Кіріспе

Оңтүстік Американың солтүстік-орталық аймағында орналасқан Гвиана аймағы, сондай-ақ Гвианалар немесе Гуаяналар деп те аталады, Оңтүстік Американың солтүстік-шығысындағы аймақ. Қатаң айтқанда, бұл термин үш Гвиананы білдіреді: Гайана, Суринам және Француз Гвианасы, бұрын Британдық, Голланд және Француз Гвианасы. Көптеген жағдайларда, бұл Ороноко өзенінің сағасынан Амазонка өзенінің сағасына дейінгі Оңтүстік Америка жағалауын білдіреді. Саяси тұрғыдан алғанда, ол былай бөлінеді: Испан немесе Венесуэла Гвианасы, қазіргі Венесуэланың Амакуро дельтасы және Гвиана штаты. Гайана, бұрынғы Британдық Гвиана, 1966 жылдан бері тәуелсіз. Суринам, бұрынғы Голланд Гвианасы, 1975 жылдан бері тәуелсіз. Француз Гвианасы – Францияның теңізден тыс департаменті. Португалдық немесе Бразилиялық Гвиана деп аталған, қазіргі Бразилияның Амапа штаты. Үш Гвиананың жалпы халқы 1,718,651 адамды құрайды: Гайана – 804,567, Суринам – 612,985 және Француз Гвианасы – 301,099. Халықтың көп бөлігі жағалауда шоғырланған. Оңтүстіктегі жаңғақтардың болуына байланысты Гвиана – Жер бетіндегі ең сирек қоныстанған аймақтардың бірі. 1815 жылға дейін жағалауда бірнеше рет қолы ауысқан голландтық поселеністер тізбегі болды. Олар көбінесе өзен бойымен бірнеше шақырымға жоғары орналасқан, себебі жағалаудағы батпақтардан сақтану қажет болды, олар кейіннен кептірілді. Британдық Гвиана (1793 жылға дейін Голланд Гвианасының бөлігі): Померон (колония) (Джорджтауннан солтүстік-батысқа қарай 70 миль) 1581: Голланд, 1589: Испандықтар тарап кетті, 165?: Голланд, 1689: Француздардың қиратуынан кейін тасталды, Голланд кейін қайтып келді, 1831 – Британдық Гвианаға. Эссекибо (колония) (Джорджтауннан солтүстік-батысқа қарай 20 миль) шамамен 1616 Голланд, 1665 Британдықтар басып алды, (1781 Британдықтар, 1782 Француздар басып алды, 1783 Голланд), 1793 Британдықтар, 1831 Британдық Гвиана. Демерара (Джорджтаун) 1745 Голланд (Эссекибодан), 1781, 1831: Эссекибо сияқты. Бербис (Джорджтауннан оңтүстік-шығысқа қарай 114 миль) 1627 Голланд, 1781, 1831: Эссекибо сияқты. Голланд Гвианасы. Никери (Джорджтауннан оңтүстік-шығысқа қарай 200 миль) (кішкентай) 1718 Голланд. Суринам 1651 Англия, 1667 Голланд, 1799 Француз соғыстары кезінде Англия, 1814 Голландқа қайтарылды, бірақ Англия Британдық Гвиананы сақтап қалды. Француз Гвианасы. Синнамари: (Кайеннен солтүстік-батысқа қарай 100 миль) 1624 Француздар, голландтар мен ағылшындар бірнеше рет басып алды, 1763: Француздар. Кайен 1604, 1643 Француздар сәтсіз аяқтады, 1615 Голланд сәтсіз аяқтады, 1635 Голланд, 1664 Француздар, 1667 Англия басып алып қайтарды, Француздар, 1676?: Голланд, 1763?: Француздар, 1809 Англо-Португалдық, 1817 Француздар. Шығыс және төменгі Амазонка бойында ағылшын, француз және голландтық бекіністер болды, олар португалдықтармен күресіп жеңіліске ұшырады немесе қуылды. Батыста Испан Гвианасы сирек қоныстанған және Померонмен аздап байланыс жасады.

Колонияға дейінгі кезең

Еуропалық отарлаушылар келгенге дейін Гвианада шашыраңқы аравак тайпалары қоныстанған. Солтүстік Амазонка ормандарының жергілікті тайпалары Кариб теңізінің тума халқымен ең жақын байланысты; көптеген деректер аравактардың Венесуэла мен Гвианадағы Ориноко және Эссекибо өзендерінің бассейндерінен солтүстік аралдарға көшіп келгенін көрсетеді, кейіннен оларды бірнеше ғасырдан соң осы өзендердің аңғарларынан шыққан, соғысқа бейім Кариб үндістерінің тайпалары ығыстырды. Отарлық кезеңге дейінгі ғасырлар бойы Кариб теңізінде аравак және кариб мүдделері арасындағы билік күресі көптеген араласуларға әкелді (кейде тұтқынға алу арқылы, ал кейбіреулері байланыс нәтижесінде). Бұл этникалық қосылу, әсіресе Гвиана сияқты Кариб теңізінің шеттерінде, біртекті мәдениетті құрады. Саяси бәсекелестікке қарамастан, екі топтың этникалық және мәдени араласуы соншалық деңгейге жетті, еуропалықтар келген кезде Гвианадағы кариб-аравак бірлестігі сырттан қараған адамға екі топты ажырату мүмкін емес болды. Колумбтың келуінен кейінгі байланыс кезеңінде "Гвиана" термині Ориноко, Рио-Негро және Амазонка арасындағы барлық аймақтарды білдірді және оны біртұтас, оқшауланған аймақ ретінде қарастырғандықтан, оны көбінесе "Гвиана аралы" деп атады.

Еуропалық отарлау

Кристофер Колумб 1498 жылы Гвиана жағалауын алғаш көрді, бірақ Гвиананы зерттеу және отарлауға нақты қызығушылық, ол "Жабайы жағалау" деп аталды, он алтыншы ғасырдың соңына дейін басталмады. 1542 жылы Франсиско де Орельяна Амазонканың сағасына жеткенде, жел мен ағыстар оны солтүстік-батысқа қарай Гвиана жағалауы бойымен, Тринидадтан батысқа қарай испан елді мекеніне дейін соқты. 1594 жылы Уолтер Рэли Гвиананы зерттеуді белсенді түрде бастады. Ол Карони өзенінің бастауындағы алтын қаланы іздеді. Бір жылдан кейін ол қазіргі Гайана мен Венесуэланың шығысын, "Маноа" деп белгілі патшаның қаласын іздеп зерттеді. Рэли Эль-Дорадо қаласы Гайанадағы Ориноко өзенінің бойындағы Парим көлінде орналасқан деп сипаттады. Оның зерттеулерінің көп бөлігі 1596 жылы алғаш жарияланған "Гуананың үлкен, бай және әдемі империясының ашылуы" және 1606 жылы жарық көрген "Гуананың ашылуы және оған екінші сапардың күнделігі" кітаптарында жазылған. Рэлидің есептері жарияланғаннан кейін, бірнеше еуропалық державалар Гвианаға қызығушылық танытты. Голландтар ғасырдың соңына дейін Гвиананы зерттеуге қосылды. 1568 және 1648 жылдар арасындағы голландтық көтерілістің басталуында, Мюнстер шарты испандықтармен қол қойылғанда, голландтар түрлі этникалық топтарды, тайпаларды және діни сенімдерді өмір сүруге қабілетті экономикалық бірлікке біріктірді. Империя құру кезінде голландтар көрші мемлекеттерге қарсы буфер ретінде жерді иеленуден гөрі сауда-саттықпен және тиімді желілер мен бекеттер құрумен айналысты. Осы мақсатпен 1597 жылы голланд зерттеушісі Якоб Корнелис аймақты зерттеуге аттанды. Оның хатшысы Адриан Кабеляу Корнелис саяхаты мен үнді тайпаларын және әлеуетті сауда серіктестіктерін зерттеу туралы күнделігінде баяндады. XVII ғасыр бойы голландтар Голландтың Батыс Үндістан компаниясының туы астында аймақта және Кариб теңізіндегі көрші аралдарда сауда колонияларын және бекеттерін құрып, табысқа жетті. 1621 жылы осындай мақсаттар үшін құрылған компания ағылшынға қарағанда көбірек капиталға ие болды, негізінен шетелдік инвесторлар арқылы, мысалы, португалдық еврей Исаак де Пинто. Бұл аймақты Америго Веспуччи мен Васко Нунес де Бальбоа да зерттеді, ал 1608 жылы Тоскананың Ұлы Герцогтығы да Гвианаға экспедиция ұйымдастырды, бірақ бұл Герцогтың ерте қайтыс болуымен тоқтатылды. Англия мен Голландияның қоныстанушылары Испания мен Португалия тарапынан үнемі мазаланды, олар аймақты қоныстандыруды Тордесильяс шартының бұзылуы деп қарады. 1613 жылы испан әскерлері Эссекибо және Корантин өзендеріндегі голланд сауда бекеттерін толығымен жойды. Әскерлер Гвианаға көршілес Венесуэладан каперствоны жою деген сылтаумен және Испанияның Үндістан кеңесі мен король Филипп III қабылдаған кедуланың қолдауымен жіберілді. Дегенмен, голландтар 1615 жылы қайтып оралып, қазіргі Кайен қаласында (кейін Суринамның пайдасына тасталды), Виапоко өзенінде (қазір көбінесе Ояпок деп аталады) және Амазонканың жоғарғы ағысында жаңа елді мекендер құрды. 1621 жылы Голландияның Генерал-штаты жарғы берді, бірақ ресми жарғыдан бірнеше жыл бұрын Арт Гроневегеннің бақылауымен Эссекибо, Куюни және Мазаруни өзендерінің қосылысында Кикховерлде бекініс және сауда бекеті салынды. Британдық қоныстанушылар 1606 жылы шағын елді мекен құрды, ал 1650 жылы қазіргі Суринамда бұрынғы Барбадос губернаторы Фрэнсис Виллоуби, Лорд Пархам басшылығымен әлдеқайда үлкен елді мекен құрды. Француздар да отарлауға аздаған күш салды, бірінші рет 1604 жылы Синнамари өзені бойында. Қоныс бір жазда құлдырады, ал 1613 жылдан бастап қазіргі Кайенге жақын орналасқан қоныстанудың алғашқы әрекеттері ұқсас сәтсіздіктермен кездесті. Француздық басымдықтар – жерді иелену және католиктік дінге көшу – Жабайы жағалаудағы алғашқы қоныстарды құрудың қиындықтарымен оңай үйлесе алмады. Тіпті 1635 жылы Франция королі бүкіл Гвиананы Норман саудагерлерінің акционерлік қоғамына беруге рұқсат берді. Бұл саудагерлер қазіргі Кайен қаласы маңында қоныс тепкенде, олар сәтсіздікке ұшырады. Сегіз жылдан кейін Шарль Понсе де Бретиньи бастаған күшейтілген отряд аборигендер арасында тірі қалған алғашқы қоныс жайлаушылардың аздығын тапты. Сол жылдың соңында, алғашқы тірі қалған қоныс жайлаушылардың, де Бретиньи бастаған күшейтілген отрядтың және сол жылдың соңындағы күшейтілген күшейтудің арасынан 1645 жылы Померон өзеніндегі голландтық қонысқа...

Демография

Гвиананың оқшауланған географиясының салдарынан, бұл аймақ Жер бетіндегі ең оқшауланған және сирек қоныстанған жерлердің бірі болып табылады. Аймақтың көп бөлігінде халық Атлант мұхитының жағалауында, өзен дельталарының аузында, Джорджтаун, Парамарибо, Кайен және Макапа қалаларында шоғырланған. Дегенмен, Венесуэлада ірі қалалар ішкі аймақта орналасқан: Венесуэладағы Гуанадағы ең ірі қала – Сиудад-Гуаяна, халқы 1 миллионнан асады, Сиудад-Боливарда 410 000 адам, сондай-ақ тағы бір ірі қала, Пуэрто-Аякучода 41 000 адам тұрады. Гуаяна, Гайана, Суринам, Француз Гвианасы және Амапада испан, ағылшын, голланд, француз және португал тілдері сөйленеді. Нидерландыдан басқа Суринам – голланд тілінің жалғыз ресми тілі болып табылатын тәуелсіз мемлекет. Жергілікті этникалық топтардың тілдеріне аравак және кариб тілдері, Кариб хиндустани, марун тілдері, яван, қытай, хмонг, Гаити креол және араб тілдері жатады. Аймақтың әртүрлі халқы мен оқшаулануы креол және пиджин тілдерінің дамуына әкелді: Гайанадағы гвиан креолы, Суринамдағы Сранран Тонго, Сарамаккан, Ндюка, Матавай және Квинти, Француз Гвианасындағы француз гвиан креолы, Амападағы Карипуна француз креолы. Бұл креол тілдері Суринам мен Гайанадағы ағылшын тіліне негізделген, голланд, аравак, кариб, яван, хиндустани, Батыс Африка тілдері, қытай және португал тілдерінің маңызды ықпалы бар. Француз Гвианасы креолы мен Карипуна француз креолы француз тіліне негізделген, бразилиялық португал және аравак, кариб тілдерінің ықпалы бар. Ндюка – өзіндік жазу жүйесін, яғни Афака буын жазуын қолданатын креол тілдерінің бірі. Гвианада қолданылатын пиджин тілдеріне Панаре тілі мен испан тілі арасындағы пиджин – Панаре сауда испан тілі, Суринамда 1960 жылға дейін қолданылған, креолдық Ндюка тілі мен америкалық индей тілі арасында қалыптасқан Ндюка Тирийо пиджині жатады. Гвианада жойылған креол тілдері – Скепи креолдық голланд және Бербис креолдық голланд тілдері, екеуі де голланд тіліне негізделген және Гайанада сөйленген. Гвиана – нәсілдік құрамы жағынан ең әртүрлі аймақтардың бірі, әсіресе Гайана, Суринам және Француз Гвианасы, себебі олардың аймаққа құлдық пен шартты еңбекпен келген көші-қонның ұзақ тарихы бар. Аймақтың барлық бөлігінде аравак және кариб тілдері тобының үлкен үндістер халқы қоныстанған. Аймақтың оқшаулануына байланысты аймақта байланыссыз халықтар көптеп кездеседі. Гайана мен Суринамдағы ең ірі екі этникалық топ – Үндістанның Бходжпури аймағынан келген шартты еңбекпен жұмыс істегендердің ұрпақтары, Оңтүстік Үндістаннан келгендері аз; және Африкалықтар, отарлық дәуірде аймаққа әкелінген Батыс Африка құлдарынң ұрпақтары. Африкалықтар жағалау аймақтарында тұратын креолдарға және елдің ішкі аймақтарына құлдықтан қашқандардың ұрпақтары – марундарға бөлінеді. Африка мен Үндістаннан шыққан, көбінесе Дугла халқынан тұратын көп ұлтты адамдар Гайана мен Суринам халқының өсіп келе жатқан үлесін құрайды. Явандық суринамдықтар – Суринамдағы тағы бір ірі топ, олар Индонезиядағы голланд колонияларынан шартты еңбекпен жұмыс істеу үшін тартылғандардың ұрпақтары. Гайана мен Суринамда қытай және португал қауымдастықтары, сондай-ақ Суринамда аз сандағы еврейлер бар. Француз Гвианасының халқы негізінен африкалықтардан тұрады; сонымен қатар еуропалық, қытайлық және хмонг ұрпақтары да бар. Француз Гвианасы сонымен қатар көршілес елдерден, әсіресе Гайана, Суринам және Бразилиядан, сондай-ақ Гаитиден көшіп келгендерді қабылдады.