Кіріспе
Джек Чарльтон (8 мамыр 1935 – 10 шілде 2020) – ағылшын кәсіби футболшысы және жаттықтырушы. Ол 1966 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткен Англия құрамасының құрамында болды және 1986 жылдан 1996 жылға дейін Ирландия Республикасы ұлттық құрамасын басқарды, екі әлем чемпионатына және бір Еуропа чемпионатына қатысты. Чарльтон клубтық карьерасының барлық кезеңін 1950 жылдан 1973 жылға дейін «Лидс Юнайтед» сапында өткізді, клубқа Екінші дивизион титулын (1963–64), Бірінші дивизион титулын (1968–69), Англия кубогын (1972), Лига кубогын (1968), «Қайырымдылық қалқанын» (1969), Интер-Ситис Фейрс кубогын (1968 және 1971) жеңіп беруге көмектесті, сондай-ақ Екінші дивизионнан бір рет көтерілуге (1955–56) және Бірінші дивизионда бес рет екінші орынды иеленді, екі Англия кубогы финалында жеңіліске ұшырады және бір Интер-Ситис Фейрс кубогы финалында жеңіліске ұшырады. Оның 629 лигалық және 762 жалпы жарыс ойыны клуб рекордтары болып табылады. Ол «Манчестер Юнайтед» клубының бұрынғы шабуылшысы Бобби Чарльтонның ағасы болды, ол да Англияның әлем чемпионатындағы жеңісіне үлес қосты. 2006 жылы «Лидс Юнайтед» жанкүйерлері Чарльтонды клубтың ең үздік XI құрамына сайлады. 30 жасқа толғаннан бірнеше күн бұрын Англия құрамасына шақырылған Чарльтон халықаралық аренада 35 ойында 6 гол соқты, екі әлем чемпионатына және бір Еуропа чемпионатына қатысты. Ол 1966 жылы Батыс Германияны жеңген әлем чемпионатының финалында ойнады, сондай-ақ Англияның 1968 жылғы Еуропа чемпионатында үшінші орынды жеңіп алуына және төрт британдық құрамалар чемпионатында жеңіске жетуіне көмектесті. 1967 жылы ол «Жылдың үздік футболшысы» атанды. Ойыншылық карьерасын аяқтағаннан кейін жаттықтырушылық қызметке кірісіп, 1973–74 жылдары «Мидлсбро» клубын Екінші дивизион титулына жеткізді және алғашқы маусымында «Жылдың жаттықтырушысы» сыйлығын жеңіп алды. 1977 жылғы сәуірде отставкаға кеткенге дейін «Боро» клубын тұрақты топ ретінде сақтап тұрды. 1977 жылғы қазан айында «Шеффилд Уэнсдей» клубын басқарды және 1979–80 жылдары клубты үшінші дивизионнан жоғары көтерді. 1983 жылғы мамырда «Шеффилд Уэнсдей» клубын тастап, 1983–84 жылдар маусымының соңында «Мидлсбро» клубының уақытша жаттықтырушысы болды. 1984–85 жылдары «Ньюкасл Юнайтед» клубының бас жаттықтырушысы болды. 1986 жылғы ақпанда Ирландия Республикасы ұлттық құрамасын басқарды және оларды 1990 жылы алғашқы әлем чемпионатына алып барды, онда олар жартылай финалға жетті. Ол сондай-ақ елді 1988 жылғы Еуропа чемпионатына және 1994 жылғы әлем чемпионатына сәтті іріктеуге жетектеді. 1996 жылғы қаңтарда ол қызметінен кетіп, зейнеткерлікке шықты. Ол Пэт Кемпке үйленген, олардың үш баласы бар.
Jack Charlton (8 May 193510 July 2020) was an English professional footballer and manager who played as a centre back. He was part of the England national team that won the 1966 World Cup and managed the Republic of Ireland national team from 1986 to 1996 achieving two World Cup and one European Championship appearances. He spent his entire club career with Leeds United from 1950 to 1973, helping the club to the Second Division title (1963–64), First Division title (1968–69), FA Cup (1972), League Cup (1968), Charity Shield (1969), Inter Cities Fairs Cup (1968 and 1971), as well as one other promotion from the Second Division (1955–56) and five second place finishes in the First Division, two FA Cup final defeats and one Inter Cities Fairs Cup final defeat. His 629 league and 762 total competitive appearances are club records. He was the elder brother of former Manchester United forward Bobby Charlton, who was also one of his teammates in England's World Cup final victory. In 2006, Leeds United supporters voted Charlton into the club's greatest XI. Called up to the England team days before his 30th birthday, Charlton went on to score six goals in 35 international games and to appear in two World Cups and one European Championship. He played in the World Cup final victory over West Germany in 1966, and also helped England to finish third in Euro 1968 and to win four British Home Championship tournaments. He was named FWA Footballer of the Year in 1967. After retiring as a player he worked as a manager, and led Middlesbrough to the Second Division title in 1973–74, winning the Manager of the Year award in his first season as a manager. He kept Boro as a stable top flight club before he resigned in April 1977. He took charge of Sheffield Wednesday in October 1977, and led the club to promotion out of the Third Division in 1979–80. He left the Owls in May 1983, and went on to serve Middlesbrough as caretaker manager at the end of the 1983–84 season. He worked as Newcastle United manager for the 1984–85 season. He took charge of the Republic of Ireland national team in February 1986, and led them to their first World Cup in 1990, where they reached the quarter finals. He also led the nation to successful qualification to Euro 1988 and the 1994 World Cup. He resigned in January 1996 and went into retirement. He was married to Pat Kemp and they had three children.
Ерте өмір
1935 жылғы 8 мамырда Нортумберленд қаласының Ашингтон ауылында футболшылар отбасында дүниеге келген Чарлтон бастапқыда кіші інісі Боббиден көлеңкеде қалды. Бобби Манчестер Юнайтедке қабылданса, Джек әскери қызметін атқарып жатқанда осылай болды. Оның ішекшелері Джек Милберн (Лидс Юнайтед және Брэдфорд Сити), Джордж Милберн (Лидс Юнайтед және Честерфилд), Джим Милберн (Лидс Юнайтед және Брэдфорд Парк Авеню) және Стэн Милберн (Честерфилд, Лестер Сити және Рочдейл) болды, ал легендарлық Ньюкасл Юнайтед және Англия футболшысы Джеки Милберн анасының туысы еді. Ашингтон ауылының экономикасы толығымен көмір өндіруге негізделген, және оның отбасы футболдағы шеберлігімен белгілі болса да, әкесі шахтер болды. Әкесі Боб футболға қызығушылық танытпады, бірақ анасы Сисси балаларымен футбол ойнады, кейін жергілікті мектеп командасын жаттықтырды. Ол оларды жасөспірім шағында Ашингтон және Ньюкасл Юнайтедтің ойындарын көруге алып барды, және Чарлтон өмір бойы Ньюкаслдың жанкүйері болды. 15 жасында оған Лидс Юнайтед клубында сынақтан өту ұсынылды, онда оның ішекшесі Джим сол жақ қорғаушы ретінде ойнады, бірақ ол бас тартып, әкесіне шахтада қосылды. Ол шахтада қысқа уақыт жұмыс істеді, бірақ терең жер астында жұмыс істеудің қаншалықты қиын және жағымсыз екенін білгеннен кейін жұмысынан кетті. Ол полицияға түсуге өтініш берді және Лидс Юнайтедтен алған ұсынысын қайта қарады. Лидстегі сынақ ойыны полициямен сұхбаттасумен сәйкес келмеді, сондықтан Чарлтон ойынға қатысуды таңдады; сынақ сәтті аяқталды және ол Элланд Роудтағы командаға қосылды. Батыс Германияда өткен 1988 жылғы Еуропа чемпионатына дайындық идеалды болмады, өйткені негізгі ойыншы Марк Лоуренсон Ахилл сіңірі жарақаттанып, зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болды, Лиам Брэйди тізесіне ауыр жарақат алды және Марк Келли де жарақат алды. Турнирдің алғашқы матчы Некарштадионда Англияға қарсы өтті, және Чарлтон ағылшын қанаттары Крис Уоддл мен Джон Барнстың қаупін ағылшын қорғанысына пас беруге мүмкіндік бермей, доппен ыңғайлы болуына мүмкіндік беру арқылы жоюға болатынын ойлады; бұл ойынды баяулатып, бақылауға келтірді. Оның ойын жоспары жұмыс істеді және Ирландия Рей Хоутон ерте гол соққаннан кейін 1:0 есебімен жеңіске жетті. Содан кейін ол Ронни Уилан мен Кевин Шидиді орталық жартылай қорғаушы ретінде ойнатып, жарақат алған ойыншылардың орнын толтырды, және Нидерсаксенштадионда КСРО-мен 1:1 тең түскенде керемет өнер көрсетіп, ұпай жинады, голды Уилан соқты. Олар Паркштадионда Нидерландыға қарсы бір ұпайға ие болуы керек еді, және Чарлтон қақпашы Пакки Боннермен уақытты ысырап ету жоспарын жасады, бірақ төреші Хорст Бруммейер оған риза болмағандықтан одан бас тартуға мәжбүр болды. Ирландия ойынды 1:0 есебімен жеңді, Вим Кифт 82-ші минутта гол соқты.
1990 жылғы әлем чемпионаты
1990 жылғы әлем чемпионатына іріктеу үшін Шарлтон Испания, Венгрия, Солтүстік Ирландия және Мальтадан тұратын топта алғашқы екі орынға таласты. Кампанияны ол Белфасттың «Виндзор Парк» стадионындағы қиын матчта бастады, ал Солтүстік Ирландиямен голсыз тең түскенде, ұпай үшін қақпашы Джерри Пейтонға риза болды. Жарақаттардың тізімі ұзақ болғандықтан, Испаниямен «Эстадио Бенито Вилламарин» стадионында тек негізгі құрамның қалдықтары ғана алаңға шықты, бұл қорғаушы Дэвид О’Лириді қайта шақыруға себеп болды, бірақ Ирландия 2:0 есебімен жеңілді. Олар Будапешттің «Непстадион» стадионынан да голсыз тең түскен күйі шықты, бірақ ойынды басымдықпен өткізгеніне қарамастан, екі ұпайды ала алмағаны үшін сынға ұшырады. Ирландияның тарихындағы алғашқы әлем чемпионатына іріктеуі «Та’ Қали» ұлттық стадионында Джон Олдридж екі гол соққаннан кейін 2:0 есебімен жеңіске жеткенде расталды. «Италия-90» турнирінде Ирландияның қарсыластары Англия, Египет және Нидерланды болды. Шарлтон Англияның Уэддл, Барнс, Брайан Робсон және Пол Гаскойньдан құралған төрт орта алаң шеберінің қорғау шебіне жеткілікті көмек көрсетпейтінін сезінді, және бұл дұрыс екені кевин Шиди Гари Линекердің голына жауап беріп, «Стадио Сант’Элия» стадионындағы топтық кезеңнің ашылу матчында 1:1 есебімен тең түскенде дәлелденді. «Стадио Ла Фаворита» стадионындағы Египет командасына қарсы нашар ойын нәтижесінде екі команда да гол соға алмады. Олар Ниалл Квинннің 71-ші минутта Рууд Гуллиттің голына жауап бергеннен кейін 1:1 есебімен тең түскен топтық кезеңді аяқтады, содан кейін екі команда да Египеттен озып шығу үшін тең түсуге келісті. Ирландия содан кейін екінші кезеңде Румынияны жеңді, бұл матч 0:0 есебімен тең түскеннен кейін пенальтилер сериясінде шешілді. Содан кейін команданың барлық ойыншылары Ватикан қаласындағы Папа Иоанн Павел II-мен кездесті. «Италия-90» (1990 жылғы ФИФА Әлем чемпионаты) турнирінде Ирландияның күтпеген табысының ең жарқын сәті 25 маусымда Дублиндегі «Уолкинстаун» айналымында болды, осы күні Ирландия Румынияны пенальтилер сериясінде жеңді. Жақын маңдағы «Кестрел» және «Черри Три» пабтарынан шыққан көпшілік жеңісті тойлау үшін айналымға басып кірді. Бұл қуанышты көріністердің әуесқой түсірілімдері сол жылы Ирландияның табысымен байланыстырылды және он жылдық экономикалық төмендеуден кейін елде үміт сезімін бейнеледі. Шарлтон 2020 жылы қайтыс болғаннан кейін жанкүйерлер айналымға жиналып, сол сәтті қайта жасап, бұрынғы бас жаттықтырушыға құрмет көрсетті. Ирландия ақырында «Стадио Олимпико» стадионындағы ширек финалда 1:0 есебімен турнирдің иесі Италияға есе жіберді. Назардың жоғалуы салдарынан Италияның Сальваторе Шиллачи 38-ші минутта гол соқты, ал Ирландия теңестіруші гол соғу үшін жеткілікті мүмкіндіктер жасауға қол жеткізе алмады. Дублинге оралғаннан кейін 500 000-нан астам адам команданы қарсы алуға келді.
Еуро 1992 іріктеу
Швецияда өткен "Еуро-92" чемпионатына іріктеу кезеңінде Ирландия Англия, Польша және Түркия құрамаларымен бір топқа түсті. Олар өз алаңында түріктерді 5:0 есебімен жеңіп, содан кейін ағылшындармен екі ойында да 1:1 есебімен тең түсті; екі кездесуде де Ирландия Англиядан басым болды, ал Чарлтон Хоутонның екі ойында да оңай гол мүмкіндіктерін пайдаланбағанын айтып, "екі рет оларды құтқарып қалды" деді. Үйде Польшамен 0:0 есебімен тең түскеннен кейін, олар Познаньдегі қайта матчта 3:1 есебімен алға шықты, бірақ соңғы минуттарда екі гол жіберіп, ойын 3:3 есебімен аяқталды. Ирландия Стамбулдағы Инөнү стадионының қауесті атмосферасына қарамастан, Түркияны 3:1 есебімен жеңді, бірақ Англия Польшада соңғы минутта теңестіру голын соғып, турнирге қатысу мүмкіндігінен айырылды.
1994 жылғы әлем чемпионаты
1994 жылы АҚШ-та өткен әлем чемпионатына ілікпеу үшін Ирландия Испания, Дания, Солтүстік Ирландия, Литва, Латвия және Албаниядан құралған жеті командалық топта бірінші немесе екінші орынды алуы тиіс болды. Литва, Латвия және Албания ирландтарға айтарлықтай қарсылық көрсетпеді, ал осы үш командамен үйде және сыртта өткен матчтар Ирландияға ең жоғары екі ұпай әкелді. Ең қиын екі матч – Дания және Испаниямен сырттағы ойындар – голсыз тең түсті. Испандықтарға қарсы Джон Алдридж соққан гол судьялар тарапынан есептелмеді, тіпті Испанияның бас жаттықтырушысы Хавьер Клементе оның жарамды болуы керек екенін айтты. Ирландия үйінде Солтүстік Ирландияны 3:0 есебімен жеңіп, Даниямен 1:1 есебімен тең түсті. Соңғы матч Белфаста Солтүстік Ирландияға қарсы өткізілді, ол «Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар» кезеңімен бірге келді. Куинн гол соққанда, Солтүстік Ирландияның бас жаттықтырушысының көмекшісі Джимми Николл өзінің әріптесі Морис Сеттерске (Шарлтонның көмекшісі) «Сенің қолыңа!» деп айғайлады. Бұған жауап ретінде Шарлтон соңғы сигналдан кейін Солтүстік Ирландияның бас жаттықтырушысы Билли Бингемге жуысып, оған «Сен де, Билли!» деді. Ол турнир алдында қиын матчтарды жоспарлады, нәтижесінде Ирландия сыртта Нидерланды мен Германияны жеңіп, жағымды нәтижелерге қол жеткізді. Ирландия турнирдің топтық кезеңін Giants стадионында Италияны 1:0 есебімен жеңіп бастады, 11-минутта Рей Хоутон жеңіс голын соқты. Содан кейін олар Флорида Citrus Bowl стадионында Мексикаға 2:1 есебімен есе жіберді, осы кезде Шарлтон алаңдағы шенеунікпен дауласты, ол ойынға кіргісі келген қосалқы ойыншы Джон Алдриджге (кейін ол құтқару голын соқты) кедергі келтірді, ал оның әріптесі Томми Койн алаңнан шығып, құрсаулап отырғанда. Дауласуы үшін Шарлтон ФИФА тарапынан Норвегияға қарсы топтық кезеңнің соңғы матчына қатысудан шеттетілді және Ирландияның 0:0 есебімен тең түскенін комментаторлар тақтасынан бақылады. Олар 16-шы турда Нидерландымен кездесті; Деннис Бергкамп 11-минутта гол соғып, голландиялықтарды алға шығарды, Марк Овермарс Терри Феланның қатесін пайдаланды, ал Вим Йонк 30 метрден гол соғып, ойынның екінші және соңғы голын соқты, бірақ Пэки Боннер одан бұрынғыдай сақтап ала алмады. Оның жетістіктері үшін 1994 жылы Шарлтонға Дублин қаласының құрметті азаматы атағын қала әкімі Томас МакГилла табыс етті, ол 1854 жылдан бері осы құрметке ие болған алғашқы ағылшын болды.
1996 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу
Ирландия құрамасы Еуро-96 турниріне ілікпеді, топтағы алғашқы үш ойынын жеңіп, оның ішінде Солтүстік Ирландияны 4:0 есебімен ұтқанмен. Республиканың келесі матчы да Солтүстік Ирландияға қарсы болды, бірақ нәтиже 1:1 тең түсті. Осыдан кейін Республиканың ойыны дұрыс болмады, себебі Рой Кин, Энди Таунсенд, Джон Шеридан және Стив Стаунтон сияқты негізгі ойыншылар жарақат алды. Күшті Португалияны жеңгеннен кейін, ирландтар Лихтенштейнмен ұятты 0:0 тең түсті (бұл Лихтенштейннің он матчтағы жалғыз ұпайы болды), содан кейін Австрияға екі рет жеңілді, екі ойында да 3:1 есебімен. Латвияны жеңгеніне қарамастан, Ирландия Лиссабонда Португалияны ұтып, тікелей ілікпек болды, бірақ 3:0 есебімен жеңілді. Топта екінші орынды алды, гол айырмасы бойынша Солтүстік Ирландиядан жоғары болды, бірақ ең нашар көрсеткен екінші орын алғандықтан, Нидерландқа қарсы «Энфилд» стадионында плей-офф ойыны өткізуге тура келді; Патрик Клюверттің екі голынан кейін Ирландия 2:0 есебімен жеңілді. Шарлтон ойыннан кейін көп ұзамай отставкаға кетті. "Шын жүрегіммен, мен командамнан барлық мүмкіндігімді алып шыққанымды білдім – кейбір тәжірибелі ойыншыларым маған бар күштерін берді." | Шарлтон автобиографиясында зейнетке шығу туралы шешімін түсіндірді.
Жеке өмір
Чарлтон 1958 жылдың 6 қаңтарында Пат Кемпке үйленді, ал оның інісі Бобби куәгер болды. Чарлтон әуесқой балықшы еді және дала спортымен айналысты. Саяси көзқарасы бойынша Чарлтон социалист болған. Ол Антифашистік лиганың негізін қалаушылардың бірі еді. Әйелімен бірге 1984-85 жылдарғы Ұлыбритания кеншілер ереуілін қолдады және ереуілдегі кеншілерге митингтерге бару үшін екі көлігін берді. Ол 1972 және 1996 жылдары "Desert Island Discs" бағдарламасына қатысты және өзімен бірге Марк Твеннің "Том Сойердің басынан өткендері" және "Хаклберри Финннің басынан өткендері" кітаптарын, "Тіршілікке қалай бейімделу" энциклопедиясын, телескоп пен балық аулауға арналған таяқшаны алып кетті. Чарлтон 1973 жылы "Бұл сіздің өміріңіз" бағдарламасында Эмонн Эндрюс тарапынан күтпеген сыйға ие болды. 1974 жылы туған күніне орай Британ империясы орденінің офицері (OBE) атағымен марапатталды. 1994 жылы Дублин қаласының құрметті азаматы атанды және 9 қыркүйекте Лимерик университетінен ғылым докторы (D.Sc.) дәрежесін алды. 2020 жылы Ирландиядан тыс жерлердегі ирландтарға арналған Президенттік арнайы қызмет көрсету сыйлығымен марапатталды. 1997 жылы Нортумберленд графтығының орынбасары болып тағайындалды. Ирландияның Корк әуежайында оның толық бойы бейнеленген мүсіні орнатылған, онда ол балық аулау киімдерімен отырғанда, қолында шапан балығы бар. 2019 жылдың 4 желтоқсанында ол 1960 және 1970 жылдардағы Реви командасының басқа мүшелерімен бірге Лидс қаласының құрметті азаматы атанды, бірақ салтанатқа қатыса алмады. 1996 жылғы өмірбаянында ол інісі Боббимен қарым-қатынасының шиеленіскенін айтты. Джек Боббидің Нормаға үйленгеннен кейін Чарлтон отбасынан суық қатынас жасағанын сезді, себебі Норма анасымен жақсы тіл табыса алмады. Бобби анасының 1992 жылдан кейін қайтыс болғанға дейін, 1996 жылдың 25 наурызында қайтыс болғанға дейін көрмеді, бірақ ол Нормамен бірге оның жерлеу рәсіміне қатысты. Екі бауыр бір-бірінен алыс болғанымен, Джек 2008 жылдың 14 желтоқсанында Боббиге BBC Sports Personality of the Year Lifetime Achievement Award сыйлығын табыс етті.