Кіріспе

Солтүстік Ирландия футболшысы (туған 1965)

Норман Уайтсайд (7 мамыр 1965 жылы туған) – Солтүстік Ирландияның бұрынғы кәсіби футболшысы, жартылай қорғаушы және шабуылшы. Уайтсайд манчестер Юнайтед клубында карьерасын бастады, 1982 жылы 17 жасында кәсіби келісімге қол қойып, команданың маңызды ойыншысына айналды. Келесі жеті жылда клуб сапындағы 278 лига және кубок матчында 68 гол соқты, 1983 және 1985 жылдары екі рет ФА кубогын жеңіп, медальдар иегері атанды. Сонымен қатар, ол 1982 жылғы ФА жастар кубогының финалында, 1983 жылғы Лига кубогының финалында және 1983 жылғы ФА қайырымдылық қалқанында ойнады. 1989 жылдың шілдесіне дейін «Юнайтед» клубында ойнағаннан кейін 600 000 фунтқа «Эвертонға» сатылды. Дегенмен, екі жылдан кейін, жасы 26-да тізе жарақатынан қанағаттандырып, футболдан кетуге мәжбүр болды. Уайтсайд ФИФА Әлем чемпионатына қатысқан ең жас ойыншы, Лига кубогы мен ФА кубогының финалында гол соққан ең жас ойыншы және «Манчестер Юнайтед» сапындағы ең жас гол соққан ойыншы ретіндегі рекордты сақтайды. Солтүстік Ирландия құрамасы сапында 38 матч өткізіп, 1982 және 1986 жылғы Әлем чемпионаттарында ойнады, сондай-ақ 1983–1984 жылдары Ұлыбритания чемпионатында жеңіске жеткен құрамаға көмектесті. Ойыншылық жолын аяқтағаннан кейін подиатр болды және қазір де «Олд Траффордтағы» корпоративтік қонақжайлылық бөлімінде жұмыс істейді.

Алғашқы жылдар

Белфаста Норман мен Айлин Уайтсайдтың ұлы болып дүниеге келген ол Шанкилл-роудта өсті; осы себепті және оның агрессивті, физикалық ойын стиліне байланысты, Манчестер Юнайтед жанкүйерлері оны кейін "Шанкилл Скинхед" деп атады. Отбасы кейін Дунай көшесі, 10-ға көшіп келді, ал отбасының кедейлігі Уайтсайдтың екі бауырымен бір төсекке жатуға мәжбүр етті. Ол "Соғыс" кезеңінен салыстырмалы түрде зардап көрмеді, себебі оның протестант ата-анасы балаларының үйден алыс кетпеуін және Ольстер лоялистерімен араласпауын қатаң бақылап отырды. Шамамен жеті жасында ол "Бойз Бригадасына" қосылды және футболға деген табиғи қабілетін тез көрсетті, өзінен екі есе үлкен балаларға қарсы ойында он гол соқты. Ол Cairnmartin орта мектебінде білім алды және 11 жасқа келгенде Шанкилл аймағында футболдағы дарынды бала ретінде танымал болды. Оны Ипсвич Таун скауты Джим Роджерс (оның мектеп деңгейіндегі голдары оны Солтүстік Ирландиядағы барлық футбол скауттарына жақсы таныстырған) ашқан, ол менеджер Бобби Робсонға Уайтсайд үлкеніп жетілгенше күтуді айтты. Бірақ, Манчестер Юнайтедтің 80 жастағы Ольстер скауты Боб Бишоп, бұрын клуб үшін Белфаст тумасы Джордж Бест пен Сэмми Макилройды тауып шығарған, оған алғашқы ағылшын клубында сынаққа қатысу мүмкіндігін ұсынды.

Манчестер Юнайтед

Уайтсайд Манчестер Юнайтедпен оқушы шарттарына қол қоюға жеткілікті жасқа толғанға дейін бірнеше күн бұрын Ливерпульде сынақтан өтуге шақырылды, бұл Юнайтедтің бас скауты Джо Браунды дереу Белфастқа ұшып барып, оған оқушы келісімшартын ұсынуға мәжбүр етті. Уайтсайд Белфастта қалды және жаттығулар үшін әр апта сайын Манчестерге ұшып келді. 14 жасынан бастап оны Джордж Бестпен (сол кезде мансабының соңына жақындаған) үнемі салыстырып отырды, ал Уайтсайд журналиске «Менің Джордж Бестпен ортақ нәрсем – біз бір жерден келдік, бір клубта ойнаймыз және бізді бір адам ашқан» деген сөзімен мұндай салыстыруларды күшейтті. Оның жарақаттары 1980 жылы, 15 жасында басталды, ол жамбас созылуын емдеу үшін Гленторанның физиотерапевті Боби Макгрегорға барды. Уайтсайдтың айтуынша, оған жасалған күшті массаж таз сүйегіне зиян келтіріп, оның табиғи жылдамдығынан айырды. Кейін жылдамдығының жоқтығы оның ойынындағы жалғыз кемшілік деп есептелді. 1981 жылдың шілдесінде, шеберлік мектебінде алты апта өткен соң, «А» командасының ойынында Престон Норт-Энд ойыншысының көзге көрінбейтін соққысынан Уайтсайдтың оң тізесіне операция жасау қажет болды. Егер жарақат бірнеше жылдан кейін болғанда, ол мансабын сақтап қалуға мүмкіндік беретін инновациялық артроскопиялық операция жасатуға мүмкіндік алатын еді. Жеті ай демалыстан кейін және шеміршектерді алып тастау үшін тағы бір операциядан кейін, ол 1982 жылдың қаңтарында жаттығуларға оралды. Ол зақымдалған тізесі мен тазын өтеу үшін ойын стилін өзгертті және жасөспірімдер командасының жаттықтырушысы Эрик Харрисонның басшылығымен жақсы дамыды. Уайтсайд 1953 жылдан бері Юнайтедтің ең жас бірінші команда ойыншысы болды, ол 1982 жылдың 24 сәуірінде Голдстоун алаңында Брайтон мен Хов Альбионға қарсы 1–0 есебімен жеңіліс ойынында алмастырушы ретінде дебют жасады, 17 жасқа толуына екі апта қалғанда. Кейін ол ФА жастар кубогының финалында Уотфордқа қарсы ойнады, бірақ үлкендер жарысының финалына шығу үшін тағы бір жыл күтуге тура келді. Ол 17 жасқа толған күні Олд Траффордта кәсіби футболшыға айналды, үш жылдық келісімшартқа қол қойды және тізе жарақатынан зейнетке шыққан Стив Коппелмен бірге бөлмеде тұрды. Сондай-ақ, ол Пол Макгратпен жақын достық қарым-қатынас орнатты, ол да тізесімен ұқсас проблемаларға тап болды. Маусымның соңғы күні, 17 жасқа толғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ол клубтың ең жас гол соққан ойыншысы атанды, ол «Олд Траффордта» Сток Ситиге қарсы 2–0 есебімен жеңіліс ойынында гол соқты. Әлем чемпионатындағы өнері менеджер Рон Аткинсонды 1982–83 маусымында Уайтсайдты Франк Стейплтонмен бірге Юнайтед шабуылында ойнатуға көндірді. Екеуі де допты ұстап тұрып, жиі алаңға шығып, жартылай қорғаушы Брайан Робсонға шабуылға қосылуға мүмкіндік берді. Уайтсайд алғашқы бес ойында төрт гол соқты, бірақ кейін 17 ойын бойы гол соқпады. Ол сол маусымда отандық кубок жарыстарында 16 ойында алты гол соқты, «Манчестер Юнайтедке» Лига кубогы мен ФА кубогының финалына өтуге көмектесті, әсіресе ФА кубогының жартылай финалында «Арсеналдан» гол соқты. 17 жасында және 323 күнінде ол «Ливерпульдің» орта қорғаушысы Алан Хансенді жеңіп, «Уэмблиде» Лига кубогының финалында гол соқты, ол Лига кубогы финалында гол соққан ең жас ойыншы болды. 1980 жылдары «Ливерпульге» қарсы үздіксіз өнер көрсетуі үшін «Юнайтед» жанкүйерлері оған «Скаузерлердің жазасы» деген лақап ат берді. Ол ФА кубогының финалында Стейплтонға нәтижелі пас берді, бұл матч Брайтон мен Хов Альбионмен 2–2 есебімен тең аяқталды. 18 жасында және 18 күнінде ол қайта ойнатуда баспен гол соқты, «Юнайтед» 4–0 есебімен жеңіп, ФА кубогы финалында гол соққан ең жас ойыншы атанды. Сондай-ақ, ол бір маусымда екі отандық кубок финалында да гол соққан алғашқы ойыншы болды. Ол сол маусымда барлық жарыстарда 57 рет ойнап, лигадағы үш ойынды ғана өткізіп, барлығы 14 гол соқты. Кейін «Манчестер Юнайтед» «А.С. Миланның» Уайтсайдқа 1,5 миллион фунт стерлинг ұсынғанын қабылдады және оған ауысуға келісуі үшін 100 000 фунт стерлинг ұсынды. Ол ұсыныстан бас тартты, өйткені ол әлі де «Манчестер Юнайтедпен» жақсы болашаққа ие деп ойлады және оған клубқа көшу туралы ойлануға аз уақыт берілді. Ол жалғастырды әсер ету, қарызға беру шабуылшы Гарт Крукске бірінші командаға орын алу және тұрақты келісімшартқа қол қою (бұл ешқашан болған жоқ). Алайда, 1983–84 маусымында «Юнайтед» Кубоксыз қалды, ол екі отандық кубок жарысынан үшінші дивизионға шықты. Ол Еуропа кубогының үшінші раундында «Барселонаны» «Олд Траффордта» 3–0 есебімен жеңіп, алғашқы ойындағы 2–0 есебін өтеді. Ол жартылай финалда «Ювентусқа» қарсы «Стадио Олимпико ди Торинода» 2–1 есебімен жеңіліске ұшырады. 1985 жылдың ақпанына қарай, ол 1984–85 маусымында бар болғаны сегіз ойында бастап ойнады, Стейплтон, Хьюз және жаңадан келген Алан Бразилге қарағанда төмендеп қалды. Алайда, жартылай қорғаушы Реми Мозестің жарақаты алаңның ортасында бос орын қалдырды, ал Уайтсайд интеллектуалды ойынымен және позициялық дағдыларымен бұл рөлде керемет болды және менеджер Рон Аткинсонның клубтағы соңғы уақытына дейін жартылай қорғаушы болып қалды. Ол Брайан Робсонмен мықты серіктестік құрды, екеуі де шабуылға бағытталған ойыншылар болғанына қарамастан, және «Юнайтед» осы жаңа жартылай қорғаушы серіктестігімен алғашқы 15 ойынының біреуінде ғана жеңіліске ұшырады. Уайтсайд 1985 жылдың 9 наурызында ФА кубогының ширек финалында «Уэст Хэм Юнайтедке» қарсы 4–2 есебімен жеңіліс ойынында өзінің кәсіби мансабындағы жалғыз хет-трик соқты. Ол бір аяғымен, бір басымен гол соқты. Ол 1985 жылғы ФА кубогының финалында жеңіс голын соқты, қосымша уақыттың 20-шы минутында оң жақтан қисайған соққы жасады, онда «Юнайтед» 10 ойыншымен «Эвертонды» жеңіп, Уайтсайдқа екінші ФА кубогы жеңісін сыйлады. Голға көрегендік, уақытты дұрыс пайдалану және нақты ату қажет болды. «The Guardian» оның «салқын футболдық миын» және «соққыны ақылмен жасыруын» мақтады. Осы жетістіктен кейін ол жылына 60 000 фунт стерлингтік жаңа келісімшарт жасасты. «Юнайтед» 1985–86 маусымының алғашқы 10 лига ойынын жеңіп, алғашқы 15 ойынында жеңіліске ұшырамады және Бірінші дивизион титулын жеңіп алуға дайын болды. Алайда, маусымның ортасында олар төмендеп, соңғы 18 ойынының тек алтауын ғана жеңіп, маусымды чемпион «Ливерпульден» 12 ұпай қалып қойып аяқтады. Баспасөз клубтың ішімдік мәдениеті мен Рон Аткинсонның тәртіпсіздікке қатысты ыңғайлы көзқарасын форманың төмендеуіне кінәлады, бірақ өзінің автобиографиясында Уайтсайд мұның себебі емес екенін айтады және ойыншылардың ішімдік сеанстары туралы әңгімелер көбінесе асыра сілтегенін мәлімдейді. Сол жазда 21 жастағы Уайтсайд екінші рет Әлем чемпионатына қатысты. Содан кейін оның мансабында ерте төмендеу басталды, бұл 1986 жылдың қарашасында жаңа менеджер Алекс Фергусонның келуімен басталды, маусымның нашар басталуы Рон Аткинсонды қызметтен босату туралы шешімге әкелді. Уайтсайд, әлі де 21 жаста, оң тізесімен қиындыққа тап болды, енді оны зейнетке шығуға әкелуі мүмкін болатын күрделі медициналық процедуралар қажет болды. Фергусон Уайтсайдты шабуылға қайтарды, нәтижесінде ол жарақаттан кейін алғашқы төрт ойынында үш гол соқты. Фергусон оның көптеген ішімдік сеанстарынан кейін Уайтсайдты сөккені де рас. Ол 1986–87 маусымын 37 ойында 10 голмен аяқтады, бірақ «Юнайтед» лигада 11-орынға ғана қол жеткізді. «Мен ең жоғары кластағы ойыншыны көруден туындаған қызығушылықты сезіндім. Оның өзіне сенімділігі 21 жастағы адам үшін керемет болды. Оның техникасының тамаша болуы оған допты оңай басқаруға мүмкіндік берді және ол өзіне уақыт табудың сыйын алды. Ол тыныш арал болды, көтеріліп, асықпай шешімдер қабылдады. Ол сирек иеліктен бас тартты және бұрыштарды арттырды...

Эвертон

Уайтсайд «Эвертонмен» төрт жылдық келісімшартқа қол қойды, ал Алекс Фергюсон оған «Гудисон Паркте» екі жылда Манчестердегі сегіз жылдағыдан көп табыс әкелетін жалақы туралы келісімге келуге көмектесті. Сондай-ақ, Фергюсонды сынаған таблоид мақаласына атын қою үшін оған 50 000 фунт стерлинг ұсынды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты. Ол кезде «Эвертон» «Манчестер Юнайтедке» қарағанда жақындағы жетістіктерге ие болды, екі лига титулын, ФА кубогын және Еуропа Кубок иелерінің кубогын жеңіп алды. Баптырма Колин Харви «Toffees» командасының қосымша жүлделерді жеңіп алу мүмкіндігін арттыруды жоспарлады, сондай-ақ 1989 жылы Майк Ньюэлл, Мартин Киоун, Стефан Рен және Реймонд Аттевельдке де қол қойды. «Эвертон» маусымды алтыншы орында аяқтады, қарсыластары «Ливерпульден» 20 ұпайға қалып қойды. Дегенмен, баптырма Мик Лайонстың қарқынды жаттығулары оның оң тізесіне ауыр тиді, ал 1990 жылдың 20 қыркүйегінде жаттығу матчында жарақат алды, нәтижесінде оң тізесіне тағы бір операция жасау қажет болды. 1990 жылдың қарашасында Ховард Кендалл баптырма болып қайтып келгеннен кейін Уайтсайд бірнеше резервтік команда ойындарында ойнады, бірақ бұл тек болашақты кейінге қалдырды және ол 1991 жылдың маусым айында 26 жасында карьерасын аяқтауға мәжбүр болды. 1992 жылдың мамырында «Олд Траффордта» «Манчестер Юнайтед» пен «Эвертон» арасындағы қоштасу ойыны өтті, бірақ «Юнайтед» өткен аптада титулдан айырылғандықтан, бұл ойынға бар болғаны 7 434 жанкүйер келді.

Халықаралық мансап

Уайтсайд Пеленің әлем чемпионатындағы ең жас ойыншы ретіндегі рекордын бұзды, ол 1982 жылы Испанияда өткен әлем чемпионатында Солтүстік Ирландия құрамасы сапында 17 жас 41 күндік шағында дебют жасады. Билли Бингем оны әлем чемпионатына шақырғанда, ол клуб деңгейінде бар болғаны екі матч өткізген еді. 17 маусымда Сарагосадағы «Ла Ромареда» стадионында Югославияға қарсы өткен матч оның халықаралық аренадағы тұңғыш ойыны болды; ол екінші таймда Ненад Стойковичке жасаған қиын қозғалысы үшін сары карточка алды, ал матч 0:0 есебімен аяқталды. Бес күннен кейін ол командасына Гондураспен 1:1 есебімен тең ойнауға көмектесті, бұл көбіне көңіл көншітпеді және көптеген адамдар Солтүстік Ирландияның турнирде алға жылжу мүмкіндігіне нүке айтты. Олар Валенсиядағы «Месталья» стадионында өткен үшінші және шешуші топтық матчта жауын командасы Испанияға қарсы жеңіске жеткені жөн еді. Олар испандық жанкүйерлердің көптігімен және испан тілінде сөйлейтін төреші Гектор Ортиспен бетпе-бет келді, ол испандық ойыншылардың лас ойынын жазалауға құштар емес еді. Алайда, қақпашы Луис Арконаданың қателігі Герри Армстронгқа ойынның жалғыз голын сыйлады, және Маль Донаги 60-шы минутта алаңнан қуылғанмен, Солтүстік Ирландия 1:0 есебімен жеңіске жетті. Уайтсайд Висенте Кальдерон стадионында Австриямен 2:2 тең түскен матчта сол жақтан шабуылда ойнады. Францияға қарсы жеңіске жетсе, олар жартылай финалға жолдама алатын еді, бірақ Мишель Платинидің шабыттандырған француз командасы 4:1 есебімен жеңіске жетіп, Солтүстік Ирландияны турнирден шығарды. Ол 1984 жылғы УЕФА Еуропа чемпионатының іріктеу турнирінде де өнер көрсетті. Олар соңғы топтық матчында Батыс Германияны 1:0 есебімен жеңді, Уайтсайд әлемдегі ең үздік маркерлердің бірі Карлхайнц Фёрстерден басым түсті. Алайда, немістер топтың соңғы матчында Албанияны жеңіп, топтағы жалғыз жолдама алатын орынды иеленді. Уайтсайд 1983-1984 жылдары Солтүстік Ирландияның Британдық үй чемпионатының 100-ші және соңғы нұсқасын жеңіп алуына көмектесті. Солтүстік Ирландия екінші рет қатарынан әлем чемпионатына қатысу құқығын жеңіп алды, Англиямен өткен соңғы топтық матчында 0:0 есебімен тең түсті. Уайтсайд іріктеу кезеңінде үш гол соқты, және Уинзор Парктегі Румынияға қарсы өткен матчындағы голы шешуші болды, осылайша олар румындардың есебінен чемпионатқа ілікті. 1986 жылғы Мексикада өткен ФИФА әлем чемпионатында ол Эстадио Трес де Марцода Алжирге қарсы 1:1 есебімен тең түскен матчта, соққыдан ауытқып кірген бос допты голға айналдырды. Олар қалған екі топтық матчында жеңіліске ұшырады, Испаниядан 2:1 есебімен және Бразилиядан 3:0 есебімен. Уайтсайд Солтүстік Ирландия құрамасы сапында 8 жыл бойы 38 матч өткізіп, 9 гол соқты. Олар Уайтсайд 16 жаста, ал ол 20 жаста болғанда танысқан. Ол протестант, ал ол католик болғандықтан, Шэнкилл аймағындағы лоялистер тарапынан кек алудан қорқыныш болды. Жұбайлардың үш баласы болды: Делла, Блейн және Клодах. Неке 2001 жылы аяқталды, ал Уайтсайд кейіннен Денизге қайта үйленді. 2023 жылы Блейннің Марселлина атты қызы дүниеге келгенде ол әже болды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Уайтсайд Салфорд университетінде оқып, подиатр мамандығын алды және 1991 жылдың қазанынан 1992 жылдың наурызына дейін Нортвич Виктория клубының бас жаттықтырушысының көмекшісі/физиотерапевті ретінде жұмыс істеді. Ол матчтар арасында көп уақытты саяхатқа жұмсауды ұнатпағандықтан, бұл қызметтен бас тартты. Ойыншылық карьерасы барысында ол жаттықтырушылық лицензия алу үшін Лиллешоллдегі курстарға қатысты, бірақ ол жаттықтырушылыққа баруды қаламады. Оның орнына ол кешкі ас дастарханында сөз сөйлейтін адамға айналды. Сондай-ақ, ол Манчестер Метрополитен университетінде магистратура курсын оқып жүріп, Кәсіби футболшылар қауымдастығында жұмыс істеді. Кейіннен ол Манчестерде жеке подиатр ретінде практика ашты. 2003 жылы ол «Менің Манчестер Юнайтед туралы естеліктерім» атты кітабын жариялады. Жазушы Роб Багчидің көмегімен ол 2007 жылдың тамызында «Determined» атты автобиографиясын жарыққа шығарды, оны Headline баспасы басып шығарды және актер Джеймс Несбиттің алғы сөзімен жарық көрді. When Saturday Comes журналының рецензенты Джойс Вулридж: «Determined – бұл 1980-ші жылдардың ең ерекше футболшыларының бірі туралы қызықты және жақсы жазылған естелік, және Уайтсайд өмірін, тізесін емес, қалай қайта құра алғаны туралы қосымша бұрылыспен толықтырылған» деп жазды. Келесі айда Уайтсайдқа жүрек ырғағы бұзылғаны анықталды. Уайтсайд ITV телеарнасының УЕФА Еуро-2016 турнирін жариялаушысы ретінде жұмыс істеді.