Кіріспе
Өрт жасау, от жағу немесе от өнері – өртті жасанды түрде бастау процесі. Ол әдетте, тұтандырғышты өзінен-өзі тұтану температурасынан жоғары қыздыру арқылы от үшбұрышын толықтыруды қажет етеді. От – адамның өмір сүруі үшін маңызды құрал, ал отты пайдалану төменгі палеолиттен бері ертедегі адамзат мәдениетінің тарихында маңызды рөл атқарды. Бүгінде ол скауттар мен далалық шеберліктің маңызды бөлігі болып табылады.
Fire making, fire lighting or fire craft is the process of artificially starting a fire. It requires completing the fire triangle, usually by heating tinder above its autoignition temperature. Fire is an essential tool for human survival and the use of fire was important in early human cultural history since the Lower Paleolithic. Today, it is a key component of Scouting and bushcraft.
Археология
Өрт жасауға қатысты дәлелдер кем дегенде ерте орта палеолит кезеңіне дейін жетеді, Франциядан табылған неандертальдықтардың ондаған қол балталарындағы пайдалану іздері бұл құралдардың шамамен 50 000 жыл бұрын ұсқын шығару үшін пирит минералымен соғылғанын көрсетеді. Неолиттік Ла-Драга ескерткішінде зерттеушілер саңырауқұлақтың от тұтандырғыш ретінде қолданылғанын анықтады. Археологиялық қазбаларда ең көп кездесетін нәрсе – ошақтар. Эцталь Альпісінде б.з.б. 3400-3100 жылдар аралығында өмір сүрген, жақсы сақталған табиғи мумиясы табылған адам өрт жасауға қажетті материалдарды (жалынды саңырауқұлақ, ұсқын шығару үшін кремнез және пирит) өзімен алып жүрген.
Табиғи құбылыстар
Өрт жанартаулық белсенділіктің, метеориттердің және молния шағылысының нәтижесінде табиғатта пайда болады. Көптеген жануарлар отты біліп, оған қарай өз мінез-құлқына бейімделеді. Өсімдіктер де оттың табиғи түрде пайда болуына бейімделген (От экологиясы қараңыз). Адамдар отты кездестіріп, оның пайдалы қасиеттерін білгенге дейін, оны қалауынша жасау мүмкіндігіне ие болмаған. От жағудың алғашқы және ең оңай жолы – орман немесе дала өртінен қалған ыстық күл немесе жанған ағаштан пайдалану, содан кейін отты немесе қыздырылған көмірді жанғыш материал қосып, мүмкіндігінше ұзақ сақтау болар еді.
Қиындық
Отты қатты жанғыш материалды (мысалы, ағашты) бір-біріне (немесе қатты бетке) тез үйкеп, қыздырып, көмір пайда ету арқылы жасауға болады. Отты үйкеу арқылы сәтті жағу үшін шеберлік, дене күші, білім және қолайлы қоршаған орта жағдайлары қажет. Кейбір техникалар қолданушыға механикалық артықшылық беретін бір-бірімен байланысқан бөліктер жүйесін жасауды қамтиды; бұл техникалар көбірек шеберлік пен білімді, бірақ аз дене күшін қажет етеді және идеалды емес жағдайларда жұмыс істейді. Жеткілікті қызғаннан кейін, көмір оттыққа қосылады, үрлеу арқылы көбірек оттегі қосылады және нәтижесінде тұтану пайда болады. Қолмен бұрғылау – жергілікті мәдениеттер арасында ең көп таралған әдіс, ол жұқа, түзу ағаш білік немесе қолмен айналдырылатын қамыстан сипатталады, ол от тақтасының жұмсақ ағаш бөлігіне қарсы ойық ішінде үйкеледі (қозғалыс арқылы қыздырылған ағаш талшықтарын жинауға арналған ойығы бар ағаш тақта). Бұл қайта-қайта айналу және төмен қарай басу қысымы от тақтасының ойығында қара шаңның түзілуіне әкеледі, содан кейін ыстық, жарқыраған көмір пайда болады. Көмір тығыз, ұсақ оттыққа сақталады, ол тұтанғанша көмірге басылады және үрленеді. Қолмен бұрғылау әдісінің артықшылығы – ол арқанды қажет етпейді. Бұрандалы бұрғылау қолмен бұрғылау сияқты принципті қолданады (ағашқа ағаш үйкеу арқылы тұтану), бірақ шпинделі қысқа, кең (адамның бас бармағының мөлшерінде) және доға арқылы қозғалады, бұл ұзақ, жеңіл соққыларға мүмкіндік береді және алақандарды қорғайды. Қосымша төмен қарай басу қол тірегі арқылы жасалады. Сорғылы бұрғылау – доғалы бұрғылаудың бір түрі, ол ағаш қаданың қимасының айналасына оралған арқанды қолданып, шпиндельді жоғары және төмен қарай соғу арқылы айналдырады. Отты қырқу немесе отты аралау – бұл бір ағаш бөлігін екінші бөлігіндегі ойық арқылы аралау арқылы үйкеуді тудыру әдісі. Оттық тіндері екі ағаш тақтаның арасына салынуы мүмкін, ал үшінші бөлік немесе "ара" олардың үстінен тартылып, көмірді ұстап алуға арналған. Бірақ бірнеше конфигурация бар. Отты шнур ерімейтін шнурды, ратанды немесе иілгіш ағаш жолағын қолданып, ағашқа үйкеу тудырады. Тақтада, шнурдың қарама-қарсы жағында, тақта арқылы тесігі бар шұңқыр болады, ол жақын арада түтін шығаратын, ағаш шаңын жинайды. "Рудигер ролдік үйкеу оты" әдісі, сондай-ақ "от ролі" әдісі деп те аталады, екінші дүниежүзілік соғыстағы тұтқындар ойлап тапқан деп есептеледі. Бұл әдіс туралы неміс аман қалу маманы Рудигер Неберг өзінің бір кітабында жазған. Ағаш күлінің аз мөлшері мақтаға сигара сияқты оралған. Содан соң мақта екі тақтаның арасына қойылып, алға-артқа домалатылады. Қысым мен жылдамдық бірте-бірте арттырылады. Дұрыс техникамен тұтану бірнеше секунд ішінде жүзеге асуы мүмкін.
Перкуссиялық аспаптар
Оттық немесе оттық болат кварц, яшма, агат немесе кремень сияқты қатты, шыны тәрізді тасқа соққанда, тұтандыруға болатын кішкентай, ыстық, тотықтырғыш металл бөлшектерін бөліп шығарады. Болаттың жоғары көміртекті, қорытпасыз және қатайтылған болуы керек. Сол сияқты, екі темір пирит немесе марказит бір-біріне соққанда да ұшқын пайда болады. Көбінесе, отты өндірудің ең көп тараған әдісі – кремнийді пайдалану болды (қараңыз: оттық). 19 ғасырдың соңына дейін саяхатшылар от жағу үшін өздігінен жиналған жиынтықтарды, яғни оттық қораптарды жиі қолданды. Кейбір от жағу жүйелері ферроцерий таяқшасы мен қатты сырғытқышты пайдаланады, ферроцерий таяқшасын пышақ немесе өткір затпен сырғытып, жасанды немесе табиғи тұтандырғышты тұтандыру арқылы қызу ұшқындар жасайды. Ферроцерийге негізделген от жағу құралдары бұталық өнерге хобби ретінде берілгендер мен аман қалғандардың арасында танымал. Ұқсас ұшқын тудыратын құрылғыларда бір қолмен ұшқын шығаруға мүмкіндік беретін кіріктірілген пышақ болады. Тағы бір кең таралған түрі – магний таяқшасына бекітілген ферроцерий таяқшасы, оны пышақпен сыпырып, бірнеше секунд бойы жанған ұнтақ тұтандырғыш жасауға болады. Жайылмалы дүкендерде магнийлі от жағу құралдары, от жағу блоктары және басқа да арнайы тұтандырғыштар сатылады.
Жағылғыштар
Жағылғыштар әдетте бутан немесе нафта/бензин сияқты газ/сұйық отындарды тұтандыру үшін соққылы типтегі ұшқын шығару құрылғысын пайдаланады. Оларды жағу оңай, көбінесе бас бармақпен айналдырылатын дөңгелек механизмі арқылы, ол ферроцерийден жасалған ішкі таяқшаға үйкеліс тудырып, газға немесе мақтаға аққан қызу ұшқындарды шашыратады. Балама ретінде, отынды тұтандыру үшін электр ұшқыны қолданылады. Жыл сайын шамамен 2 миллиард жағылғыш сатылатын болғандықтан, бүгінде от жағудың ең көп таралған тәсілі осы.
Ауаны сығыу
Отты поршень ауаны жылдам қысу арқылы жанғыш затты тұтандырады. Дизель қозғалтқышының принципіне ұқсас, ауаның жылдам қысылуы ішкі кеңістікті 200–370 °C-қа (400–700 °F) дейін қыздырады, бұл оттың өздігінен тұтану температурасынан әлдеқайда жоғары. Қорытуға жарамды, мысалы, көмірленген мата сияқты материал қолданылуы керек. Қысылғаннан кейін поршень жылдам ашылады және отты үлкен мөлшердегі қорытқыш материалға көшіреді.
Күн энергиясы
Күн сәулесі линза (мысалы, күйдіретін шыны) арқылы шоғырландырылып, күннің энергиясын тұтатқышқа бағыттауға болады. Дөңгелек айна да күн сәулелерін тұтатқышқа шоғырландыра алады.
Электрлік
Электрлік от жағу – электрмен қыздырылған заттың тұтанғыш материалға тиюімен жүзеге асырылады. Зат электр пешіндегідей қызыл ыстыққа дейін токтан қыздырылады, содан кейін тұтанғыш материалға тигізіліп, оны тұтандырады. Мысалы, фольга қағаздан жасалған шайнамалы жегудің қаптамасы қызып, тұтанады; немесе фонарь батареясы жұқа сым тормен (мысалы, болат жүнмен) жанасқанда, көмір матасын немесе басқа тұтанғыш материалды тұтандыруға жеткілікті жылу тудырады. Ірі батареялардың ұштары жанасқанда ұшқындар пайда болады.