Кіріспе

"Ропер, Логан және Тирни" мейірбикелік моделі (алғаш рет 1980 жылы жарияланып, кейіннен 1985, 1990, 1998 және соңғы нұсқасы 2000 жылы қайта қарастырылды) – бұл өмірлік қызметтерге (ӨҚ) негізделген мейірбикелік күтім моделі. Ол Ұлыбританияда, әсіресе мемлекеттік секторда кеңінен таралған. Модель авторлары – Нэнси Ропер, Виннифред В. Логан және Элисон Дж. Тирни есімдерімен аталған.

Кіріспе

Бұл модель алғаш рет 1980 жылы әзірленген, және 1976 жылы Нэнси Ропердің жұмысына негізделген. Бұл Ұлыбританияда ең көп қолданылатын мейірбикелік модель болып табылады. Модель 1966 жылы Вирджиния Хендерсонның жұмысынан туындаған күнделікті өмірлік іс-әрекеттерге шамалы дәрежеде негізделген. Осы әйелдердің 2001 жылы жариялаған соңғы кітабы – олардың жиынтық және толыққанды жұмысы, онда олар өз модельдерін қоғамдық қажеттіліктерге деген көзқарастарына сәйкес жаңартады. Модельдің бастапқы мақсаты науқастың күтімі бойында қолданылатын бағалау құралы болу еді, бірақ Ұлыбританиядағы медбикелік тәжірибесінде оны жатаққа түскен кездегі тексеру тізімі ретінде пайдалану қалыпты жағдайға айналды. Көбінесе ол науқастың өмірі ауру немесе ауруханаға жату салдарынан қалай өзгергенін бағалау үшін қолданылады, ал тәуелсіздігін арттыру және өмір сапасын жақсарту жоспарлау құралы ретінде емес.

Тұрмыс-тіршіліктің белсенділігіне әсер ететін факторлар

АЛ-ге әсер ететін келесі факторлар анықталды. Нэнси Ропер 2002 жылы Харрогетте өткен Корольдік медбикелер колледжінің (RCN) Медбикелік студенттер қауымдастығының мүшелерімен сұхбаттасқанда, Ұлыбританияда модельді қолданудағы ең үлкен көңілі толмауы – төменде тізілген бес фактордың қолданылмауы екенін айтты. Ол бұл факторлардың модельді толықтыратынын, оларды ескермеу нәтижесіндегі бағалаудың толық емес және бұрмаланған болатынын жеткізді. Студенттерді осы факторларды модельдің құрамдас бөлігі ретінде түсінуді насихаттау арқылы модельді қолдауға шақырды. Бұл факторлар жеке тұрған жоқ, олар әрбір күнделікті өмірлік қызметке қатысты адамның салыстырмалы тәуелсіздігін (және тәуелсіздікті қалпына келтіру қажеттілігін) анықтау үшін қолданылады. Биологиялық – жалпы денсаулықтың жағдайы, қазіргі ауру немесе жарақат, сондай-ақ адамның анатомиясы мен физиологиясының ауқымы осы аспектіде қарастырылады. Мысалы, қант диабетімен ауыратын адамның тамақтану әрекеттері қант диабеті жоқ адамнан өзгеше болады. Психологиялық – эмоциялар ғана емес, сонымен қатар таным, рухани сенімдер және түсіну қабілетіне әсер етеді. Ропер бұл «білу, ойлау, үміттену, сезіну және сену» туралы екенін түсіндірді. Бұл факторды қолданудың бір мысалы – параноидалық ойлардың байланысқа тәуелсіздікке қалай әсер етуі мүмкін; тағы бір мысал – сауатсыздық денсаулықты нығайтудағы тәуелсіздікке қалай әсер етуі мүмкін. Әлеуметтік-мәдени – қоғам мен мәдениеттің жеке тұлғаға тигізетін әсері. Әлеуметтік класс немесе мәртебеге (қабылданатын немесе нақты) негізделген күтулер мен құндылықтар, сондай-ақ адамның денсаулығына немесе күнделікті өмірлік қызметтерді орындау қабілетіне қатысты. Бұл фактордағы мәдениет – адамның өзі үшін де, басқалар үшін де тәуелсіздігі мен күнделікті өмірлік қызметтерді орындау қабілетіне қатысты сенімдерімен, күтулерімен және құндылықтарымен байланысты. Мысалы, қарт адамға күтім жасағанда, қоғамның мүкісіздік және танымдық төмендеу туралы күтулері мен болжамдары, тіпті егер бұл адамда болмаса да, күтім көрсетуге және тәуелсіздік деңгейін шектеуге құқығы бар адамдардың әрекеттеріне әсер етуі мүмкін. Қоршаған орта – Ропер жоғарыдағы сұхбатта бұл қарастыру оның моделін тұңғыш рет «жасыл» модель деп атауға негіз болғанын айтты, себебі ол қоршаған ортаның күнделікті өмірлік қызметтерге ғана емес, сонымен қатар адамның АЛ-іне тигізетін әсерін де қарастыруды ұсынады. Қоршаған ортаның АЛ-ге әсерін көрсететін мысал – үйдің ылғалдылығының тыныс алу тәуелсіздігіне қалай әсер етуі мүмкін екенін қарастыру (ылғал тыныс алумен байланысты болуы мүмкін); «жасыл» қолданудың тағы бір мысалы – потенциалды қауіпті сұйықтықтармен ластанған бинттерді алып тастағаннан кейін дұрыс жою қажеттігі. Саяси-экономикалық – үкіметтің, саясаттың және экономиканың АЛ-ге тигізетін әсері. Қаржыландыру, мемлекеттік саясат пен бағдарламалар, соғыс немесе зорлық-зомбылық қақтығысы, жәрдемақылардың болуы және оларға қол жеткізу, саяси реформалар мен мемлекеттік мақсаттар, пайыздық мөлшерлемелер және қаржыландырудың қолжетімділігі (мемлекеттік және жеке) сияқты мәселелер осы фактор аясында қарастырылады. Мысалы, тұрғын үй жәрдемақысына үміткер болу адамның тәуелсіздігіне қалай әсер етуі мүмкін, әсіресе егер қазіргі тұрғын үй нашар немесе жеткіліксіз болса; тағы бір мысал – зорлық-зомбылық пен қақтығыс кең таралған жерде өмір сүру адамның өзін-өзі күту қабілетіне қалай әсер етуі мүмкін.

Өмір сүру ұзақтығының жалғасуы

Модель өмір бойына созылатын кезеңді де қамтиды, онда адам туған кезде толық тәуелді күйде болады, өмірдің ортасында толық тәуелсіздікке жетеді, ал қарттық шағында / қайтыс болғаннан кейін қайтадан толық тәуелділікке түседі. Кейбір зерттеушілер өмір бойына созылатын кезең тұқымдану кезінде басталады деп есептейді, ал басқалары – туған сәттен басталады дейді.

Өзгерістер

Қысқа мерзімді емдеу орындарында, мысалы хирургиялық операциялар кезінде немесе бағалаушыға күнделікті өмірдің (ADL) кейбір аспектілерін қолдану қиын немесе күмәнді болған жағдайларда, "сексуалдық қажеттіліктер" және "өлім" (сондай-ақ басқа да мәселелер) жиі назардан тыс қалады. Мұндай өзгерістер мекеменің немесе медбикенің шешімімен жасалады және көбінесе модельдің мақсатын немесе оның құрауыштарын түсінбеу салдарынан туындайды. Бұл жағымсыз жағдай, себебі модельдің қолданылу аясын шектейді, осылайша оның тиімділігін азайтады. Көбінесе клиникалық жағдайларда ADL тізімі бағалау құжаты ретінде қолданылады, бірақ модельдің басқа да маңызды элементтеріне еш сілтеме жасалмайды. Ропердің өзі ADL тізімін "тексеру тізімі" ретінде қолдануға қарсы болды, өйткені бағалау кезінде ADL атауын ғана оқып қоймай, 5 негізгі факторды ескере отырып, ADL аясын толыққанды білу қажет екенін айтқан.