Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстың шайқасы – Висла өзені шайқасы, сондай-ақ Варшава шайқасы деп те аталады. Бұл шайқаста Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс майданында Германия империясы мен Австрия-Мажарстанға қарсы Ресей жеңіске жетті.

Өмірбаян

1914 жылдың қыркүйек айының ортасына қарай ресейлік әскерлер Австрия-Мажарстан армиясын Галицияға тереңдей итеріп, Краков қаласына қауіп төндірді, ал Сербияға жасалған Австрия-Мажарстанның шабуылы сәтсіз аяқталды. Ресейдің қолбасшысы, Ұлы князь Николай Польшада жинаған әскерлер саны артып жатты, оның ішінде 23 тамызда Жапонияның Германияға соғыс жариялауына байланысты Сібірден келген элиталық әскерлер де болды. Ставка (Ресейдің жоғарғы бас штабы) Варшаваның оңтүстігінде шоғырланған күштер – 500 000 адам және 2400 артиллериялық құрал – батысқа қарай жорықтап, қорғанысы нашар Жоғарғы Силезияның неміс өнеркәсіптік аймағына шабуыл жасауды жоспарлады. Немістердің Шығыс майданында тек бір ғана армиясы болды – ол Шығыс Пруссияда орналасқан Сегізінші армия. Бұл армия Тенненберг шайқасы мен Мазур көлдерінің бірінші шайқасында екі ресейлік армияны жеңген болатын. Австрия-Мажарстан армиясын қолдау мақсатында OHL (Oberste Heeresleitung, неміс жоғарғы бас штабы) Силезияда жаңа, Тоғызыншы неміс армиясын құрды. Армияға генерал Рихард фон Шуберт басшылық етті, ал штаб бастығы қызметіне 8-ші армиядан ауыстырылған Эрих Людендорф тағайындалды. Людендорф Силезиядағы жағдайды жылдам бағалап, OHL-дің жаңа бас қолбасшысы Эрих фон Фалькенхайнды Тоғызыншы армияны күшейтуге және шығыстағы екі неміс армиясына Пауль фон Гинденбургті қолбасшы етіп тағайындауға көндірді. Қыркүйек айының соңында Бреслаудағы бас штабымен Тоғызыншы армия XVII, XX, XI гвардиялық корпустарынан, граф фон Бредоудың Ландвер дивизиясынан, 8-ші кавалерия дивизиясынан және 35-ші резервтік дивизиядан тұрды. Прит Буттардың сөзін келтірсек, "Бірнеше Сібір дивизиялары Варшава маңына жиналды, және олардың Оңтүстік-Батыс майдан күштерінің батысқа жасаған жорығын қолдау үшін оңтүстік-батысқа қарай жылжуы мүмкін көрінеді. Осыған қарсы тұру үшін Конрад пен Людендорф келісімге келді, К.у.к. армиясы солтүстік фланғын Висладан солтүстікке қарай кеңейтеді, ал неміс Тоғызыншы армиясы олармен қатар орналасады". 28 қыркүйекте немістер алға жылжуды бастады, ал Данкльдің бірінші армиясы Висла өзенін кешіп, 1 қазан күні Богорияға жетті. 30 қыркүйекте немістер Пудборцқа, ал бес күннен кейін Радом қаласына жетті. Ресейлік жауап ретінде Рузский Калиш қаласына қарай жылжыды, ал Ивановтың екінші, төртінші, тоғызыншы және бесінші армиялары Висла бойында шоғырланды. Ресейдің үшінші және сегізінші армиялары Галицияда қала берді.

Опатов-Климонтовтың жұмысына қатысуы

Силезиядан туындаған қауіпке қарсы тұру үшін ресейліктер Шығыс Пруссиядан және австро-венгрлерге қарсы майданнан әскерлерді кері шақырды. Қарсыласушы әскерлердің көп бөлігін Висла өзені бөліп тұрды. Олқылықты толтыру үшін солтүстіске қарай жылжыған ресейлік корпус Висланың шығыс жағалауымен өтті, бұл олардың сол қанатын қорғады. Әскерлердің қозғалысына Николай Иванов басқаратын Оңтүстік-Батыс майданы мен Николай Рузский басқаратын Солтүстік-Батыс майданы қатысты. Олардың қимылдары жеткілікті үйлесімді болған жоқ. Төртінші және Тоғызыншы армиялардың өткелдерін күзету үшін Висланың батыс жағалауында ресейліктер Радомда 75-ші резервтік дивизияны (Төртінші армия) және генерал Делсальдің тобын – Гвардиялық атқыштар бригадасы, 2-ші атқыштар бригадасы және 80-ші резервтік дивизияны Опатов-Климонтовта орналастырды. Екі топты да Новиков корпусының кавалериялық дивизиялары бақылады. 28 қыркүйекте неміс 9-армиясы Висла өзеніне қарай жоспарланған шабуылды бастады. Неміс XI корпусы, Гвардиясы және австро-венгр I корпусы Делсальдің тобына қарсы қатты жаңбыр астында жылжыды. Неміс армиясының вагондылары Польшаның нашар жолдарына тым ауыр болғандықтан, бірнеше метрлік лайға батып, олар шаруалармен бірге жалдаған жеңіл поляк арбаларын пайдаланды. Алға жылжығанда олар жолдар мен көпірлерді жақсарта отырып, ауыр артиллерияны көтеретіндей етіп, рельстерді еуропалық тарамға сәйкестендірді. (Вена-Варшава жолы бұрыннан еуропалық тарамда болды). Жарылғыш заттарды жол және теміржол көпірлеріне жасырып қойды, қажет болған жағдайда оларды жою үшін. 6 қазанда Данкльдің бірінші армиясының кавалериясы Сандомирге жетті. Орыстар генерал Делсальдің 7000 жаяу әскерін Опатов маңында өлтірілген немесе тұтқынға алынғанмен, қалған күштер Висладан шегінді. 7 қазанда Жозеф Фердинандтың төртінші армиясы Ржешовты басып алды, ал Светозар Бороевичтің үшінші армиясы Пржемысльке қарай жылжыды. 11 қазанда австро-венгр әскерлері Ярославты және 5000 тұтқынды алды, бірақ орыстар Сан өзенінен қайта шегіне алды. Ресейдің үш армиясы неміс 9-армиясына қарсы жинақталып, оңтүстіктегі австро-венгрлерге жасалған қысымды жеңілдетті. 10 қазанда ресейліктерге Висла бойындағы позицияларынан шабуыл жасауға бұйрық берілді. Ресейлік Төртінші армия XIV, XVII және Гвардиялық корпустарымен төменгі Сан және Висла бойына орналастырылды. Олардың солтүстігінде XVI, Гренадерлік және III Кавказ корпустары бар 9-армия орналасқан. Бесінші армия әлі де солтүстікке қарай орналастырылып жатты, ал Варшаваға ең жақын екінші армия I, XXVII және II Сібір корпустарынан тұрды. 13 қазанда Ұлы князь Николай екінші және бесінші ресейлік армияларды Солтүстік-Батыс майданының басқаруына берді, бұл Польшаға басты шабуылды жүргізуге жауапты болды, ал Оңтүстік-Батыс майданы Висла бойындағы неміс және австро-венгр әскерлерін ұстап тұрды. Алайда 11 қазанда Маккенсен басқаратын неміс 9-армиясының XVII корпусы Варшаваға шабуыл жасап, 9-армияның солтүстік қанатын қорғады. Австро-венгрлердің айтуынша, олар өткелдерді тоқтатуға тым кеш келген. Дегенмен, ресейліктер өзен арқылы жеткілікті әскерді жылдам жеткізіп, австро-венгрлерді батысқа қарай шегінуге мәжбүр етті. Тоғызыншы армия штабының үшінші лауазымды қызметкері Макс Хоффманның сөзіне сүйенсек, олар жақын жердегі неміс бөлімшелерін ескертпей шегінген – олар неміс телефон операторының ескертуі арқасында ғана құтылды. Шындығында, австро-венгрлер өз одақтастарын дұрыс хабардар еткен.

Салдары

Буттардың айтуынша, "Неміс және австро-венгр қолбасшыларының екеуі де одақтастары қажеттіні жеткізбегендіктен кері шегінуге мәжбүр болғанын көрсетуге тырысты. Орыс әскері шамамен 12 000 орыс әскерін тұтқынға алғанмен, 40 000-нан астам адамын жоғалтып, Висла өзені арқылы жасалған ресейлік көпір басының ешқайсысын жойған жоқ". 30 қазанда орыстар Лодзь қаласына жетті. Бұл шегініс "ресейлік әскердің Германиямен күресуге деген сенімділігін арттырды". Осылайша ресейлік әскерлер немістерді де, австро-венгрлерді де жеңді. Бірақ олар келесі қадамын анықтаудағы шешімсіздік және әкімшілік шатасу арқасында алған артықшылықтарын жойды. 1 қарашада Гинденбургке Шығыс майдандағы неміс күштерінің барлығына басшылық тапсырылды. Маккенсен 9-армияның қолбасшысы болып тағайындалды, оның көп бөлігі теміржол арқылы Торнға жеткізіліп, ресейлік солтүстік фланга қауіп төндіру үшін орналастырылды. Алайда, Буттардың сөздері бойынша, австро-венгр күштері үшін "Октябрь айындағы барлық жемістер тасталып, қыс бойы Карпаттар мен одан әрі Краковқа дейін созылатын жаңа шеп құрылатын болады".