Дункан Эдвардс: Футбол тарихындағы қаһарман трагедиясы

Кіріспе

Англия футболшысы (1936–1958)

Дункан Эдвардс (1 қазан 1936 – 21 ақпан 1958) – Англия футболшысы, «Манчестер Юнайтед» клубы мен Англия Ұлттық құрама командасының сол жақ жартылай қорғаушысы ретінде ойнаған. Ол 1950 жылдардың ортасында бас жаттықтырушы Мэтт Басби басшылығымен құрылған «Бусби Бэйбз» командасының мүшесі болды, клуб үшін 177 матч өткізді. Ол физикалық күшімен, жанкештілігімен және алаңдағы беделімен ерекшеленді, барлық уақыттағы ең мықты футболшылардың бірі саналады. Мюнхендегі әуе апатынан көз жұмған сегіз ойыншының бірі, ол бастапқыда аман қалғанмен, екі аптадан кейін ауруханада алған жарақатынан қайтыс болды. Көптеген замандастары оны өздері ойнаған ең жақсы, тіпті ең жақсы футболшылардың бірі деп еске алады. Вудсайдта (Дадли) дүниеге келген Эдвардс жасөспірім шағында «Манчестер Юнайтед» клубымен келісімшарт жасады және Футбол лигасының бірінші дивизионында ойнаған ең жас ойыншы, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Англия құрама командасының ең жас ойыншысы атанды. Ол ел үшін жоғары деңгейде 18 рет өнер көрсетті. Бес жылға жетпеген кәсіби мансабында «Юнайтед» клубының Футбол лигасының екі чемпионатында және екі ФА қайырымдылық кубогында жеңіске жетуіне, ал Еуропа кубогының жартылай финалына жол табуына үлкен үлес қосты.

Ерте өмір

Эдвардс 1936 жылғы 1 қазанда Дадлидің Вудсайд ауданындағы 23 Малверн Крессент мекенжайында дүниеге келді. Ол Гладстон мен Сара Энн Эдвардстың тұңғыш баласы және ересек жасқа жеткен жалғыз баласы болды, оның кіші қарындасы Кэрол Энн 1947 жылы 14 апталық шала сәби кезінде қайтыс болды. Эдвардс туғаннан кейін көп ұзамай оның отбасы да Дадлидегі 31 Elm Road Priory Estate-ке көшіп келді. Эдвардс 1941 жылдан 1948 жылға дейін Приориялық бастауыш және кіші мектептерде, ал 1948 жылдан 1952 жылға дейін Вулвергемптон-стрит орта мектебінде білім алды. Сондай-ақ ол мектептік моррис биіне қатысты. Ол Ұлттық Моррис және қылыш биі фестиваліне қатысуға іріктелді, бірақ сонымен бірге 14 жасқа дейінгі Англия мектептері футбол федерациясының құрамасына да сынаққа шақырылды, бұл оқиға сол күніне сәйкес келді, сондықтан ол соңғысын таңдады. Эдвардс іріктеу комиссиясын әсерлі етіп, Англия мектептерінің XI құрамына шақырылды және 1950 жылғы 1 сәуірде Уэмбли стадионында Уэльстің құрама командасына қарсы тұңғыш ойынын өткізді. Көп ұзамай ол екі маусымға команда капитаны болып тағайындалды. Осы кезде ол ірі клубтардың назарына ілігіп, 1948 жылы «Манчестер Юнайтед» клубының скауты Джек О'Брайен менеджер Мэтт Басбиге «Бүгін ерекше бақылауды қажет ететін 12 жасар мектеп оқушысын көрдім. Оның аты – Дункан Эдвардс, Дадлиден» деп хабарлады. Эдвардс 1952 жылғы 2 маусымда «Юнайтедке» аматор ретінде қосылды, бірақ оның алғашқы кәсіби шартына қол қою туралы мәліметтер әртүрлі. Кейбір хабарлар оның 1953 жылғы қазанда, 17 жасқа толған күні қол қойғанын айтады, ал басқалары бір жыл бұрын қол қойғанын мәлімдейді. «Вулверхэмптон» клубының бас жаттықтырушысы Стэн Каллис өте талантты жергілікті жас ойыншыны жіберіп алғанын өкінді және «Юнайтедтің» Эдвардс немесе оның отбасына қаржылық жеңілдіктер ұсынғанын айыптады, бірақ Эдвардс әрқашан Ланкашир командасында ойнағысы келгенін мәлімдеді. Футболдағы мансабы сәтті болмауы мүмкін деген алаңдаушылықпен, ол сонымен қатар ағаш өңдеушінің шәкірті болып жұмыс істеді.

Мансап

Эдвардс манчестерлік «Юнайтедтің» жастар құрамасында карьерасын бастады және 1953 жылы алғашқы ФА жастар кубогын жеңген команда үшін бірнеше ойын өткізді, бірақ финалға дейін бірінші командада дебют жасады. 1953 жылғы 4 сәуірде ол Футбол лигасының бірінші дивизионында «Кардифф Ситиге» қарсы ойнады, онда «Юнайтед» 4:1 есебімен жеңілді, ол 16 жас 185 күндік болды, бұл оны ағылшын футболының жоғары лигасында ойнаған ең жас ойыншы етті. 1953–54 жылғы маусымда Эдвардс «Юнайтедтің» бірінші командасының жартылай тұрақты ойыншысы ретінде көзге түсті және «Борнлиге» қарсы ФА кубогында жеңіске жеткенде 24 лигалық матчта ойнады. Дегенмен, ол әлі де жастар құрамасының белсенді мүшесі болды және екінші маусымда жастар кубогын жеңіп алған командада ойнады. Ол Англия құрамасына шақырылған, бірақ іріктеу комитеті оны 27 наурыздағы «Арсеналға» қарсы ойын кезінде көргенде нашар өнер көрсеткендіктен шақырылмады. Келесі маусымда ол «Юнайтедтің» тұрақты сол жартысы ретінде танылды, 36 бірінші командада алаңға шықты және аға деңгейде алғашқы голдарын соғып, маусымды алты голмен аяқтады. Ол Футбол лигасының XI құрамына да іріктелді және Шотландия лигасының командасына қарсы көрнекі матч өткізді. Наурыз айында ол Англияның B құрамасында Германияның жақсы құрамасына қарсы ойнады және баспасөзde «нашар өнер көрсеткені» үшін сынға ұшырағанмен, бір аптадан кейін толық ұлттық құрамаға шақырылды. Ол өзінің тұңғыш ойынын 1955 жылғы 2 сәуірде Шотландияға қарсы матчта 18 жас 183 күндік Ұлыбританияның үй чемпионатында өткізді. Бұл оны Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Англияның ең жас дебютанты етті, бұл рекорд Майкл Оуэн 1998 жылы ақпанда Англияда тұңғыш рет ойнағанға дейін 43 жыл бойы сақталды. Үш аптадан кейін «Юнайтед» оны клубтың үшінші рет ФА жастар кубогының финалына іріктеу үшін жастар құрамасына әлі де жарамды екендігін пайдаланды. Жастар құрамасында Англияның халықаралық ойыншысын орналастыру шешімі қатты сынға ұшырады, ал Мэтт Бусби осы шешімді қорғап газет мақаласын жазуға мәжбүр болды, бұл «Юнайтед» үшін оң нәтиже берді, өйткені қанатты жартысы үшінші жастар кубогының жеңімпазы болды. Осы уақытқа дейін жас ойыншылар бірінші команданы тез арада басып алды. 1955 жылғы мамыр айында Эдвардс Англия құрамасына таңдалды, ол Франция, Португалия және Испанияға қарсы матчтарға Еуропаға барды, үш матчтың барлығында да алаңға шықты. Ол командаласы Бобби Чарлтонмен бірге Шрусберидің маңында орналасқан, бірақ оған «Юнайтед» үшін ойнау үшін демалуға рұқсат етілді. Ол сондай-ақ Уэльсте болашақ «Тоттенхэм Хотспур» менеджері Кит Беркиншоумен бірге қызмет етті. Эдвардс армиялық жекпе-жектерге қатысып, бір маусымда барлығы 100-ге жуық жекпе-жек өткізді. 1955–56 жылдар маусымында, қатты тұмау ауруына байланысты екі айға жуық ойыннан қайтқанына қарамастан, Эдвардс 33 рет алаңға шықты, өйткені «Юнайтед» Футбол лигасының чемпионы атанды, ең жақын бәсекелесі «Блэкпулдан» 11 ұпаймен озып кетті. Келесі маусымда ол 34 лигалық матч өткізді, оның жалпы саны 100-ден асты, «Юнайтед» екінші рет лига чемпионы атанды, сондай-ақ 1957 жылғы ФА кубогының финалында өнер көрсеткен командада болды, онда «Юнайтед» 2:1 есебімен «Астон Вилладан» жеңілгеннен кейін «Даблдан» қалып қойды. Ол сондай-ақ «Юнайтедтің» Еуропа кубогына алғашқы рет қатысқан кезінде жеті рет алаңға шықты. Ол Англия құрамасының тұрақты мүшесі болды, 1958 жылғы әлем чемпионатына Англия құрамасының негізгі ойыншысы болады деп күтілді және қартайған Билли Райттың орнын басатын үміткер ретінде қарастырылды. Эдвардс 1957–58 жылғы маусымды жақсы формада бастады және Италияның үздік клубтары оны қол қоюға тырысып жатыр деген хабарлар көп болды, «Юнайтед» үшінші рет лига титулына үміткер болып, «Вулвергемптон Уондерерспен» күресті және FA кубогы мен Еуропа кубогында күшті бастама жасады. Англиядағы соңғы матчы 1958 жылғы 1 ақпанда өтті, ол «Юнайтедке» «Арсеналды» 5:4 есебімен жеңуге көмектескен алғашқы голды соқты. Баспасөз оның өнерін сынға алды, Sunday Pictorials тілшісі Эдвардстың «осы әсерлі ойында Англия командасының менеджері Уолтер Винтерботтомды таң қалдырмайтынын ойламайды. Ол «Арсеналдың» төртінші голында кінәлі болды, себебі гол соғудың орнына допты ұстап тұрды». Бес күннен кейін ол өзінің соңғы матчын ойнады, өйткені «Юнайтед» «Ред Стар Белградқа» 3:3 есебімен теңестіріп, Еуропа кубогының жартылай финалына 5:4 есебімен өтті.

Edwards began his Manchester United career in the youth team and made several appearances for the team that won the first ever FA Youth Cup in 1953, but by the time of the final had already made his debut for the first team. On 4 April 1953 he played in a Football League First Division match against Cardiff City, which United lost 4–1, aged just 16 years and 185 days, making him the youngest player ever to play in the top flight of English football. The 1953–54 season saw Edwards emerge as a semi regular player in the United first team. and went on to appear in 24 league matches as well as United's FA Cup defeat to Burnley. Nonetheless he was also still an active part of the youth squad and played in the team which won the Youth Cup for the second consecutive season. and was considered for inclusion in the full England team, but on the day when the selection committee watched him in action, against Arsenal on 27 March, he gave a poor performance and was not called up. The following season, he established himself as United's regular left half, making 36 first team appearances and scoring his first goals at senior level, finishing the season with six to his name. although he was selected for a Football League XI which played an exhibition match against a Scottish League team. In March he played for England B against an equivalent team from Germany and, despite being criticised in the press for his "poor showing", was called up for the full national team a week later. He made his debut in a match against Scotland on 2 April 1955 in the British Home Championship aged 18 years and 183 days, making him England's youngest debutant since the Second World War, a record which stood for 43 years, until Michael Owen made his England debut in February 1998. Three weeks later United took advantage of the fact that he was still eligible for the youth team to select him for the club's third consecutive FA Youth Cup final. The decision to field an England international player in the youth team was heavily criticised, and Matt Busby was forced to pen a newspaper article defending this decision, which paid off for United as the wing half was instrumental in a third Youth Cup win. By now, the younger players were rapidly taking over the first team. In May 1955, Edwards was selected for the England squad which travelled to mainland Europe for matches against France, Portugal and Spain, starting all three matches. He was stationed at Nesscliffe near Shrewsbury along with teammate Bobby Charlton, 12 months his junior, but was allowed leave to play for United. He also served in Wales alongside future Tottenham Hotspur manager Keith Burkinshaw. Edwards took part in army matches, and in one season played nearly 100 matches in total. In the 1955–56 season, despite missing nearly two months of action due to a severe bout of influenza, Edwards played 33 times as United won the championship of the Football League by a margin of 11 points ahead of their nearest challengers Blackpool. The following season he made 34 league appearances, taking his total past the 100 mark, as United won a second consecutive league title, and was also in the team that contested the 1957 FA Cup Final, in which United missed out on the Double after a 2–1 defeat to Aston Villa. He also made seven appearances during United's first ever foray into the European Cup,

By now he was also a regular in the England team, featuring in all four of England's qualifying matches for the 1958 World Cup and scoring two goals in the 5–2 win over Denmark on 5 December 1956. He was expected to be a key player for England in the 1958 World Cup, and was seen as a likely candidate to replace the ageing Billy Wright as national team captain. Edwards began the 1957–58 season in good form and rumours abounded that top Italian clubs were seeking to sign him, as United battled with Wolverhampton Wanderers in their bid for a third successive league title, and made a strong start to their quest in the FA Cup and European Cup. His final match in England took place on 1 February 1958, when he scored the opening goal to help United defeat Arsenal 5–4 at Highbury. The press were critical of his performance, with the Sunday Pictorials correspondent writing that he did not "think [Edwards'] display in this thrilling game would impress England team manager Walter Winterbottom, who was watching. He was clearly at fault for Arsenal's fourth goal when, instead of clearing, he dallied on the ball". Five days later he played his last ever match as United drew 3–3 away to Red Star Belgrade to progress to the semi finals of the European Cup by an aggregate score of 5–4.

Өлім

1958 жылғы 6 ақпанда Белградтан үйге қайтып келе жатқан Эдвардс пен оның командаластарының ұшағы Германияның Мюнхен қаласында жанармай құюдан кейін ұшып кеткен кезде апатқа ұшырады. Оқиға орнында жеті ойыншы мен 14 жолаушы қаза тапты. Дәрігерлер оның жазылуына үміттенді, бірақ футбол ойнау мүмкіндігіне күмән келтірді. Эдвардс ауруханаға жеткеннен кейін жақын арада есін жинады. 14 ақпанда оның жағдайы "қатты жақсарғандығы" хабарланды. 19 ақпанда оның жағдайы нашарлап, "жасанды бүйрек аппаратын қолдану" "қатаң шеңберге айналып, күшін бірте-бірте әлсіретіп" "тез құлдырап бара жатқаны" туралы хабарланды. Дәрігерлер бірнеше күн бұрын оның өмірі үшін күресіне "таңырғандарын" айтқан еді. Келесі күні оның жағдайында "марқұ әлсін жақсару" байқалды. Медбикелер оның қан айналымы нашарлап бара жатқанын байқады, инъекциялар оны уақытша жақсартты, бірақ күші таусылып, медициналық қызметкерлер оны құтқара алмады. Ол 1958 жылғы 21 ақпанда сағат 02:15-те қайтыс болды. Өліміне бірнеше сағат қалғанда, сәйкес келіп, Ұлыбританияда Чарльз Бьюкеннің "Футбол айлығының" жаңа саны жарық көрді, мұқабасында күлімдеген Эдвардстың суреті бейнеленген. Эдвардс бес күннен кейін Дадли зиратында жерленді. Оның қабірінде: "Естелік күні, қайғымен еске аламыз, қоштасусыз, ол бізді тастап кетті" деп жазылған. 1961 жылы Мэтт Басби "Приори" шіркеуінің қауымдық шіркеуінде оның ескерткішін ашты. 1993 жылы ол жерленген зиратқа жақын орналасқан тұрғын үйлердің бір бөлігі "Дункан Эдвардс көшесі" деп аталды. Ол өскен жеріне жақын орналасқан "Приори" ауданындағы "Реннің ұясы" пабы 2001 жылы оның құрметіне "Дункан Эдвардс" деп аталды, бірақ ол бес жыл ішінде жабылып, кейіннен өрт сөндірушілер оны қирату алдында өртке ұшырады. 2006 жылы Эдвардс бала кезінде жиі ойнаған "Приори" саябағында 100 000 фунт стерлингтік ойын алаңы ашылды. Оны сэр Бобби Чарлтон ашты. 2008 жылы Дадлидің оңтүстік айналма жолы оның құрметіне "Дункан Эдвардс жолы" деп аталды. Бұл жол оның ескерткіші ашылған күні, шамамен он жыл бұрын қозғалысқа ашылған еді. 2016 жылы жабылғанға дейін Дадли мұражайы мен өнер галереясында оның мансабына арналған естеліктердің көрмесі өтті, оның ішінде Англия құрамасының жейдесі де болды. Бұл коллекция алғаш рет 1986 жылы Дадли демалыс орталығында, оның анасы мен Бобби Чарлтонның қатысуымен қойылған еді. Манчестерде "Дункан Эдвардс үйі" деп аталатын тұрғын үй кешені бар, оның ішінде Эдди Колман, Роджер Бёрн және Томми Тейлор сияқты Мюнхен апатының құрбандарының есімдерімен аталған көшелер желісі бар. 2011 жылғы 8 шілдеде Бобби Чарлтон Стретфордтағы Эдвардс және басқа "Юнайтед" ойыншылары тұрған жердегі қазба орнында көк тақтаны ашты. 2022 жылы Дадлиде жаңа демалыс орталығы ашылды және "Дункан Эдвардс демалыс орталығы" деп аталды. 1996 жылы Эдвардс Англияның 1996 жылғы Еуропа чемпионатының құрметіне шығарылған британдық маркаларда бейнеленген бес қайтыс болған ойыншының бірі болды. Ол 2011 жылғы британдық телефильмінде Сэм Клэфлиннің Мюнхен апатына және оған дейінгі екі жылдағы команданың табысына арналған "United" фильмінде сомдалды. Эдвардстың замандастары оның қабілеттерін жоғары бағалады. Бобби Чарлтон оны өмірінде көрген ең жақсы ойыншы деп сипаттады. Терри Венаблс оның тірі болғанында, 1966 жылы Англия құрамасының капитаны ретінде әлем кубогын Бобби Мур емес, Эдвардс көтеретінін айтты. Томми Дочерти "Дунканның ең үздік ойыншы болатынына күмәнім жоқ. Бұл тек британдық футбол емес, "Юнайтед" пен Англия құрамасы, сонымен қатар әлемдегі ең үздік ойыншы болатын. Джордж Бест, Пеле және Марадона да ерекше болды, бірақ менің ойымша, Дункан барлық жағынан жақсырақ еді." Оның талантын мойындау үшін Эдвардс 2002 жылы Англия футбол даңқы залына енгізілді. Оның естеліктері жабылу алдында Дадли мұражайында қойылды, кейіннен Манчестер Юнайтедке сатылды, ал таңдалғандары Дадли мұрағатында көрсетілу үшін қайта берілді.

Returning home from Belgrade on 6 February 1958, the aeroplane carrying Edwards and his teammates crashed on takeoff after a refuelling stop in Munich, Germany. Seven players and 14 other passengers died at the scene, The doctors treating him were confident that he could recover, but were doubtful that he would ever be able to play football again. Edwards regained consciousness soon after reaching the hospital. By 14 February, his condition was reported to have "dramatically improved". By 19 February, his condition had deteriorated again, and it was reported that he was "sinking rapidly", with use of the artificial kidney machine developing into a "vicious circle, gradually sapping his strength". Doctors had said several days earlier that they were “amazed" at his fight for life, and the next day a "very slight improvement" in his condition was reported, Nurses noticed that his circulation was failing, and injections briefly improved this, but his strength ebbed away and medical staff were unable to save him. He died at 2:15 a. m. on 21 February 1958. Hours before his death, by coincidence, a new issue of Charles Buchan's Football Monthly was published in the United Kingdom, with a photograph of a smiling Edwards on the cover. Edwards was buried at Dudley Cemetery five days later, His tombstone reads: "A day of memory, Sad to recall, Without farewell, He left us all" and his grave is regularly visited by fans. was unveiled in St Francis's Church, the parish church for the Priory Estate, by Matt Busby in 1961,

In 1993, a cul de sac of housing association homes near to the cemetery in which he is buried was named "Duncan Edwards Close". The Wren's Nest pub on the Priory Estate, near where he grew up, was renamed "The Duncan Edwards" in honour of him in 2001, but it closed within five years and was subsequently destroyed by arsonists before being demolished. In 2006, a £100,000 games facility was opened in Priory Park, where Edwards often played as a boy, in his memory. It was unveiled by Sir Bobby Charlton. In 2008, Dudley's southern bypass was renamed 'Duncan Edwards Way' in his memory—this road had coincidentally opened to traffic nearly a decade earlier on the same day that his statue was unveiled. Until its closure in 2016, Dudley Museum and Art Gallery hosted an exhibition of memorabilia devoted to his career, including his England caps. This collection had originally been displayed at Dudley Leisure Centre in 1986, again with his mother and Bobby Charlton in attendance. A housing complex called Duncan Edwards Court exists in Manchester among a network of streets named after his fellow Munich victims, including Eddie Colman, Roger Byrne and Tommy Taylor. On 8 July 2011 a Blue Plaque was unveiled by Bobby Charlton at the site of the digs in Stretford where Edwards and other United players lived, and in 2016 local dignitaries in Dudley launched a fundraising drive with the aim of placing a similar plaque in the town. In 2022, a new leisure centre complex opened in Dudley and was named the Duncan Edwards Leisure Centre. In 1996, Edwards was one of five deceased players chosen to appear on British stamps issued as part of a "Football Legends" set issued to commemorate the UEFA Euro 1996 tournament, which England was hosting. He was portrayed by Sam Claflin in the 2011 British TV film United centred on the Munich disaster and the success of the team in the two years leading up to it. Contemporaries of Edwards have been unstinting in their praise of his abilities. Bobby Charlton described him as the best he ever saw or was likely to see. Terry Venables said that, had he lived, it would have been Edwards, not Bobby Moore, who lifted the World Cup trophy as England captain in 1966. Tommy Docherty stated that "there is no doubt in my mind that Duncan would have become the greatest player ever. Not just in British football, with United and England, but the best in the world. George Best was something special, as was Pelé and Maradona, but in my mind Duncan was much better in terms of all round ability and skill." In recognition of his talents Edwards was made an inaugural inductee to the English Football Hall of Fame in 2002. His memorabilia were exhibited at Dudley Museum prior to its closure, and was subsequently sold to Manchester United with a selection to be loaned back for display at the Dudley Archives.