Кіріспе

Суринамның ерте тарихы б.з.д. 3000 жылға дейін барып жетеді, осы кезде алғашқы адамдар аймақты мекендеген. Голландиялықтар Суринамды ағылшындардан иеленді, ал еуропалықтардың көптеп қоныстануы 17 ғасырдан басталды, ол кезде бұл қант өндірісі үшін құлдық еңбек пайдаланған плантациялық колония болды. 19 ғасырдың соңында құлдық жойылғаннан кейін плантаторлар Қытайдан, Мадейрадан, Үндістаннан және голландтардың отарлаған Индонезиясынан жұмыс күші іздеді. Голланд тілі Суринамның ресми тілі болып табылады. Әртүрлі халықтардың құрамына байланысты, Сранан Тонго деп аталатын креол тілі де пайда болды.

Жергілікті тұрғындар қонысы

Суринам еуропалықтар келгенге мыңдаған жылдар бұрын көптеген ерекше халықтармен қоныстанған. Колониялық кезеңдегі ең ірі тайпалар – аң аулау және балық аулау арқылы күнкөріс қамдаған көшпелі жағалаудағы аравактар және карибтер болды. Карибтер желкенді кемелерді пайдаланып, аравактарды жағалаудың көп бөлігін, сондай-ақ Кариб теңізін жаулап алды. Олар Маруинье өзенінің құйылысындағы Галибиде (Купали Юмьи, яғни "ата-бабалар ағашы") қоныстанды. Аравактар мен карибтер жағалау мен далаларда өмір сүргенімен, ішкі жаңбырлы ормандарда Акурио, Трио, Варау және Уаяна сияқты кішкентай халықтар да мекен еткен.

Аралық есеп айырысу

Суринамға алғаш келген еуропалықтар – испандық барлаушылар мен голландиялық саудагерлер болды, олар Оңтүстік Американың «Жабайы жағалауының» басқа да бөліктерімен бірге осы аймақты зерттеді. 1613 жылы Суринам өзенінде "Пармурбо" ауылының жанында голланд сауда бекеті құрылды, ал сол жылы испандықтар Корантин өзеніндегі тағы бір голланд сауда бекетін басып алды. Еуропалықтардың бұл аймақты қоныстандыруға жасаған алғашқы маңызды әрекеті 1630 жылы болды, капитан Маршалл басқарған ағылшын қоныс салушылары отар құруға тырысты. Олар темекі өсірді, бірақ кәсіпорны қаржылық тұрғыдан сәтсіз аяқталды. 1640 жылы, ағылшындар әлі де Маршалл өзенінде болған кезде, француздар Суринам өзенінің сағасына жақын жерде бекініс салған болуы мүмкін.

Ағылшын отарлауы

1650 жылы Барбадостың губернаторы лорд Вилоуби Суринамда колония құру үшін кеме жарақтап шығарды. Ол өз қаражаты есебінен 20 зеңбірекке ие кемені және плантацияны ұстауға қажетті заттармен екі кішкентай кемені жабдықтады. Майор Энтони Роуз оның атынан сол жерге қоныстанды. Екі жыл өткен соң, колонияны одан да жақсы орналастыру үшін ол өзі барып, оны қорғану және сауда үшін қажетті жабдықтармен қамтамасыз етті. Елді мекен Суринам өзенінің сағасына жақын жердегі "Форт Вилоуби" және оның төңірегіндегі аумақта орналасты, ол тастап кетілген француз бекінісінің орнында салынған. 1663 жылы шамамен 50 плантацияның жұмысын негізінен жергілікті үндістер мен 3000 африкалық құл атқарды. Онда шамамен 1000 еуропалық тұрғын болды, оларға ағылшыздардың барлық қоныс аударушыларға берген діни бостандығына тартылған бразилиялық еврейлер де қосылды.

Голландиялық отарлау

1667 жылы 26 ақпанда Абрахам Крийнсен басқарған жеті голланд кемесі (Зеланд аймағынан) елді басып алды. Виллоуби форты келесі күні үш сағаттық шайқастан кейін жаулап алынып, Форт Зеландия деп аталды. 1667 жылы 31 шілдеде ағылшындар мен голландтар Бреда шартын жасады, онда белгілі бір мерзімге статус-кво сақталды: голландтар Суринамды, ал ағылшындар бұрынғы голланд колониясы Нью-Амстердамды (қазіргі Нью-Йорк) оккупациялауды жалғастыра берді. Бұл келісім 1674 жылғы Вестминстер шартында ресми түрде бекітілді, бұл ағылшындар 1667 жылы Суринамды қайта иеленіп, кейін қайта жоғалтқаннан кейін болды. 1683 жылы Жан Батист Колбердің идеялары негізінде Нидерланд Республикасының колониясын басқару және қорғаудан пайда табу мақсатында Суринам қоғамы құрылды. Оған үш қатысушы тең үлеспен қоғамның жауапкершілігі мен пайдасын бөлісті – Амстердам қаласы, Ван Эрсен ван Соммельсдиек отбасы және Голландияның Батыс Үндістан компаниясы. Ван Эрсен отбасы өз үлесін 1770 жылы ғана сата алды. Қоғам 1795 жылы осы сауда және бизнес түрі қабылдаусыз болып саналған кезде таратылды.

Құлдық және бостандық

Оңтүстік Америкада құлдық қалыпты жағдай болған. Жергілікті халықтың саны шектеулі болғандықтан, Атлант мұхиты арқылы құл саудасы плантациялар үшін жұмыс күшін қамтамасыз етті. Бұл плантацияларда қант, кофе, какао және мақта өндіріліп, Амстердам нарығына экспортталды. Мысалы, 1713 жылы 200 плантациядағы жұмыстың басым бөлігін 13 000 африкалық құл атқарды. Оларға қатыгездікпен қарағандықтан, құлдар бастапқыда-ақ орманға қашып, құтылуға тырысты. Бұл марундар (сондай-ақ "Джука" немесе "Бакабуси Ненгре" деп те аталады) плантацияларға шабуыл жасап, тапшылықтағы тауарларды иеленді және құл әйелдерді босатуға тырысты. Суринам марундарының белгілі басшылары Алаби, Бони, Жоли Кёр және Брус (капитан Брус) болды. 18 ғасырда марундардың үш өкілі Ямайкадағы Бірінші марун соғысын аяқтаған бейбіт келісімге ұқсас бейбіт келісімге қол қойды, осы арқылы олар еркін адамдар ретінде танылды және плантациялардан "азаттық" алу үшін пайдаланған тауарларды қамтамасыз ететін жылдық үлестеме алды. Суринамдағы марундар мен плантация иелері арасындағы соғыс туралы заманауи сипаттаманы Джон Габриэль Стедманның "Суринамдық көтерілісшілерге қарсы бес жылдық экспедиция туралы баяндамасынан" табуға болады. Суринам 1799 жылы Нидерланды Францияның құрамына енгеннен кейін британдықтар басып алды және 1816 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін голландтарға қайтарылды. 1861–63 жылдары АҚШ президенті Авраам Линкольн және оның әкімшілігі АҚШ-тан кетуді қалаған босатылған құлдарды орналастыру үшін шетелге іздеді. Олар Оңтүстік Америкадағы Суринамның голланд колониясына афроамерикандықтардың көшіп кетуі және қоныстануы туралы голланд үкіметімен келіссөздер жүргізді. Бұл жобадан ешқандай нәтиже шықпады және 1864 жылдан кейін ұсыныс тоқтатылды. Голландтар құлдықты 1863 жылы ғана жойды, бірақ британдықтар оны өзінің қысқа мерзімдік билігі кезінде жойған еді. Алайда, босатылған құлдар келісімшарт негізінде плантацияда жұмыс істеуді жалғастырды және 1873 жылға дейін босатылмады; осы күнге дейін олар плантацияларда міндетті, бірақ ақы төленген жұмыс атқарды. Құлдар плантацияларда 10 жылдық өтпелі кезеңде минималды жалақымен жұмыс істеуге міндетті болды, бұл олардың бұрынғы иелеріне ішінара өтемақы ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, 1863 жылы голланд үкіметі әрбір құл иесіне әрбір құлдың жұмыс күшін жоғалту үшін 300 голланд флоринін (2021 жылғы бағамен шамамен 3500 евро) өтемақы төледі. 1873 жылдан кейін азат етілгендердің көпшілігі бірнеше ұрпақ бойы жұмыс істеген плантацияларды тастап, астана Парамарибоға көшіп кетті. Осы уақытта Голландтың Шығыс Индиясынан, көбінесе осы колонияның қытай тұрғындарынан көптеген жұмысшылар әкелінді, осылайша қытай суринамдық халқы құрылды. 1873 жылдан 1916 жылға дейін Үндістаннан көптеген жұмысшылар әкелінді, нәтижесінде Индо-суринамдықтар пайда болды. 1916 жылдан кейін Голландтың Шығыс Индиясынан, әсіресе Явадан көптеген жұмысшылар әкелінді, явандық суринамдықтар құрылды.

ХХ ғасыр

20 ғасырда Суринамның табиғи ресурстары – резеңке, алтын және боксит пайдаланылды. АҚШ-тың Alcoa компаниясы Суринамдағы кең аумаққа құқық иеленді, онда алюминий алуға қолданылатын боксит кені табылды. Марундармен бейбіт келісімдерде оларға жерлерге меншік құқығы берілгендіктен, Суринам үкіметінің осы құқықтарды беруге болмайтынын растаған халықаралық сот істері болды (яғни, жерді өздеріне қажет деп алып, автономияны ескермеу). 1941 жылғы 23 қарашада Нидерланд үкіметінің эмиграциядағы келісімімен АҚШ боксит кендерін қорғау мақсатында Суринамға әскер орналастырды.

Колониядан шығу

1949 жылы толыққанды алғашқы сайлау өтті. Юлий Цезарь де Миранда Суринамның тұңғыш премьер-министрі болып сайланды. Колониялық штаттардың мүшесі ретінде ол губернатор Кильстраны сынап, Колониялар министрлігіне бағынуға соңғы нүкте қоюды талап еткен. 1954 жылы Суринам өзін-өзі басқару құқығын алды, бірақ Нидерланды қорғаныс және сыртқы істерді өз бақылауында ұстады. Ол бір Корольдік құрамындағы үш мүше мемлекеттің біріне айналды, ал қалғандары – Нидерланд Антиль аралдары және Нидерланды болды.

Тәуелсіздік

1973 жылы Нидерланд үкіметі жергілікті үкіметпен тәуелсіздік туралы келіссөздерді бастады, оны NPS (көбінесе креолдық партия) басқарды, бұл NPS мүшелерінің өтінішімен 1975 жылғы 25 қарашада мақұлданды. Нидерланд 1985 жылға дейін жалғасатын 1,5 миллиард АҚШ долларына бағаланған көмек бағдарламасын құрды. Елдің алғашқы президенті Йохан Ферриер болды, ал премьер-министр ретінде Хенк Аррон (NPS басшысы) тағайындалды. Суринамның жаңа үкіметімен келісімдерге қарамастан, халықтың шамамен үштен бірі тәуелсіздікке дейін және кейін Нидерландыға эмиграциялады, жаңа елдің тұрақты болмайтынан қорқып. Суринамның жаңа үкіметімен жасалған келісімдерге қайшы, көптеген бұрынғы голланд қоныстанушылары (бакралар/буролар) жаңа Суринам үкіметімен экспроприацияланды. 1980 жылы сержант-майор Дези Бутерсе басқарған әскери төңкеріспен Хенк Арронның үкіметі құлатылды. Президент Ферриер жаңа үкіметті мойындаудан бас тартып, Хенк Чин А Сенді (Ұлтшыл Республикалық партиясынан) тағайындады. Бес айдан кейін тағы бір төңкеріс болды, армия Ферриерді Чин А Сенмен алмастырды. Бұл өзгерістер халық тарапынан жақсы қабылдады, олар жаңадан орнатылған үкімет жемқорлыққа тоқтам салып, тұрмыс деңгейін жақсартады деп үміттенді. Бұл, жаңа режим оппозициялық партияларды тыйымдап, күшейе түскен диктаторлыққа ұшырағанына қарамастан болды. Голланд жаңа үкіметті қабылдады, бірақ Суринам мен Нидерланд арасындағы қарым-қатынас 1982 жылғы 8 желтоқсанда Форт Зеландияда армияның саяси оппозицияның 15 мүшесін өлтіруінен кейін нашарлады. Бұл оқиға «желтоқсандық қаны» (Decembermoorden) деп те белгілі. Нидерланд пен АҚШ наразылық ретінде көмектерін тоқтатты. 1985 жылы оппозициялық партияларға қойылған тыйым алынып, жаңа конституцияны әзірлеу жұмысы басталды. Келесі жылы ішкі аймақтағы марундардың үкіметке қарсы көтерілісі басталды, олар өздерін «Джунгли командосы» деп атады және Ронни Брунсвик басқарды. Бутерсе үкіметі көтерілісті басуға тырысты, ауылдарды өртеп, басқа да ұқсас әрекеттер жасады. 10 000-нан астам марундар Француз Гвианасына қашып, босқындар ретінде танылды. Заңсыз босқындардың саны белгісіз. 1987 жылы Суринам жаңа азаматтық конституцияны қабылдады, ал келесі жылы Рамсевак Шанкар президент болып сайланды. 1990 жылы Бутерсе ұйымдастырған әскери төңкеріс нәтижесінде ол биліктен қуылды. 1991 жылы оппозициялық «Демократия және даму үшін жаңа фронт» партиясы парламенттік сайлауда көпшілік дауысқа ие болды. Рональд Венетиан жаңа президент болып сайланды. Азамат соғысы 1992 жылғы тамызда Суринам үкіметі мен Суринам Азаттық Армиясы (SLA), көбінесе «Джунгли командосы» (немесе Командостар) деп белгілі, Ронни Брунсвик басқаратын арасындағы бейбіт келісімге қол жеткізілгеннен кейін аяқталды. 1992 жылы Бутерсенің одақтасы Жюль Видженбош жаңа президент болып сайланды. 2000 жылы Рональд Венетиан мерзімінен бұрын өткен сайлауда жеңіске жетіп, қайтадан президент болды. 2010 жылғы шілдеде парламент Бутерсені жаңа президент етіп сайлады. 2015 жылы оның партиясы Ұлттық демократиялық партиясы (NDP) парламенттік сайлауда тарғыл жеңіске жетіп, Бутерсеге билікте екінші бес жылдық мерзім берді. 2019 жылы Бутерсе 1982 жылы 15 саяси қарсыласын өлтіргені үшін 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Бұрын, 1999 жылы Нидерландтағы сот оны есірткі сатуда кінәлі деп таныған. Бутерсе барлық кінәларды жоққа шығарды. 2020 жылы COVID-19 дағдарысы басталды және мұнай бағасы төмендеді. Экономикалық дағдарыс болды. 2020 жылғы 25 мамырда жалпы сайлау өтті. Прогрессивті реформа партиясы (PRP) 51 орынның 20-сын (+11) алды, ал Ұлттық демократиялық партиясы (NDP) 16 орынды (+10) алды. 2020 жылғы шілдеде Чандрикаперсад "Чан" Сантохи (PRP) Бутерсенің орнына Суринамның жаңа президенті болып сайланды. PRP бұрынғы партизан көшбасшысы Ронни Брунсвик басқаратын Жалпы азаттық және даму партиясымен коалиция құрды, ол жаңа вице-президент болды. 2023 жылғы ақпанда елордада өмір сүру құнының өсуіне қарсы наразылық акциялары болды. Демонстранттар президент Чан Сантохинің үкіметін сыбайлас жемқорлықпен айыптады. Олар Ұлттық Ассамблеяға шабуыл жасап, үкіметке отставкаға кетуді талап етті. Алайда үкімет бұл наразылықтарды айыптады.