Кіріспе
Мойн итеру белдеуі немесе Мойн итеру аймағы – Шотландияның Таулы Жерлеріндегі сызықтық тектоникалық құрылым. Ол Солтүстік жағалаудағы Лох-Эриболлдан оңтүстік-батысқа қарай Скай аралындағы Слет түбегіне дейін созылады. Итеру белдеуі Мойн итеруінен тармақтанған бірнеше итеру жарықтарынан тұрады. Топографиялық тұрғыдан алғанда, белдеу батыстағы тік беткейлі, террасалы таулардан – гранит, шөгінді және метаморфтық тау жыныстарынан қалыптасқан – шығыстағы метаморфтық тау жыныстарына негізделген кеңінен жайылған төбелі ландшафтқа өтуді көрсетеді. Белдеудегі таулар күрделі бүгілген және жарылған қабаттарды көрсетеді, ал аймақтың негізгі бөлігінің ені шамамен 300 метрге дейін өзгереді, бірақ Скай аралында одан да кеңейеді.
The Moine Thrust Belt or Moine Thrust Zone is a linear tectonic feature in the Scottish Highlands which runs from Loch Eriboll on the north coast south west to the Sleat peninsula on the Isle of Skye. The thrust belt consists of a series of thrust faults that branch off the Moine Thrust itself. Topographically, the belt marks a change from rugged, terraced mountains with steep sides sculptured from weathered igneous, sedimentary and metamorphic rocks in the west to an extensive landscape of rolling hills over a metamorphic rock base to the east. Mountains within the belt display complexly folded and faulted layers and the width of the main part of the zone varies up to , although it is significantly wider on Skye.
Ашылу
Солтүстік-батыс жоталарындағы төменгі палеозой дәуіріне жататын шөгінді тау жыныстарының үстінде орналасқан метаморфты гнейстер мен шисттердің болуы 19 ғасырдың басынан бері белгілі болды. Бұл Родерик Мёрчисонды өзгерістің таза метаморфтық эффект екендігіне, ал жоғарғы гнейстің төмендегі шөгінділерден жас екендігіне көндірді. Бастапқыда Арчибальд Гейки мен Джеймс Никол осы пікірді қолдады. Бірақ, қосымша далалық жұмыстардан кейін Никол өз ойын өзгертті және жоғарғы гнейстердің табанындағы контактінің тектоникалық екенін айтты, осылайша «Жоғарғы таулар дау-жанжалы» басталды. Чарльз Лапворт, Альпідегі ұқсас құрылымдар туралы Альберт Хейммен хат алысқан ғалым, тектоникалық интерпретацияны қолдады. 1883 және 1884 жылдары геологиялық қызмет директоры Арчибальд Гейки Бен Пич пен Джон Хорнды аймаққа егжей-тегжейлі карта жасау үшін жіберді. Карталау нәтижелері Пич пен Хорнға контактінің тектоникалық екенін нақты көрсетті және олар 1884 жылдың қазан айында Гейкиді далаға шақырып, оны көндіре алды. Сол жылдың қараша айында Пич пен Хорнның алдын ала нәтижелері жарияланды, ал Гейки Nature журналының сол санында осы төмен бұрышты жарылымдарды атау үшін «итеру жазықтығы» терминін енгізді, бірақ бұл термин бұрыннан қолданыста болған болуы мүмкін. 1888 жылға қарай «Мойн итеруі» термині Мойн шисттерінің (қазір Мойн супертобы деп аталатын) табанындағы тектоникалық үзіліске қолданыла бастады. 1880-жылдардың басында Мойн итеру белдеуінің анықталуы геология тарихындағы маңызды кезең болды, өйткені ол ашылған алғашқы итеру белдеулерінің бірі еді және осы жерде кең ауқымды көлденең қозғалыстардың, тік қозғалыстардан гөрі маңыздылығы анықталды. Геологиялық қызмет Мойн итеру белдеуін егжей-тегжейлі карталауды тағы екі онжылдық бойы жалғастырды, нәтижесінде 1907 жылы жарияланған классикалық зерттеу еңбегі «Шотландияның солтүстік-батыс жоталарының геологиялық құрылымы» жарық көрді.
Каледониялық құрылым
Мойннің итермелеу белдеуі Лаврентия мен Балтиканың соқтығысуы нәтижесінде Каледония оргенезі циклының скандийлік оргенез кезеңінде қалыптасқан. Бұл Шотландиядағы ең батыс скандийлік құрылым, Сыртқы Гебрид аралдарындағы Сыртқы аралдар жарылысынан басқа, ол Гебридтер терранында дамыған. Мойннің итермелеу белдеуі солтүстік-батыстағы Гебридтер терраны мен оңтүстік-шығыстағы Солтүстік жоталар терраны арасындағы шекараны белгілейді. Бұл итермелеу 200 км-ден астам қашықтыққа Шотландия бойынша метаморфтық материалды тасымалдап, бұрынғы терраның геологиясын толығымен жасырды. Дегенмен, Ассинт терезесі және Глен Ахаллдың қабаттасқан итермелеу жүйесі сияқты шағын терезелер геологтарға Каледония оргенезінен бұрын Шотландияның геологиясы қалай болғанын бағалауға мүмкіндік береді. Мойннің итермелеу белдеуі мен Скандинавия және Шығыс Гренландиядағы басқа скандийлік жастағы құрылымдар арасындағы байланыс Ұлы Глен жарылыс аймағымен байланысты белгісіздіктерге байланысты әлі де нақты емес. Бұл ірі сол жақты (солға қарай) жылжымалы жарылыс оргенездің соңғы кезеңдерінде де белсенді болды, бірақ ерте девон кезеңінде де қозғалысын жалғастырды және итермелеу белдеуінің оңтүстік жағын қиып өткендей көрінеді. Ұлы Глен жарылысындағы жалпы кеш Каледониялық орын ауыстыру жеткілікті зерттелмеген, бұл оргенездік белдеудің оңтүстік бөлігін қайта құруды қиындатады.
Қатысушы тау жынысы бірліктері
Мойн жарылысының астыңғы қанатының стратиграфиялық тізбегі Хебрид аймағына тән толық тізбек болып табылады.
Люис кешені
Льюизиандық кешен негізінен архей және палеопротерозой дәуірлеріне жататын гранитті гнейстерден тұрады. Олар Солтүстік Таулы Жерлер Терранының Торридондық және Мойндық супертоптарының негізін құрайды және Мойн жарылысының астыңғы қанатында орналасқан.
Торридондық
Торридон супертобы неопротерозой дәуіріне жатады және негізінен 8 км-ден астам сақталған қалыңдығы бар құмтастан тұрады. Ол үш топқа бөлінеді: Стоер, Слет және Торридон топтары. Бұл бірлік табанындағы қабаттасу өте тегіс емес, ол эрозияға ұшыраған жер бетіне шөгіндірілгенін көрсетеді.
Төменгі палеозой
Кембрийден төменгі ордовикке дейінгі тау жыныстары екі топтан тұрады: Ардврек тобы және Дурнес тобы. Ардврек тобы Торридон тобының әртүрлі бөліктерінің үстінде, бұрыштық сәйкессіздік бойынша және жергілікті жерлерде Льюизианның үстінде жатыр. Ол негізінен кварц арениттерінен тұрады. Эриболл формациясының ең төменгі бөлігі – Базалық кварцит мүшесі, көбінесе тас аралас болып келеді. Оның үстіндегі Құбырлы тау жынысы мүшесі – ақ түсті ауа райынан әсерленген көптеген сколитос іздері бар ерекше кварц арениті, бұл икемді деформацияланған аймақтардағы деформация маркерлері ретінде қызмет етеді. Ардврек тобының ең жоғарғы екі бөлігі Ант Срон формациясын құрайды, онда доломиттен тұратын Фукоидті төсек мүшесі Сальтерелла Грит мүшесінің кварц арениттерімен жабылады. Одан кейінгі Дурнес тобы негізінен доломиттерден, сондай-ақ әк тастары мен шерттерден тұрады. Бұл шлейфтің ерекше сипаты, тіпті нашар ашылған жерлерде де егжей-тегжейлі картаға түсіруге және итеру арқылы қайталанған қималарды анықтауға мүмкіндік берді.
Мойн супертобы
Мойн супертобы, Торридониялық сияқты, неопротерозой дәуіріне жатады және мүмкін сол бірлікпен бүйірлес теңдес болуы мүмкін. Мойн жарылысының жанындағы барлық Мойн тау жыныстары Морар тобының құрамына кіреді, ол Мойннің ең төменгі тектоностратиграфиялық бірлігін құрайды.
Жеке шабулар
Құрылыстың солтүстік бөлігінің негізіндегі Соле итермесі мен белдеудің жоғарғы жағындағы Мойн итермесіне қоса, көптеген басқа да итермелі жарылымдар дамыған, олардың кейбіреулерінің өлшемдері үлкендігі соншалық, оларды атауға және аймақтық картаға түсіруге болады. Әр итерме арқылы жылжыған жамылғы оның астындағы итерме атауымен аталады, бірақ "nappe" термині де қолданылады.
Мойннің ілгерілеуі
Мойн түрткісі – белдеудегі ең жоғарғы түрткі және ең көп орын ауыстыруды жасаған түрткі. Барлық жағдайларда ол Мойн супертобының тау жыныстарын Гебридтер аймағының тау жыныстары үстінен жылжытады. Басқа түрткілерден өзгеше, Мойннің ілулі қабырғасында 600 метрге дейін қалыңдығы бар кең аймақ милонитке дейін қарқынды деформацияланған, бұл оның қабықтың айтарлықтай терең деңгейінде пайда болғанын көрсетеді. Осы бір құрылым бойынша жалпы орын ауыстыру қабықтың деңгейінің өзгеруі және қалыптасқан милониттердің қалыңдығы негізінде ондаған шақырымға жетеді деп бағаланған. Оның орталық бөлігінде, Ассинт терезесінің оңтүстігінде, Кинлочев түрткісі оңтүстікке бұтақталар алдында ол жалғыз түрткі құрылымына айналады.
Жалғыз ілгерілеу
Бұл итеру белдеудің негізін құрайды, Эриболлдан басталып Ассинт терезесінің оңтүстік шегіне дейін созылады, онда ол Мойн итеруімен бірігеді. Бұл белдеудегі ең жас пайда болған итеру құрылымы деп саналады, бұл алдыңғы жаққа қарай таралатын итеру тізбегімен үйлеседі. Бағыты бойында Sole Thrust-тың табаны оңтүстікте Льюис тас қорымынан солтүстікте Кембрийге дейін ауысады.
Арнаболл ілгерілеуі
Эриболл бөлімінде бұл итеру Льюисиан гнейсін Пайп Рок үстінен жылжытады. Оның жер бетіне шығуы кейінгі итерулердің әсерінен күрделенеді, олар Арнаболл итеруін бүгіп, ығыстырады. Бен Арнаболдың беткейіндегі жалаңаштанған жерлер ерекше маңызды, себебі осы жерде Лапворт алғаш рет жоғары деформацияланған милонит тау жынысын сипаттаған, сондай-ақ Гейки "итеру жазықтығы" терминін енгізген.
Бен Море ілгерілеуі
Бен Мор жарылысы – Ассинт терезесінде Мойн және Соле жарылыстары арасында пайда болған жарылыстардың ішіндегі ең ірісі және үздіксіз дамыған жарылыс.
Гленкулдың ілгерілеуі
Бұл итеру Ассинт терезесіндегі белдеудің төменгі жағында дамиды.
Кинлочев кернеуі
Кинлочев тетігі Мойн тетігінің орталық бөлігінен басталып, Кинлочевтің оңтүстігінен өтіп, Ашнашелах көтерілісіне жетеді, онда ол Оңтүстік-Батыс – Солтүстік-Шығыс бағытындағы Страткаррон жарылысымен тоқтатылады. Бұл тетік бастапқыда Кишорн тетігімен біріккен болуы мүмкін.
Кишорн түрткісі
Кишорн жарылысы Ашнашеллах биіктігінен басталады, Лох-Карронның солтүстігінде, және Страт-Каррон жарылысымен тоқтатылады. Ол оңтүстік-батысқа қарай Кишорн көліне дейін созылады, базалық жарылысқа айналады. Скай аралында Кишорн жарылысы Мойн жарылысы белдемінің негізін көрсетеді, ол негізінен Торридон құмтастарын кембрий және ордовик әктастары мен кварциттерінің үстіне жылжытады. Sleat түбегінде Кишорн жарылысы эрозияға ұшырап, бұрынғы алдыңғы қабаттағы тау жыныстары қайтадан көрінетін Орд терезесін қалыптастырады.
Тарскавайг кернеуі
Слет түбегінің оңтүстік-батыс жағында Тарскавайг қабаттамасы Мойн супертобының метаосаздар шөгінділерін төмендегі Кишорн қабаттамасының Торридондық қабатынан көтереді.
Солтүстікке қарай жалғасу
1981 жылы BIRPS тобы Шотландия материгінің солтүстігінде MOIST (Мойн және Сыртқы Аралдар сейсмикалық трассасы) терең сейсмикалық профилін алғанда, шығысқа қарай еңкейген жарық аймақтарының бірнешеуі көзге түсті, олардың екеуі Мойн итермесінің мүмкін жалғасы ретінде қарастырылды. Бұл жарықтардың үстіңгі бөлігіндегі жартылай грабендер Каледониялық итермелеу құрылымдарының девон және мезозой дәуірлеріндегі созылу арқылы қайта жандануын көрсетеді деп жорамалданды. Осы аймақта алынған DRUM және GRID желілері бұл ерекшеліктерді растады. Шетланд аймағындағы құрлықта Wester Keolka жарығы Мойн итермесін көрсетеді деп ұсынылған, бірақ соңғы радиометриялық жас анықтау нәтижелері мұның болуы екіталай екенін көрсетті. Теңіздегі және құрлықтағы анықталған құрылымдардың арасындағы байланыс әлі де нақты емес.
Оңтүстік-батысқа қарай жалғасу
Скайдың оңтүстік-батысында Мойн жарылыс белдеуінің бағыты нақты болмайды. Ол негізінен Льюис аралдарына жататын Колл және Тире аралдарының оңтүстік-шығысынан өтуі керек деп саналады. Көбінесе ол Мулл аралдарының батысынан Иона бұғазы арқылы өтетіндей көрсетіледі, бірақ шындығында жарылыстар көрінбейді. Ол Муллдың оңтүстік-батысындағы Ұлы Глен жарықшасы аймағымен тоқтатылған деп болжанады.
Уақыт
Мойннің иілімдік белдеуіндегі қозғалыс, ішінара Ассинт терезесіндегі магмалық интрузиялармен байланысы арқылы, ішінара иілімдердің табанынан немесе қанаттарынан алынған деформацияланған тау жыныстарының радиометриялық жасы бойынша анықталды. Лох Борралан және Лох Айлш маңындағы интрузиялар химиялық құрамы жағынан ұқсас, екеуі де сиениттің түрі және сәйкесінше 430±4 млн жыл және 430.6±0.3 млн жылға дейін дауланған, бұл олардың шамамен бір уақытта енгенін көрсетеді. Лох Айлш интрузиясы Бен Мордің иілімдік қабатының ішінде көрінеді және сол құрылымдағы қозғалыстан бұрын пайда болған. Лох Борралан интрузиясы Бен Мор иілімінің астында орналасқан. Жергілікті деректер бойынша, интрузия Бен Мор иілімін кесіп өтеді деп айтылған, бірақ интрузия шетінің бойындағы басқа жерлерде кездесетін метаморфтық өзгерістердің болмауы, бұл контактінің интрузивтік емес, тектоникалық екенін көрсетеді. Борралан интрузиясының жоғарғы бөлігінде сиениттің енген кезде әлі ыстық болғанда деформацияланғанына куәліктер бар, бұл иілімдеудің енуден кейін көп ұзамай басталғанын көрсетеді.
IUGS геологиялық мұра орны
Қазіргі және тарихи тектониканы зерттеуде маңызды рөл атқаратын классикалық орогендік фронт ретінде танылғандықтан, Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) «Мойне итеру аймағын» 2022 жылдың қазан айында жарияланған әлемдегі 100 «геологиялық мұра орындарының» тізіміне қосты. Ұйым IUGS геологиялық мұра орнын «халықаралық ғылыми маңызы бар геологиялық элементтері және/немесе процестері бар, анықтамалық нүкте ретінде қолданылатын және геология ғылымдарының дамуына тарихи тұрғыдан елеулі үлес қосқан маңызды жер» деп анықтайды.