дәрежеде тәуелді. Қатыңыз, жыл сайын тек ең төменгі жатқан жерлер ғана суға батырады: су деңгейінің өзгеруіне байланысты, биік жатқан жерлер суға сирек түседі. Бұл дельтаны шамамен үш аймаққа бөледі (су басқан, мерзімімен су басқан және су баспайтын), осы аймақтардың сипаты су көзіне жақындығы мен биіктігіне қарай өзгереді. Бұл өз кезегінде ішкі дельтаның және оның төңірегіндегі жерді пайдалануға күшті әсер етеді, себебі адамның қызметі егін шаруашылығымен (суармалы және жаңбырға тәуелді), мал мен қой-ешкілерді жаюмен, сондай-ақ отын үшін ағаш жинаумен байланысты, ал мұның бәрі судың болуына тікелей тәуелді.

Флора

Ішкі дельта жартылай шөлейтті айналада жасыл оазис құрайды. Өсімдіктердің өсуі судың болуымен шектеледі, сондықтан суға жиі немесе ұзақ уақыт бойы толып жатқан жерлерде тығыз және ағаш тәрізді өсімдік жамылғысы қалыптасады. Айтылғандай, су тасқыны циклдары жауын-шашын циклына байланысты. Өсімдіктер циклы өз кезегінде су тасқыны циклынан белгілі бір кешігумен өтеді: шөптер су тасқынынан кейін көтерілуіне бірнеше күн қажет, ал су тасқыны қайта шегінгеннен кейін ағаштар су жетіспеуден бірнеше айда қурап қалады. Аймақ біртекті емес: рельефіне, су көзіне жақындығына және топырақ типіне қарай түрлі түрлер кездеседі. Шамамен үш аймақты ерекшелендіретін сипаттамалық түрлерді атауға болады:

Оңтүстік дельтасы. Төмен жатқан су тасқыны жазықтары су өсімдіктері мен шөптерді, оның ішінде Acroceras amplectens және Echinochloa pyramidalis шөптерін, бургу тарысын (Echinochloa stagnina) және Eragrostis atrovirens махаббат шөбін өсіруге мүмкіндік береді. Сыртқы жиектер Су арналарының жиектеріндегі шабындықтар мал жаюға кеңінен пайдаланылады. Өсімдіктердің ішінде Андропогон гаянус сақал шөбі, Cynodon dactylon дүрве шөбі және Hyparrhenia dissoluta сабан шөбі бар. Көптеген су жолдарының бойында Mimosa asperata және Salix chevalieri Cyperus maculatus төсегінің үстінде өседі. Солтүстік дельтасы. Hyphaene thebaica және Borassus aethiopum пальмаларын, Acacia nilotica арабика ағашын, Guarea senegalensis, Mimosa asperata және Ziziphus mauritiana құмды төбелерде өседі.

Фауна

Дельтада құстардың көптеген түрлері қоныстанады, оның ішінде жүздеген мыңдаған гаргань, пенталь және руфтер қыстайды, ал құсқұйрық, балықшы, ақбас суық, ибис және басқа да су құстары көбейеді, соның ішінде жоғалу қаупі төніп тұрған Батыс Африкалық қара тәжді кранның (Balearica pavonina pavonina) қосалқы түрі де бар. Адамдардың әрекеті салдарынан ірі сүтқоректілердің көп бөлігі бұл аймақтан кетіп қалды. Қалған сүтқоректілердің қатарында өзендерде тіршілік ететін және су астындағы өсімдіктермен қоректенетін, «теңіз сиыры» деп аталатын Африкалық манатин бар. Ал өзендер балыққа бай, оның ішінде екі эндемик түрі кездеседі: Мохокидтер тұқымдасының сымбалық балығы – Синодонтис гоброни және Гобиоцихла уондери.

Қауіп-қатерлер мен сақтау

Ішкі Нигер дельтасының жоғары ағысында ірі суару жобасының құрылысы оның экологиясына және тұрғындарының күнкөрісіне қауіп төндіреді. 100 000 га жерді қамтитын жоба, Office du Niger компаниясының Малибия каналы арқылы суартылатын аумағын кеңейту болып табылады. 2010 жылы құрылысы жүріп жатқан кеңейту Ливия Африка Инвестициялық Портфелімен қаржыландырылады, сонымен қатар ол суартылған жерлерді пайдалану құқығына ие болады. Зерттеуші Джеймс Летеннің сөзіне сәйкес, жоба Ішкі Нигер дельтасындағы терең су басу аймағын 43 пайызға қысқартады. Терең су басу аймағы мал шаруашылығымен айналысатындар үшін маңызды, себебі тек сонда ғана Боргу (Echinochloa stagnina) өседі, бұл өсімдік малға өте қоректі. Көшпелі малшылар Буркина-Фасо және Мавританиядан алыс жерлерден Ішкі Нигер дельтасының Боргу өсімдігінде малдарын жаюға келеді. "Jeune Afrique" басылымында жарияланған мәліметтерге сәйкес, зерттеуші малшылар үшін баламалы күнкөріс табу қажеттігі туралы билік органдарын ескертуге тырысқан, бірақ, көрінеу, нәтиже болмаған. Дельтада үш Рамсар учаскесі жарияланған, жалпы ауданы 1,620 км²: Лак Хоро, Лак Дебо және Сери су тасқыны жазығы. Бірақ дельтаның көп бөлігі қорғалмаған, сонымен қатар дельтадағы балық аулау және егіншілік Мали халқының күнкөрісі үшін маңызды. Өзендердегі су деңгейінің төмендеуі, жаңбырдың аз болуы, халық санының өсуі және дельтаның ресурстарын бөлісу бойынша дәстүрлі тайпалық келісімдердің бұзылуы – бұл экожүйеге зиян келтіруі мүмкін факторлар. Атап айтқанда, балық аулау жеткілікті түрде реттелмеген (бұрын тек екі тайпаға балық аулауға рұқсат берілген) және өзендердегі балық қоры азайып барады. Бақылаудың жетіспеуі малдың тым көп жайылуына да себеп болады. Сонымен қатар, Селингу тоғаны және басқа да суды басқару жобалары өзендердің деңгейі мен маусымдық мінез-құлқына әсер етеді.